Osy túıe sharýashylyǵynyń jaı-japsaryna qanyǵý úshin Ońtústik-Batys mal jáne ósimdik sharýashylyǵyn zertteý ınstıtýtyna bas suqqan edik. Munda túıe sharýashylyǵymen aınalysatyn arnaıy bólim jumys isteıdi. Atalmysh bólimniń jetekshi qyzmetkeri Meırambek Ermahanovtyń aıtýynsha, túıe sharýashylyǵy Ońtústikte Sozaq, Otyrar aýdandary men Túrkistan qalasynda, Arys qalasynyń Aqdala, Báıdibektiń Myńbulaq, Shardaranyń Dostyq aýyldarynda qolǵa alynǵan. Atalǵan eldi mekenderdegi turǵyndar túıe ónimderin túgelge jýyq tutynady deýge bolady. Al, Saryaǵash, Tólebı, Túlkibas, Qazyǵurt, Saıram aýdandarynda túıeniń eti men sútine suranys joq. «О́kinishke qaraı, túıe sharýashylyǵynyń damýyna halyqtyń túıe etin kóp jemeıtini de kedergi keltirip otyr. О́ıtkeni, Sozaq jaqta etti túıeler kóp ósirilgenimen, ettiń negizgi tutynýshylary sondaǵy jergilikti turǵyndar ǵana. Demek, basqa aımaqtardan túıe etine degen suranys az degen sóz. Odan keıingi másele, iri qara men qoı tuqymyn asyldandyrýǵa memleketten qyrýar qarjy qarastyrylsa, túıe ósirý úshin bıýdjetten soqyr tıyn da bólinbeıdi. Sondyqtan sharýalar túıege qaraǵanda sıyr men jylqy ósirýge qumbyl», deıdi M.Ermahanov.
Ermahanovtyń bul oıyn Sozaq aýdanynda 300-ge jýyq túıe ósirip otyrǵan Murat Aıapov ta rastaıdy. Túıeden paıda az bolǵandyqtan búginde ol da sıyr sharýashylyǵymen aınalysýdy oılastyryp júr. Murat aǵaǵa «Nege mundaı sheshimge keldińiz?» deımiz ǵoı baıaǵy. Ol kisi áńgimeniń álqıssasyn túıe etin satyp alatyndardyń azdyǵynan bastady. Onyń túıe ósiretin sharýa qojalyǵynda jyl saıyn qarasha-naýryz aılarynda 50 shaqty ǵana túıe soıylady. Kelisi 1000 teńgeden aspaıtyn túıeniń etin kóbine sozaqtyqtar ǵana jeıdi. Ekinshiden, túıeniń júni arzan. Úlek túıe 3-4 keli jún berse, urǵashy qospaq 7-8 keli, býralary 15 kelige deıin jún beredi. Biraq budan úsh-tórt jyl buryn ájeptáýir tabys ákeletin túıe júni qazir kúzeýge ketken shyǵyndy da ótemeıdi. Kelisi – nebári 200 teńge. Úshinshiden, túıe baıaý kóbeıedi, eki jylda bir ret botalaıdy. Osyndaı erekshelikterinen bolar, túıe sharýashylyǵynda ilgerileý baıaý. «Al, bul tyǵyryqtan shyǵý úshin memleket tarapynan qoldaý, turǵyndardan túıeniń eti men sútine suranys bolýy kerek. Sonda ǵana olardy shaǵylystyrý arqyly jyl saıyn botalatar edik, ıa bolmasa býdandastyrý arqyly etti ári sútti túıeniń túrlerin kóbeıter edik», deıdi sharýa. Rasynda da oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń dereginshe, ótken jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda 25 267 túıe bolsa, bıyl ol 26 916-ǵa jetken. Iаǵnı, oblys boıynsha bir jylda túıelerdiń sany 1649-ǵa kóbeıgen. Al, ótken jyly 254 408 bolǵan jylqy bıyl 301 937-ge jetipti.
Sozaqtyq Keler Teńizbekovtiń de 30 bas túıesi bar. «Túıe túliginiń eń paıdalysy – qysy-jazy dalada jaıylyp, sekseýil, jyńǵyl, shaǵyr, terisken, jantaq, qarasora sııaqty ashy shópterdiń bárin jeı beredi», degen ol sońǵy jyldary qymyran men túıeniń shýdasyna, ásirese... zárine suranys kúrt kóbeıgenin aıtady. Asqazanynda kákiri barlar Keler aǵanyń úıinde aılap jatyp, túıeniń sútin iship, aýrýynan aıyǵady eken.
Osyndaı dertinen aıyqqandardyń biri – teriskeılik Tazakúl Músánova. Asqazanynda jara paıda bolǵan soń ishpegen dári-dármegi qalmaǵan ol túıe sútiniń paıdaly ekenin estıdi. Kún saıyn ash qarynǵa úzbeı túıe sútin ishken ol 2 aıda dertinen qulan-taza aıyǵypty.
«Túıe sharýashylyǵyn qarqyndy damytý úshin aldymen túıe etiniń, sútiniń dertke daýa, emge shıpa ekendigin saýatty túrde nasıhattaı bilý kerek. Ol úshin Densaýlyq saqtaý mınıstrligi men Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi birlesip, shubat pen túıe etin aýrýhananyń as mázirindegi taǵamdar tizimine engizse, halyqtyń túıe etine degen kózqarasy ózgerer edi». Aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń kandıdaty Meırambek Ermahanovtyń osy usynysyn oblystyq dıagnostıkalyq ortalyqtyń gastroenterolog mamany Saltanat Quttyqojaeva da quptaıdy. Onyń aıtýynsha, qazir asqazan aýrýyna shaldyqqandarǵa jylqy sútin paıdalanýǵa keńes beriledi. О́ıtkeni, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi qymyzdy tekserip, onyń shıpasyn anyqtaǵan. Sondyqtan, mınıstrlik tarapynan shubattyń da shıpaly ekenin rastaıtyn qujat berilse, qymyz sııaqty qymyrandy da em úshin paıdalanatyndar sany kúrt kóbeıer edi.
Qazaq taǵamtaný akademııasynyń prezıdenti Tóregeldi Sharmanov qazy-qartanyń sińimdiligi men aǵzaǵa paıdasyn anyqtap, dárýmeni kóp taǵamdy sportshylarǵa jıi tutynýǵa keńes bergen bolatyn. Nátıjesinde, búginde jylqynyń eti men sútin tutynatyndardyń qatary qalyń. Al qymyrannyń da qunary men paıdasy Taıaý Shyǵys pen arab elderinde zerttelip, túıeniń eti men súti mektep pen balabaqshanyń as mázirine engizilgen. Túıe sútiniń quramynda kalsıı, fosfor, temir, kúkirt sııaqty aǵzaǵa paıdaly mıkroelementter jetip-artylady, ol – demikpe, sýsamyr, ókpe, asqazan, baýyr aýrýlaryna birden-bir shıpa. Tek Densaýlyq saqtaý mınıstrligindegilerdiń túıege degen súıispenshiligin oıatý kerek bolyp tur...
Al uzaq jylǵy eńbegin túıe saýatyn qurylǵy qurastyrýǵa arnaǵan Aımyrza Tasov aqsaqal túıe etiniń jelinbeýi Keńes odaǵynda qalyptasqan qasań oıdyń kesiri dep esepteıdi. Áńgimesin qazir qazaqtardyń kóbi túıeniń etin nege jemeı júrgenderin ózderi de bilmeıdi dep bastady ol. «Burynyraqta kún ysyǵanda dala tyshqandary jerdiń betine shyǵypty. Sol kezde tyshqandardan ósimdikterge oba aýrýy taraǵan. Sonyń saldarynan shóp talǵamaıtyn túıelerge de jaman aýrý juǵypty. Sodan túıeler qyryla bastaǵan soń el ishinde «túıeniń etin jeýge bolmaıdy» degen sóz taraıdy. Biz sol sózden áli qutyla almaı kelemiz. Bul uǵym sanamyzǵa ábden sińip ketken. Sondaı-aq, «júkti áıelderge túıeniń etin jeýge bolmaıdy» degen de ánsheıin sóz. Buryndary túıeniń eti ishtegi balaǵa aýyrlyq qylar dep alańdaǵan ǵoı. Bertin kele ony da burmalap «túıeniń etin jegen áıel boıyna bitken balasyn toǵyz aı emes, on eki aı kóteredi» deıtin «danyshpandar» paıda boldy. Bul aıtylǵan dolbar sózderdiń eshqaısysynda ǵylymı dáleldeme joq. Al túıeniń az bolý sebebiniń biri Keńes Odaǵy kezinde obadan bir qyryldy. Odan keıin júni satylmaıtyn, súti ishilmeıtin, eti jelinbeıtin túıege aqsha shyǵyndamas úshin onyń kózin qurtýǵa asyqty. Sonyń saldarynan túıeniń nebir tuqymdary kózden ǵaıyp boldy. Ony qoıshy, ol kezde kári túıelerdi et zaýytyna ótkizetin. Aryq maldyń etin halyq almaǵan soń amalsyz haıýanattar baǵyndaǵy ańdarǵa beretin boldy. Osynyń bárin kórgen qazaqty «túıeniń etin nege jemeısiń?» dep kinálaý da qıyn. Alaıda, 3 jastan 7-8 jasqa deıingi túıeniń etinen sińimdi, odan jumsaq et joq. Qysta órkeshine maı baılaǵanda, ıaǵnı «eki órkeshi baladaı» bolǵanda, ásirese qarasha men naýryz aılary aralyǵynda dámi til úıiredi. Biz de otbasymyzben qys boıy aýyldan túıeniń etin aldyryp jeımiz. Qazir veterınarlyq jumystar jolǵa qoıylǵan, sondyqtan halyqqa eshqandaı qorqýdyń keregi joq. Túıe etiniń maıy da, mańyzy da sorpasyna shyǵady», deıdi aqsaqal.
Búginde túıeniń etine qaraǵanda túıequstyń eti qadirli bolyp tur. Rasynda da, túıequstyń etin jeıtin qazaq tórt túliktiń tóresi atanǵan túıeniń etin nege jemeıdi? Áıtpese, túıequstyń eti em bolady degen qan qysymy men qant dıabetine túıeniń eti eki ese artyq shıpa bolmaı ma?! Eń qyzyǵy, 2 jylda bir botalaıtyn túıeden góri 5 jylda bir ret jumyrtqa shaıqaıtyn túıequs sharýashylyǵy jandanyp kele jatyr. Sondyqtan, mań-mań basqan Oısylqara túliginiń kóbeıgenin qalasaq, aldymen onyń eti men sútiniń qadirine jete bilgenimiz abzal.
Maqpal TО́REBEK, jýrnalıst Ońtústik Qazaqstan oblysy