«Nurly joldyń» jaryǵy

Otandyq sarapshy mamandar «Nurly jol» baǵdarlamasy ja­handyq qaterlerden týyndaıtyn syrtqy faktorlarǵa qarsy jaýap qana emes, ishki ekonomıkalyq ósimdi qamtamasyz etýdi kóz­de­gen keshendi sharalardyń bir­tu­tas jıyntyǵy degen oıda. Baǵdar­lamanyń basty ózegi otan­dyq ınfraqurylymdy damytý bolyp tabylatyndyqtan, ol eli­mizdegi ulttyq ıdeıa – ındýs­trııalandyrý saıasatymen de bite qaınasyp jatyr. Son­daı-aq, áleýmettik jań­ǵyrtý baǵytyndaǵy keshen­di sharalar­dyń baǵytyn anyq­tap, otandas­tarymyzdyń laıyq­ty ómir súrýi­ne qajetti basym­dyq­tardy qol­daýǵa arnalǵandyǵymen de qyzý qýattaýǵa ıe boldy. Sa­­rap­shylar­dyń pikirinshe, áleý­mettik sala­daǵy baspanamen qamtý, tur­ǵyn úı­lerdi jańǵyrtý, kólik-jol ınfra­qurylymyn jaqsartý baǵyt­­­tary boıynsha qolǵa alyn­ǵan ju­mystarǵa jurt rıza. Jáne bul ju­mystar oń ná­tıjesin bere bastady.  Negizinen, tıimdi kóliktik-lo­gıs­tı­kalyq ınfraqurylym qurý, ındýstrııa­lyq ınfraqurylymdy jáne týrıstik ınfraqurylymdy damytý, biryńǵaı elektr energııa­sy júıesi sheńberinde energe­tı­kalyq ınfraqurylymdy nyǵaı­­tý, turǵyn úı-kommýnal­dyq sha­rýashylyǵynyń ınfra­qu­ry­ly­myn jáne jylýmen, sýmen jab­dyqtaý men sý burý jelilerin jań­­ǵyrtý, azamattar úshin turǵyn úıdiń qoljetimdiligin art­tyrý, bilim berý salasynyń ınfra­qu­rylymyn damytý jáne kásip­kerlik sýbektileriniń básekege qa­bi­­lettiligin jetildirý sııaqty bir­­neshe súbeli baǵyttardy qamtı­tyn memlekettik baǵdar­la­manyń júzege asýy orta merzimge jos­par­lanǵanymen, jekelegen salalarda «Nurly joldyń» sharapaty dál qazirgi kúni anyq sezilip otyr. Biz búgin osy baǵdarlamanyń bir súbeli baǵyty – biryńǵaı elektr energııasy júıesi sheńberinde ener­getıkalyq ınfraqury- lym­dy nyǵaıtý jumystaryndaǵy qol jetken nátıjeler týraly tilge tıek etpekpiz. 

Jalpy, elektr jaryǵynsyz qa­­zirgi ómirdi elestetýge bola ma? Árıne, múmkin emes! Adam­zat­tyń osy energııaǵa degen táýel­diligi 1882 jyldyń 4 qyrkúıe­ginen bastalǵan eken. Dál osy kúni To­mas Edıson degen óner­tap­qysh elek­tr togyn qosatyn qondyr­ǵyny burap Manhettendegi bir úıdi ja­ryq­tandyrǵan bolatyn. Ol úı «J.P.Morgan banki» qar­jy me­ke­me­siniń keńsesi edi. Edıs­sonnyń shaǵyn elektr stan­sa­syn­da óndirilgen qýattyń kúshi júzge jýyq shaǵyn lampany ja­ǵýǵa je­tip, álem tarıhynda jańa bet­­burys jasaldy.

Aıtpaqshy, zamanynda Le­nın­nen qalǵan «Kommýnızm degenimiz – búkil eldi elektrlendirý» degen sóz­diń jany bar. Ádebıet pen kó­semsózde «Ilıch shamy» dep ásire sýrettelgen energııa­men qam­ta­masyz etý saıasaty adam­dardyń laıyqty turmysqa qol jet­kizýi men memlekettegi óndiris pen sharýashylyqtyń qarysh­tap damýyna da orasan yqpal etti. Biraq, Qazaqstandaǵy eń shal­ǵaı aýylǵa elektr shamyn jaq­qan Keńes Odaǵynyń tusynda da eldi jappaı qýat kózimen qamtý tolyqqandy sheshilgen joq. 

Elimiz táýelsizdiktiń 25 jyl­­dyǵynda qýat kózine zárýlik se­zin­bese de, memlekettik saıa­sat­tyń basty ustanymy retinde aımaqtardy turaqty ári arzan energııamen qamtamasyz etý kún tártibinen túsken emes. «Nurly jol» ınfraqurylymdy damy­tý baǵdarlamasy qazir osy aýqym­dy mindetti atqaryp, negizgi maqsatqa qol jetkizý úshin al­tyn kópir bolyp otyr. Mysal­y, baıtaq eldi sapaly qýat kózi­men qamtý maqsatynda «Sol­tústik – Shyǵys – Ońtús­tik energııa tasymaldaý jeli­leri­niń» qurylysy júrip jatyr. Bul teńdessiz jobanyń júze­ge asyrylýy eki kezeńnen tura­dy. Alǵashqy kezeńi – qýat­ty­lyǵy 500 kV bolatyn Ekibas­tuz – Shúlbi – О́skemen jelisi­niń qurylysy bolatyn. Joba­nyń júzege asý ýaqyty 2011-2017 jyldar aralyǵy edi. Qýanysh­tysy, qarjylyq quny 53,3 mlrd teńge bolatyn joba merziminen bu­ryn aıaqtalyp, 2016 jyldyń 6 jel­toqsanynda ótken «Indýs­trııa­landarý kúni» sharasynda Elbasy N.Nazarbaevtyń qaty­sýymen iske qosylǵan bolatyn. 

Aıtýǵa ońaı bolǵanymen, bul alyp joba aıasynda tar­tyl­ǵan 405 shaqyrymdy qamtıtyn, tasymal qýattylyǵy 500 kV bolatyn Ekibastuz – Semeı je­lisi men 192 shaqyrmǵa sozyl­ǵan Semeı – О́skemen ýchaskesi je­li­­si­niń ózi qyrýar eńbek pen qar­jy­ny qajet etetini aıan. Já­ne bul jobany júzege asyrýǵa ket­ken qarjy memlekettiń esebinen emes, «KEGOK» kompanı­ıa­sy­nyń kapıtalynan jumsaldy. Iаǵ­­nı, baǵdarlama taza ınvestı­sııa tartý arqyly sátti júr­gizil­di. 

«Nurly jol» ınfraqu­ry­­lymdy damytý baǵdarla­masy­nyń negizinde elimizdiń ener­getıkalyq múm­kindikterin arttyrý jal­ǵasyp jatyr. Álginde aıtyl­ǵan «Soltústik – Shyǵys – Oń­tús­tik energııa tasymaldaý jeli­leriniń» qurylysy tolyq­taı 2018 jyly aıaqtalady dep kú­tilýde. Qýattylyǵy 500 kV bolatyn Shúlbi GES-inen bas­talǵan ekinshi baǵyt Aqtoǵaı – Taldyqorǵan arqyly jal­ǵasyp, Alma stansasyna deıin sozylady. Qaǵaz betine ońaı jazylǵanymen, atalǵan ýchas­kelerdiń arasy kóz jetpeı­tin qashyqtyq ekeni jáne ras. Máselen, Semeı men Aqto­ǵaıdyń arasy 400 shaqyrym shamasynda bolsa, Aqtoǵaı men Taldyqorǵannyń qashyqtyǵy 288 shaqyrym eken. Al sońǵy jetkizý núktesi sanalatyn Alma stansasyna deıin taǵy 200 shaqyrymnan asatyn qashyqtyq qosylady. Munyń syrtynda tasymaldaý jelileri ótetin aýmaqtardaǵy ishki jeliler, jolaı qosylatyn tirek stansalary sııaqty qyrýar jumys jáne atqaryldy. Qazir bul joba boıynsha tııanaqtaý ju­mys­tary júrgizilip jatyr. Buıyr­sa, 2018 jyly elimiz óz táýel­sizdiginiń tarıhynda ishki ener­getıkalyq qaýipsizdikti qam­ta­masyz etý boıynsha kezek­ti jeńi­sin toılaıtyn bolady. Buǵan deıin batys aımaqta ishki tasy­mal jelileri boıynsha ju­mys­tar sátti aıaqtalǵan bolatyn. 

Aıtpaqshy, «Soltústik – Shy­ǵys – Ońtústik energııa tasymaldaý jelileriniń» tolyqtaı iske qosylýy Otanymyzdaǵy ken óndirisine qajetti energııa shyǵyndaryn azaıtyp, temir jol boıy tutynatyn qýat kózin qoljetimdi etedi. Son­daı-aq, bul jobanyń júzege asýy shekara boıyndaǵy aýdan­dar men basqa da júzdegen eldi meken­di tolyqtaı energııamen qamtamasyz etip, arzan ári tu­raqty qýat kózine qosylýǵa múm­kindik beredi. Endeshe, «Nurly joldyń» jaryq sáýlesi alystan kóz tartatyn kún jaqyn.

Qalmahanbet MUQAMETQALI,

«Egemen Qazaqstan»