Rýhanı jańǵyrý: alǵashqy nátıjeler

Otyrys bastalǵanǵa deıin komıssııa músheleri «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn bas­qarý jónindegi jobalyq keńseniń jáne onyń janynda jumys isteıtin Kommýnıkasııalyq ortalyqtyń qyzmetimen tanys­ty. Jobalyq keńse «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń barlyq baǵyttary boıynsha kúlli ortalyq jáne jergilikti atqa­rýshy organdardyń qyzme­tin úılestirý boıynsha jumys isteıdi. Keńse tarapynan mınıs­tr­likter men ákimdikter usynǵan 1170 joba pysyqtalyp, qazirgi ýaqytta júzege asyryla bastady. Jalpy, komıssııa músheleri  Jobalyq keńseniń barlyq jobalarymen tanysyp, arnaıy uıymdastyrylǵan kórmeni tamashalady.  

Ortalyq ǵylymı kitaphana sırek kitaptar qorynyń ókili kórmege eń qundy kitap­tar men qoljazbalardyń ákelin­genin aıtty. «Bular mońǵol, shaǵataı, parsy, nemis tilderin­de arab, latyn grafıkalary­men basylǵan dúnıeler. «Qazaq» gazetiniń 1913 jyly shyqqan 7-shi sany, «Aıqap» jýrnalynyń 1912 jyly shyqqan 5-shi sany, Ahmet Baıtursynulynyń 1914, 1925  jyldary shyqqan «Til-qural», «Álipbı» kitaptary, Muhtar Áýezovtiń Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnaǵan qoljazbasy, Máshhúr Júsiptiń qoljazbasy qyzyǵýshylyq týdyrady dep oılaımyn. Kórmede HIH ǵasyrdaǵy Quran kitaby da tur. Jalpy, bizdiń sırek qor­daǵy Quran kitaptarynyń barlyǵy da HIH ǵasyrda shyq­qan dúnıeler. Jurtshylyq úshin tyń dúnıeniń biri – Aqsaq Te­mirdiń tarıhy týraly belgisiz avtordyń shaǵataı tilinde jaz­ǵan qoljazbasy. Muny zertteý, qazaq tiline aýdarý – sırek qor­dyń aldaǵy jumys josparyna engizildi»,  dedi ol.

Sondaı-aq, kórmege fransýz ekspedıtory Gýstav Levonnyń, Radlovtyń kitaptary, Alekseı Harýzın esimdi avtordyń «Kır­gızy Býkeevskoı Ordy» kita­by, túsindirme sózdikter de qoıylǵan. Osynyń ishinde Harý­zınniń Bókeı Ordasyndaǵy ha­lyqtyń antropologııalyq erekshelikteri, jasy, boıy, sal­maǵy týraly eńbegin atap aıtýǵa bolady. Munda Ordadaǵy sol kezeńdegi halyq sany adam­dardyń jas shamasy boıynsha bólip-bólip kórsetilgen.  Jal­py, kórmege 28 kitap pen qol­jazba ákelinipti. Al, kitap­hana­daǵy sırek kitaptar qoryn­da 300 myńnan asa kitap bar. 1940 jylǵa deıin shyqqan kitap­tardyń barlyǵy da sırek kitap­tar qoryna alynǵan.

Budan soń Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti ǵımaratynda Ulttyq komıssııanyń kezekti otyrysy bastaldy. 

Otyrysty Prezıdent Ákim­shiliginiń Basshysy – Ulttyq ko­mıs­sııanyń tóraǵasy Ádilbek Jaq­sybekov ashyp, júrgizip otyrdy. Ulttyq komıssııa tóraǵa­sy­nyń aıtýynsha, Elbasy aıtqan baǵdarlamany júzege asyrýda naqty qadamdar jasalyp, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy memlekettik organdar jumysqa belsendi qatysyp keledi. Sondaı-aq, oblystarda arnaıy komıssııalar, jobalyq keńseler, sarapshy toptar qurylyp, jumystyń alǵashqy nátıjeleri kórine bas­tady. «О́zderińiz kórdińizder, kóp jumys jasalǵan. Ulttyq komıssııa arnaıy toptary jumystarynyń alǵashqy nátı­jeleri bar. Biz osy sharalardy uıymdastyrýda jańa deńgeıge shyqtyq. Búginde jańa alfavıttiń jobasy jasaldy. Kıeli jerlerdiń geografııasy boıynsha 600 nysan belgilendi. Olardyń 22-sinde ǵy­ly­mı-restavrasııalyq jumys­tar bastaldy. «Týǵan jer» baǵ­darlamasy boıynsha keń kólemde jumystar júrgizilýde. Mádenıet baǵytynda eń jaqsy shyǵarmalar tańdap alyndy. 17 oqýlyqqa aýdarma jasalýda. Bul osy jumystardyń basy ǵana», degen bolashaqta úlken jumystar atqarylatynyna basa mán berdi. Baǵdarlamanyń aýqymdy jalpyulttyq jobaǵa aınalý qajettigin aıtty. Sondaı-aq, otyrysta qaralatyn eki máselege arnaıy toqtaldy. Onyń biri – «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy boıynsha óńirlerde atqarylǵan ju­mystardyń alǵashqy nátı­jeleri bolsa, ekinshisi – jumys top­tary qyzmetiniń nátıjeleri. Bul oraıda alǵashqy baıandamany Aqtóbe oblysynyń ákimi Berdibek Saparbaev jasap, baǵdarlama aıasynda jasalǵan ju­mystarmen tanystyrdy. Oblys ákiminiń málimetinshe, Q.Jubanov atyndaǵy Aqtóbe óńirlik mem­lekettik ýnıversıtetinde keńse qurylǵan. Onda baǵdarlama aıasynda zııaly mamandardan, qoǵam múshelerinen qurylǵan arnaıy jumys toptary saraptama júrgizýde. Sondaı-aq, óńirdiń tarıhyn tanystyrý, ıgilikterin kórsetý maqsatynda joǵary oqý oryndarynda ólketaný mamandyǵy ashylǵan. «Bizdiń óńirdiń tarıhyn kórshi óńirlerge, kórshi memleketterge tanytý maqsatynda ekspedısııalar jumys isteýde. Bizdiń negizgi maqsatymyz – qazirgi urpaqqa tarıhty jetkizý, olarǵa óziniń elin, ultyn, Otanyn súıý úshin patrıottyq tárbıe berý. Bul maqsatta «О́nege» klýbyn da ashtyq. Bıyl Uly Jibek jo­ly­nyń bizdiń óńirde ornalas­qan jármeńkesiniń 150 jyldyǵy, Eset ba­tyrdyń 350 jyldyǵy, Ǵazıza Ju­banovanyń 90 jyldyǵy. Mine osy datalarǵa baı­lanysty is-sha­ralar qabyldandy. Qazir daıyn­dyq jumystary júrip jatyr», dedi Aqtóbe oblysynyń ákimi. 

Ol «Atameken» baǵdarlamasy boıynsha oblys aýdandarynda «Týǵan jer», «Týǵan el» aksııalary júrip jatqanynan habardar etti. Sondaı-aq, quny 2 mlrd 800 mln teńgege baǵalanǵan 555 kásiptik jobanyń júzege asyrylatynyn aıtty. Bul jobalar boıynsha, eldi mekenderde bala­baqshalar, klýbtar, sport­tyq alańdar jáne skverler salyn­baq. О́ńirden shyqqan kásipker­lerdiń qoldaýymen birinshi­den, memleket-jekemen­shik áriptestik negizinde, ekinshi­den, bıznestiń áleýmettik jaýap­ker­shiligi negizinde quny 48 mlrd teńgeniń 71 baǵdarlamasy júzege asy­rylatynyn da atap ótti. Onyń bú­ginde 9-y iske qosylyp qoıǵan. Oblys ákimi búginde «Aqtóbe – qut­ty meken» aksııasy aıasynda ar­naıy saıt ashyp, Aqtóbede kin­dik qany tamǵan azamattardy týǵan jerine shaqyrǵandaryn, nátı­jesinde álemniń 15 elinen 200-den asa azamattyń jınalǵanyn málimdedi. Olar Aqtóbede ót­kiziletin forýmǵa qatyspaq. Jerlesterdiń esebinen «Jubanov úıi» salynbaq. Al «Analarǵa taǵzym» jobasy kásipkerlerdiń kómegimen júzege aspaq. Jalpy, forým aıasynda áleýmettik jáne bıznes jobalardyń tusaýy kesi­le­tin bolady. Berdibek Saparbaev «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna oblystan 88 adamnyń tizimin usynǵanyn da aıtyp, jo­ba­nyń krıterıılerin naqtylaý kerektigine mán berdi. «Tulǵa bul tizimge qandaı negizben, qan­daı shartpen, qandaı talappen kire­tinin naqty jasaý kerek»,  dedi B.Saparbaev.

Budan keıin Shyǵys Qazaqstan ob­lysynyń ákimi Danıal Ahmetov sóz aldy.

− Elbasy Nursultan Nazarbaev­tyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy halqymyzdyń qyzý qoldaýyna ıe bolǵan mańyzy erekshe joba, elimizdegi saıası reformalar men ekonomıkalyq jańartýlardyń logıkalyq jalǵasy. Mádenı kodty saqtaı otyryp, tamasha ulttyq salt-dástúrlerdi tabysty jańǵyrýdyń basty shartyna aınaldyrý – qazaq­standyq qoǵamnyń búgingi álemdik syn-qaterlerge qaıtarar jaýaby. «Maqsatqa jetý úshin, bizdiń sanamyz atqarar isterden ozyp júrýi, odan buryn jańǵyryp otyrýy tıis», degen Elbasy sózi aldyńǵy otyz eldiń qataryna qosylý jáne «Máńgilik el» bolýdy murat etken elimizdiń árbir azamatynyń sanasyna oı salyp, jigerin janıtyn qaǵıda, degen oblys ákimi Danıal Ahmetov óńirde «Rýhanı jańǵyrýdyń» basty baǵyttary boıynsha maqsatty jáne josparly sharalar qolǵa alynǵanyn jáne «Rýhanı jańǵyrý» jobalyq keńsesi qurylǵanyn atap ótti. 

Oblys ákiminiń aıtýynsha, atalǵan úderiske S.Amanjolov atyn­daǵy ShQMÝ, D.Serikbaev atyn­daǵy ShQMTÝ, Shákárim atyn­daǵy SMÝ jáne Qazaqstan halqy Assambleıasy, Qoǵamdyq keńes pen qoǵamdyq uıymdar tar­tyl­ǵan. Osylaısha, «Rýhanı jań­ǵyrý» besjyldyq baǵdarlamasy jasaldy. Bul «Rýhanı qazyna», «Tárbıe jáne bilim», «Atameken», «Aqparat tolqyny» atty 4 ishki baǵdarlama boıynsha 61 jobadan quralady. Jalpy bıýdjeti 28 mlrd teńgeni qurasa, bıyl bul jobalarǵa 7 mlrd teńge baǵyttalyp otyr. Onyń ishinde úsh tildi bilim berýdi damytý, ar­heo­logııa salasyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystary, ishki týrıs­terdiń aǵymyn arttyrý bar. «Rýhanı qazyna» ishki baǵdarla­masy sheńberinde 19 óńirlik joba júzege asyrylady. Atap aıt­qanda, «Shyǵys Qazaqstannyń ór­kenıet qubylystary» negizgi bazalyq jobalardyń biri re­tinde óńirdiń biregeı tarıhı-má­denı keshenin biriktirmek já­ne «Kóne qazyna», «Shyǵys Qazaqstan injý-marjany» ish­ki jo­balarynyń da basyn qosady. «Kóne qazyna» aıasynda Berel, Shi­likti keshenderindegi arheolo­gııalyq qazba jumystary men ǵy­ly­mı-zertteý jumystary jalǵa­syn tabady. Qońyráýlıe men Yr­ǵyzbaı ata kesenesine ınfra­qurylym jelileri salynyp, Shilikti keshenine áınekten arnaıy sarkofag turǵyzylady, «Tar­han geologııalyq qıyǵy» ashyq aspan astyndaǵy mýzeıi ashy­lady. Barlyq jádigerlerdi О́ske­mende boı kóteretin arheologııa jáne zamanaýı óner mýzeıine qoıý josparlanyp otyr.  

Al týrızmdi damytý men muralardyń tanymaldylyǵyn arttyrýǵa negizdelgen «Shyǵys Qazaqstan injý-marjany» ishki baǵ­dar­lamasy aıasynda kıeli oryn­dar kartasy jasalyp, týrıs­tik ın­fraqurylymdar keńeıedi, sý qoı­malarynyń emdik qasıeti zert­teledi. Sonymen birge, «Rýha­nı qazyna», «Abaı álemi» kitap serııa­syn shyǵarý, mýzeı qoryn sıfrly júıege kóshirý, «Mádenı kod: Shyǵys Qazaqstan» arhıvi men kitaphanasyn qurý, «Mý­zyka álemi», «ART Zaman» festıval­daryn ótkizý, teatrlar men shy­ǵar­­mashylyq uıymdardyń gas­trol­­derin uıymdastyrý kóz­delgen.  Sondaı-aq, «Qazaqstannyń ta­bıǵaty jáne tabıǵı muralary» jobasy aıasynda kóp danamen Shyǵys Qazaqstan atlasyn, ósim­dikter men janýarlardyń Qyzyl kitabyn basyp shyǵarý josparlanyp otyr. Bul basylymdar barlyq mektepter men kolledj­derge, kitaphanalarǵa túsedi. Jáne barlyq materıaldar men jobalardyń nátıjesi «Týǵan jer: Shyǵys Qazaqstan» ınternet platformasyna ornalastyrylyp, barshaǵa qoljetimdi bolady. 

Ári qaraı «Tárbıe jáne bilim» ishki baǵdarlamasyna toq­tal­ǵan oblys basshysy bilim, otan­súıgishtik, mádenı jáne rýhanı qundylyqtardy nasıhat­taýǵa baǵyttalǵan 7 óńirlik joba jasalǵanyn, onyń 14 ishki baǵ­darlamadan turatynyn jetkizdi. «Munda biz úshtildilikti damytý boıynsha oqytý baǵdarlamasyn jal­ǵastyramyz. Biz buǵan eki jyl ishinde 1,7 mlrd teńge ból­gen bolatynbyz. Osy oraıda muǵalimderdiń tildik biliktiligi men oqytý ádistemesin kembrıdjdik júıe boıynsha jetildirý kýrs­tary ótkizilip, oǵan shet tilin tikeleı úıretýshiler shaqyryldy, biryńǵaı oqýlyqtar satyp alyndy, pedagogterdi materıaldyq turǵydan qoldaý júzege asyryldy. Al «Bilikti maman» jobasynda joǵary oqý oryndarynyń básekege qabilettiligin kóterý bo­ıynsha mektep bitirýshilerdiń basqa elge ketýin tómendetý, jergilikti joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı-tehnıkalyq jáne zertteý bazalaryn jaqsartý, sheteldik ǵalymdardy shaqyrý, jańa qajetti mamandyqtar ashý sııaqty keshendi sharalar atqaryldy. Bıyl biz oblystyq bıýdjetten 200 bilim granty úshin 50,8 mıllıon teńge bóldik. Qazirdiń ózinde nátıje bar. Byltyr shetke oqýǵa 1800 mektep bitirýshi ketken bolsa, bıyl – 890», dedi D.Ahmetov. 

Sol sııaqty «Rýhanı bilim be­rý» jobasy dinı aǵartý, ekstre­mızm men radıkalızmge qarsy is-áreketterdiń tıimdiligin kó­terý, dintaný salasynda bilikti mamandar daıarlaýǵa baǵyt­talady. Qazirgi kezde 156 ımam Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasymen birge ázirlengen baǵ­dar­lama boıynsha kýrstar­dan ótýde. Osy maqsatta oblys­tyq bıýdjetten 150 mln  teńge bólin­di. Shyǵys Qazaqstan dintaný kolledjin qurý men bilim granttaryn bólý josparlanyp otyr. 

Oblys basshysy sondaı-aq, «Atameken» ishki baǵdarlamasy kishi otannyń taǵdyryna jaý­ap­kershilik sezimi men azamattyq bel­sendilikti nyǵaıtýǵa baǵyt­talǵanyn, osy rette demeýshiler men mesenattar qarjysy esebinen 5,6 mlrd  teńgege 157 áleýmettik joba júzege asyrylǵanyn atap ótti. Onyń ishinde qalalar men aýyl­dardy kóriktendirý, áleý­mettik ny­sandardy jańa zamanaýı jab­dyqtarmen qamtamasyz etý, qaıta jóndeý, qurylys ispet­ti aýqymdy jumystar atqaryl­dy. Búginde taǵy 142 joba­nyń tizimi jasaldy. Ony júzege asyrýǵa 8,8 mlrd teńge qajet. Qazirgi ýaqytta 186 ınvestor men 22 iri kásiporynnyń seriktes­teri anyqtaldy. Sondaı-aq, mate­rıal­dyq, medısınalyq, zańgerlik jáne basqa da kómekti qajet ete­tin tulǵalardyń bazasy jasal­dy. D.Ahmetov sóz sońynda atalǵan jobalardyń Prezıdent­tiń qoǵamdyq sanany jańǵyrtý jónindegi tapsyrmalaryn tıim­di júzege asyrýǵa múmkindik beretinin jetkizdi.

Jalpy, otyrys barysynda qazaq tilin latyn álipbıine kóshirý jobasy boıynsha tıisti jumys toby osy kúzde jańa álipbıdiń nusqasyn qaraýǵa usy­na­tyny, «Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasy aıasyn­da gýmanıtarlyq pánder boıyn­sha 17 oqýlyqtyń tizimi jasa­lyp, aýdaryla bastaǵany, «Qazaqstannyń kıeli jerleriniń geografııasy» jobasy aıasynda respýblıkalyq deńgeıdegi – 100, óńirlik deńgeıdegi 500 nysannyń tańdap alynǵany belgili boldy. Sondaı-aq, «Jahandaǵy zamanaýı qazaqstandyq mádenıet» jobasy boıynsha úzdik týyndylardyń tizimi jasalǵan. Oǵan ádebıet salasyndaǵy − 216, teatr, kıno jáne horeografııa janrynda − 48, beıneleý óneri boıynsha − 182, mýzyka salasynda 200-den astam shyǵarma engizilgen. Al «Qazaqstandaǵy 100 jańa esim» jobasyna respýblıka boıynsha 1500 ótinim túsken, biraq olar ashyq daýys berý nátıjesinde anyqtalatyn bolady. 

Muhtar MANKEEV, «Qazaqstan-2050» jalpyulttyq qozǵalysy keńesiniń tóraǵasy: – Bizdiń qozǵalys tarapynan birneshe jobalar júzege asýda. Onyń birinshisi – latyn álipbıine kóshirý jobasyn qoldaý boıynsha kórme ótkizý. Bul baǵytta eki kórme ótkizdik. О́tken ǵasyrda elimizde latyn álipbıiniń dáýreni júrip turǵan kezde shyqqan 1500 kitapty taptyq. Jyldyń sońyna deıin kórmeni barlyq óńirde ótkizýdi josparlap otyrmyz. Ekinshi, rýhanı jańǵyrý aıasynda jobalar reestri degen bar. Sonyń qatarynda kraýdsorsıng.kz degen aýqymdy joba bar. Bul qanatqaqty joba Batys Qazaqstan oblysynyń Oral qalasynda bastalýda. Basty maqsaty – jergilikti atqarýshy organdar men qoǵamnyń arasyndaǵy kommýnıkasııalyq kedergilerdi joıý. Qazir bılik tarapynan kóptegen jaqsy bastamalar kóterilip, óńirlerdi damytýǵa arnalǵan jaqsy baǵdarlamalar shyǵyp jatyr. Biraq, qoǵammen, ıaǵnı halyqpen sóılesken kezde olardyń 70-80 paıyzy álgi baǵdarlamalar týraly, olardyń qandaı nátıjelerge jetkizetinin bilmeıdi eken. Sondyqtan, jergilikti atqarýshy organdar qandaı da bir jobany nemese baǵdarlamany veb-portalǵa jarııalap, halyqpen talqylasa degen ıdeıa aıttyq. Bul ıdeıamyz qoldaý tapty jáne rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasy aıasynda iske asyrylatyn bolady. Iаǵnı, kraýdsorsıng.kz jobamyz baǵdarlamaǵa engizildi. Qazan aıynan bastap júzege asyryla bastaıdy.   

Anatolıı BAShMAKOV,  Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti Qazaqstan halqy Assambleıasy kafedrasynyń meńgerýshisi: − Ulttyq komıssııanyń kezekti otyrysynda keleli máseleler aıtyldy. Bul óte kúrdeli, ózekti jumys. Qoǵamdyq sanany jańǵyrtýǵa deıin elimiz jańǵyrýdyń birneshe satysynan ótti. Barlyǵy da mańyzdy. Alaıda, biz kez kelgen reforma men jańǵyrýdy jeke oı-sananyń daıyndyǵynsyz bastaı almaımyz. Men A.Eınshteınniń «Adamzattyń dúnıetanymyn ózgertýden atomdy talqandaý jeńil» degen sózin jıi esime alamyn. Sondyqtan, osy aýqymdy jumysqa qatysy bar Ulttyq komıssııa músheleri bizdiń sanamyzdy jańǵyrtýdyń nemese qaıtadan qurý máselelerimen aınalysýdyń qanshalyqty mańyzdy ekenin sezinýi tıis. «Týǵan jer» jobasy sheńberinde Ulttyq komıssııa men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń komıssııasyna qoǵamdyq sanaǵa yqpal ete alatyn, aýdıtorııaǵa óz oıyn jetkize alatyn tulǵalardy shaqyrý týraly usynys engizdim. О́ıtkeni, «sóz – bizdiń oı-sanamyzdyń kıimi» degen uǵym bar. Biz aýdıtorııaǵa qandaı kıimmen kelemiz, qandaı sóz aıtamyz? Iаǵnı, Prezıdenttiń qazaqstandyqtardyń oı-sanasyn jańǵyrtý týraly ıdeıasy óte ózekti.  Biz óńirlerge shyqtyq. Men úsh oblysta jergilikti aktıvpen kezdestim. Ázirge «Rýhanı jańǵyrý» jobasy aıasynda uıymdastyrý jumystary júrgizilip jatyr. Qyrkúıek aıy týa bul baǵyttaǵy jumystar qyzady. Bul birneshe onjyldyqtarǵa sozylatyn aýqymdy jumys. Oǵan rııasyz kóńilmen den qoıý qajet.

Dýman ANASh, Aıgúl SEIIL, «Egemen Qazaqstan» Sýretterdi túsirgender  Igor BÝRGANDINOV, Baýyrjan JÝASBAEV