Názir Tórequlovtyń juldyzdy ǵumyry

Názir Tórequlov – ótken ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldary jarqyrap shyqqan jas qazaq qaıratkerleriniń shoǵyryndaǵy eń iri tulǵalarynyń biri. Memleket jáne qoǵam qaıratkeri N.Tórequlov týraly, onyń eren eńbek­te­ri men dıplomatııalyq qyzmetteri jó­nin­de dıplomat, ǵalym Taıyr Mansurov úlken eńbekter jazdy. N.Tórequlovtyń ómir jolyn  tereń zerttep, zerdelep, ol týraly birneshe kitaptaryn orys, aǵylshyn, qazaq tilderinde baıandap, álemge járııa etti. Bul jóninde Reseıdiń  kórnekti memleket qaıratkeri, akademık E.Prımakov bylaı dep baǵa be­redi: «Árbir memlekettiń syrtqy saıa­saty ótkenniń tájirıbesine súıense, ózi­niń dıplomatııalyq mektebiniń tu­­tas bir urpaqtary jasaǵan amaldar men ádisterdi paıdalansa ǵana ba­ryn­sha tıimdi bolmaq. Mine, osy tur­ǵydan alǵanda, bizden tym alys ta emes asa mańyzdy oqıǵalardy umyta sa­lý eshteńemen aqtaýǵa bolmaıtyn nár­se. Mysaly, Keńes Odaǵy men Saýd Ara­bııasy arasynda qarym-qaty­nas ondaǵan jyldar boıyna «eleý­siz qalyp», tek  1990 jyly tolyq kóle­minde qalpyna keltirilgeni málim. Al, bul qatynastar ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldary, tutas on jyldaı ýa­qyt boıy qarqyndy órlep, shyn má­ninde áriptestik qatynastar boldy. Qandaı da bir memleketke qatysty saıa­sı baǵdar kóbine ony kim jáne qa­laı júzege asyratyndyǵyna baılanysty bolady. Bul rette KSRO-nyń Saýd Arabııasyndaǵy ókiletti ókili N.Tóre­qulovtyń asa kórnekti róli daýsyz. Sol jyldardaǵy basshylyqtyń ıslam jerin­degi óz ókili retinde, birinshiden, dinniń bar­lyq qaltarystaryn te­reń tú­sinetin, ekin­shiden, asa zııaly, bilimdar, revolıýsııa isine adal mem­leket qaıratkerin sa­naly túrde tań­dap alǵan kadr saıasatyna da tıisti baǵasyn berý kerek. Bul ózin tolaıy­men aqtaǵan tańdaý edi. Názir Tóre­qu­lov segiz jyl boıy (1928-1936) óz eliniń Saýd Arabııasyndaǵy laıyqty ókili bola bildi – bul sol ýaqyttaǵy re­kord­tyq merzim... N.Tórequlovtyń eńbekqorlyǵy, batyl oıy, jergilikti sheıhtermen qatar, «antogonısterdiń» – Anglııadan, basqa da Batys elderinen kelgen dıplomattardyń tilin tapqan sheberligi qaıran qaldyrady. О́kiletti ókil qorolmen, onyń uldarymen de etene jaqyndasady. Eń aýyr tapsyrmanyń ózin oryndaýǵa daıyn turý, týyndaı­tyn máselelerdi shyn máninde memle­ket­tik turǵyda sheshýge umtylý N.Tóre­qulovty keńestik «alǵashqy tolqyn» dıp­lomattary arasyndaǵy jarqyn tul­ǵanyń biri deýge negiz beredi». Názir Tórequlov óziniń tynym­syz isker­ligi, izdenimpazdyǵy, jasam­paz­dyǵy men ómirde jıǵan mol tájirı­besiniń arqa­synda, ol jasyndaı qysqa ǵumy­rynda týǵan halqy men Otany­na paıdaly kóp is tyndyrdy. Onyń tulǵa­sy Abaı men Shoqannyń uly mu­ra­­sy­nyń yqpalymen, Álıhan, Shá­kárim, Ahmet, Mirjaqyp, Júsipbek jáne basqalarmen rýhanı dıdarlasý ar­qyly qalyptasty. N.Tórequlovtyń saıa­satker retinde qa­lyp­tasýy HH ǵa­syrdyń 15-20 jyldaryna – asa kúrdeli, qym-qýyt, ǵalam­shardyń altydan bir bóliginde aýqymdy áleý­mettik tájirıbe – jańa qoǵam or­na­­tý tájirıbesi júrgizilip jatqan ýaqyt­qa tuspa-tus keldi. Osynaý qıyn, Orta­lyq Azııanyń halqy úshin bolashaq taǵ­dyr­dy aıqyndaıtyn kezeńde N.Tóre­qulov Túrkistandaǵy eń  joǵary mem­lekettik hám partııalyq qyzmette bol­dy. Onyń óz muratynan eshqashan aınymaıtyn uıymdastyrýshylyq jáne nası­hatshylyq qabileti alǵash ret tap osynda baıqaldy. Ol óziniń muratyna saı ǵumyr keship, eńbek etken, jarqyn bolashaqqa, ádilettiń saltanat qurýyna sengen.  Qazaq qaıratkeriniń Túrkistan ha­lyq­ta­rynyń basyn biriktirýdegi tarıhı eńbegi orasan zor. Akmal Ikramov, Abdýl­la Rahymbaev, Qaıǵysyz Atabaev jáne Túrkistan ólkesiniń basqa kemeń­ger kósemderimen etene aralasqan Názir, osy ólkedegi birigý úderisterine naqty yqpal ete alatyn, solaı etti de. 

HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynda Túrkistan Respýblıkasyn bas­qa­ryp turǵanda N.Tórequlov iri qalalarda Tashkentte, Túrkistanda, Pish­pekte (qazirgi Bishkek), Almatyda, Shym­kentte, Qyzylordada, Áýlıeatada (qazirgi Taraz), Ashhabadta, Samarqanda, Dýshanbede, Qoqanda, Horezmde, Buqa­rada kóptegen oqý oryndaryn, mektep­ter, koledjder men ınstıtýttar ashý­­ǵa atsalysty, ter tókti, bilim shy­ra­ǵyn jaqty. Joǵaryda atalǵan shaha­r­larda gazet-jýrnaldar redaksııalary qury­lyp, jańa baspahanalar ashyldy. Shar­ýa­­larǵa, dıhandarǵa jer úlesteri bó­linip, aýyl sharýashylyǵy qolǵa alyndy. Fabrıkalar men zaýyttar salyna bas­tady.  Jumysshylar toby paıda bol­dy. Aıta ketý kerek, markstik dúnıe­ta­­nymdy berik ustanǵan Názir Tó­requlov Túrkistan Ortalyq Atqarý Komıtetiniń tóraǵasy bolyp istegen jyldary jańa ókimet pen dinniń yq­paldastyǵynda sanaly mámilege qol jetkizý jolynda ǵala­mat jumys at­qa­rdy. Onyń respýb­lı­kanyń bar­lyq uıymdarynda demalys kúnin jek­senbiden jumaǵa aýystyrý týraly qaý­lyǵa qol qoıýdy uıǵarýy – onyń azamattyq batyldyǵy men kóregendigin aıǵaqtaıtyn shara. Aǵartýshy, qósemsózshi retinde N.Tó­re­qu­lovty Túrkistandaǵy ulttyq tilder taǵ­dyry tolǵantpaı tura almaǵan. Ol tur­ǵylyqty etnostardyń tilderine mem­le­kettik mártebe berilgenine, is qaǵaz­­darynyń jergilikti halyq tiline kó­shirilgenine, ulttyq mektepter men ki­tap ónimderiniń, buqaralyq aqparat qural­darynyń qatary óskenine shynaıy súı­sindi. Jańa túrki álipbıi jónindegi komı­ssııanyń tóraǵasy retinde arab jazýynan latynshaǵa kóshýdiń qajettigin negizdedi. Latynshaǵa kóshirýdiń barlyq túrki etnostaryna, ulttyq sezimine, jazba mádenıetine qatystylyǵyn anyq bilip, daıyndyq kezeńiniń basty mindeti bir jaǵynan úgit-nasıhatqa meılinshe zeıin qoıý, latynshaǵa kóshýge kómektesetin jergilikti uıymdastyrýdy nyǵaıtý, ekin­shi jaǵynan jańa túrki álipbıine kóshý­di ǵylymı negizdeýdi qamtamasyz etý dep sanady.    Orta Azııada kún sanap ósip kele jat­­­­qan Túrkistan respýblıkasynyń ǵu­­my­­ry uzaqqa barmady, nebári tórt jyl­­ǵa jýyq jasady. Respýblıkanyń ne­giz­­gi bóligin quraǵan ulttardyń saıası­ basshylarynyń arasyndaǵy óza­ra kelispeýshilikter men birin-biri túsin­beýshilikter, arazdastyqtar boldy. Ár ulttyń serkeleri óz aldyna derbes res­pýblıka bolýdy, sóıtip árqaısysy óz aldyna basshy bolǵandy maqsat tut­ty. Bundaı kózqarastar Máskeýdegi Odaq basshylarynyń shovınıstik oı-pıǵyl­darymen sáıkes kelgen edi. Sebebi, Más­keý­degi basshylarǵa «úı ishinen úı tigip otyrǵan, kún sanap ósip-órkendep kele jatqan memleket» qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da múldem kerek emes bolatyn. О́kinishke qaraı, Túrkistan respýb­lıkasy 1922 jyldyń sońǵy aılarynda taratyldy. Tarıhta tek tolaǵaı tulǵalar ǵana aıtýly iz qaldyrady. N.Tórequlov 1922-28 jyldary Máskeý qalasynda KSRO Ortalyq Atqarý Komıteti janyndaǵy Orta­lyq baspa basqarmasynyń tóra­ǵasy qyzmetin atqardy. Ol ózine júk­telgen jaýapty isti jete baǵalap, ja­ńa keńestik memlekette ulttyq máde­nıetterdi da­my­tý­daǵy mańyzyn tamasha túsingen edi. Ortalyq baspanyń 5 jyl­dyǵyna oraı 1928 jyly maýsym aıynda ótken mere­kelik májiliste onyń basshysy rı­zashylyqpen bylaı deıdi: «... Orta­lyq bas­pa ártúrli ulttardyń san mıllıondaǵan buqarasynyń keńes mádenıetinen sýsyndaýyna júıeli jol salyp berdi, ózi qurylǵan qysqa merzimde birde bir elde bolyp kórmegen kitap ónimderi bazasyn jasaı aldy. Bes jylda ol oqýlyq, ǵylymı buqaralyq, qoǵamdyq-saıası, kórkem, aýyl sharýa­shylyq jáne basqa ádebıettiń 59959713 danasyn 50-den astam ult tilderinde shyǵardy. Kitap óndirisin jasaý, ny­ǵaıtý jáne damytý isimen qatar Orta­lyq baspa ulttyq merzimdi basylymdar jasap, olardy jaqsartý jáne taratý máselelerine baıypty kóńil bó­lip keledi. Qazirgi kezde ol 12 tilde 21 merzimdi basy­lym shyǵaryp otyrǵanyn aıtsaq ta jetkilikti». N.Tórequlov KSRO-nyń Saýd Ara­bııa­sy Koroldigindegi ókiletti ókili (1928-1936) bolyp qyzmet atqardy. N.Tóre­qulovtyń Keńestik ókiletti ókil­diń Saýd Arabııasyndaǵy asa bederli qyz­­meti dıplomattardyń keleshek urpa­ǵyna ólmes úlgi-ónege bolyp qala beredi. Názir Tórequlovtyń qysqa bolǵa­nymen nusqa ǵumyryn oı eleginen ótki­ze otyryp, onyń boıynda saıası kósh­basshynyń, kórnekti oqymystynyń jáne pýblısıstiń, daryndy dıplomat­tyń nyshandary jas kezinen-aq baıqal­ǵanyn aıtý kerek.   Bolashaq dıplomattyń sanaly ǵumy­ry­nyń áý basynda oǵan óz isine berilgen jáne eliniń, halqynyń múddesine qyz­met etýge daıar kisiler jolyqty. Bi­rinshi dúnıejúzilik soǵys pen azamat soǵy­synyń surapyl jyldarynda, sondaı-aq Túrkistanda Keńes ókimetiniń ornyǵýy kezeńinde jınalǵan saıası kúres tájirıbesi – munyń barshasy, sózsiz, taǵdyr ony joǵary memlekettik qyzmetterge, keıinirek dıplomatııalyq soqpaqqa jetelegen bolashaq ómirine mol sharapaty tıgen baǵa jetpes qa­zy­na edi. Názir Tórequlovtyń Taıaý Shy­ǵys­­taǵy bolashaq, tabysty da tıim­­di dıplomatııalyq jumysynyń negi­zinde onyń Ortalyq Azııadaǵy jáne Máskeýdegi búkil qyzmeti jatyr. О́zi­niń kóp qyrly jumysynda qazaq halqynyń tamasha uly tereń bilimimen, keń kózqarasymen ózin shynaıy ınternasıonalıst retinde kórsete bildi. О́mirdi búge-shigesine deıin tanyp-bilý jas jigitti shyńdap shyǵardy, onyń óz kúshine senimin arttyrdy, jaýapkershilik sezimin tárbıeledi, óz Otanynyń múddesine qyzmet etýge daıyn etti.     «Úshtiktiń sheshimimen» 1937 jyldyń 3 qarashasynda N.Tórequlovty atý jaza­sy týraly úkim shyǵarylyp, sol kúni Máskeýde oryndaldy. KSRO Joǵarǵy Áskerı kollegııasy 1958 jyldyń 28 qańtarynda Názir Tórequlovtyń isin qaıta qarady. Istiń jáne qosymsha tergeýdiń materıaldaryn tekserip ári bas áskerı prokýratýranyń qorytyn­dysymen kelisip, KSRO Joǵarǵy So­ty­nyń Áskerı kollegııasy sheshim qabyl­dap, N.Tórequlovty tolyq aqtady.  Biraq bul úkim tym kesh edi. Tamasha adamn­yń, talantty dıplomattyń ǵumy­ry eshbir mán-maǵynasyz tym erte úzil­ge­ni janymyzdy kúızeltedi. Qatygez ádilet­sizdikke jol bergen KSRO-nyń bas­shylaryna asa narazylyq bildirgen Saýd Arabııanyń koroldigi Keńes­ter odaǵymen elý jyldyń shamasynda dıplomatııalyq qatynasyn úzdi. Búginde Názir Tóreqululynyń eli­miz­ge, ultymyzǵa sińirgen eren eńbek­terin baǵalap, kóptegen mektepterge, kóshelerge onyń atyn qoıyp, qur­mettep, eske alýda. Onyń  ómir joly, mem­lekettik jáne dıplomatııalyq qyz­metteri zerttelip, zerdelenýde. Názir Tórequlovtyń jarqyn da, jul­dyzdy ǵumyrynyń  bolashaq ur­pa­ǵymyzdyń, ultymyzdyń rýhanı jeti­lip, órkendep-ósýi úshin mańyzy zor, taǵylymy erekshe.                           

Aıypbergen Baltabaıuly,  Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi, názirtanýshy