Germanııadaǵy Parlament saılaýy jaqyndaǵan saıyn býndes úkimettiń tizginin kim ustaıtyny jarty álemdi qyzyqtyryp otyr. Eýropadaǵy ekonomıkasy órlegen eldiń taǵdyry kópshilikti beıjaı qaldyrǵan joq. Aldaǵy 4 jylda Býndestag tizginin kim ustaıdy? Kimniń bási joǵary? Qart qurlyqtyń irgeli elindegi saılaýǵa az-kem kóz júgirtip kórgen edik.
Bıylǵy saılaý 24 qyrkúıekke belgilenip otyr. Onda nemis halqy aldaǵy 4 jylda eldiń baǵyty qandaı bolatynyn jáne 19-shy ret shaqyrylatyn Býndestagtyń múshelerin anyqtaıdy. Saılaýǵa 30-dan asa partııa qatysýǵa nıet tanytyp otyr. Sheteldik medıa ókilderi solardyń 7-eýinde ǵana Parlamenttiń ózegin qurýǵa negizi bar dep esepteıdi.
Germanııadaǵy Parlament saılaýy basqa elderden ózgeshe. Taıaýda engizilgen jańa júıe boıynsha elektorat bir bıýlleten arqyly eki daýys berý quqyǵyna ıe. Áýeli jergilikti ókildi saılasa, ekinshisi arqyly úkimetti júrgizetin partııaǵa daýys beriledi. Birinshi daýys berý arqyly aımaqtardan saılanǵan 299 úmitker Býndestag depýtaty atanady. Elektorattyń ekinshi daýysymen saılanǵan partııanyń úlesi arqyly Parlamenttiń qalǵan músheleri anyqtalady. Mysaly, bir partııaǵa halyqtyń 30 paıyzy ekinshi daýysyn berse, onda sol partııanyń úkimettegi oryn sany 30 paıyzǵa teń bolýy tıis. Sondyqtan ár saılaýda Býndestag músheleriniń sany ózgerip otyrady. (Qazir Parlamentte 631 depýtat bar). Saılaý aıaqtalǵannan keıin bir aıdyń ishinde úkimet músheleriniń jasyryn daýys berýi arqyly jańa kansler anyqtalyp, Germanııa Prezıdenti taǵaıyndaý jóninde jarlyq shyǵarady.
Keıbireýler álden-aq qazirgi kansler Angela Merkeldiń bási joǵary dep sáýegeılik tanytyp júr. Olardyń sóziniń jany bar. Merkel hanym basqaratyn birlesken «Hrıstıan demokratııalyq odaǵy» (HDO) men «Hrıstıan sosıalıstik odaǵy» (HSO) partııalary 2013 jylǵy saılaýda jeńiske jetip, 4 jyl el basqarý quqyǵyn alǵan-dy. Sodan beri birli-jarym máseleler bolmasa, jalpy HDO baǵytynan jańylǵan joq. Qazaqstan úshin Germanııa senimdi seriktes. Máselen, bir kezderi qazaq topyraǵynda 300 myńǵa jýyq nemis halqy meken etken bolatyn. Sonymen qatar, 2020 jylǵy deıingi óńirlerdi damytýdyń baǵdarlamasyn iske asyrý barysynda elimizge Germanııadan kóptegen ınvestısııa tartyldy. Sońǵy 10 jylda Qazaqstanǵa nemister quıǵan qarjynyń sany 200 mıllıard dollardy quraǵan. Sondyqtan, Germanııadaǵy saılaý men Býndestagtyń ustanatyn baǵyty Qazaqstan úshin árqashan mańyzdy. Saılaý aldy júrgizilgen saýalnamada da halyqtyń basym bóligi Angela Merkeldiń partııasyna senetini belgili boldy. Al Germanııa sosıal-demokratııalyq tyıym partııasyna (GSDP) úmit artatyndar sany edáýir az.
HDO-nyń saılaýdaǵy basty qarsylasy sosıal-demokratııalyq partııasy (SDP) jetekshisi Martın Shýls te Býndestag oryntaǵynan úmitker. Áıtse de, batys basylymdary demokrattar basshysynyń kansler atanýy neǵaıbyl dep esepteıdi. The Guardian gazetiniń paıymdaýynsha, Germanııada Shýlsti qoldaıtyndar sany az. Oǵan qosa, keıingi júrgizilgen saýalnamada Angela hanymǵa kóbirek senetinin málimdegen.
Saılaý aldy naýqanǵa oraı, Merkel men Shýls aı basynda televızııalyq pikirtalasqa shyqqan bolatyn. BBC de, SNN de bul onlaın jekpe-jekti daýys berý aldyndaǵy sheshýshi sát dep eseptegen-di. Bir jarym saǵat boıy eldiń syrtqy saıası baǵytynan bastap, Eýropada kúıip turǵan kóshi-qon máselesine deıin talqylaǵan pikirtalasta Merkeldiń ustanymy senimdirek shyqty.
Pikirtalas barysynda SDP basshysy eldegi jumyssyzdyq pen kedeıshilik máselesin kótergen. Alaıda Merkel qarsylasy keltirgen derekterdi jedel joqqa shyǵardy. Onyń aıtýynsha, el tizginin alǵash ustaǵanda Germanııada 5 mıllıonǵa jýyq jumyssyz tirkelgen. Búgingi tańda olardyń sany 2,5 mıllıonǵa deıin azaıypty. Martın Shýls salyqty qysqartý jóninde biraz áńgime órbitken. Merkel tarapy da pikirtalasqa osyndaı usynyspen kelipti. BBC arnasy Angela hanymnyń ádettegideı qarsylasynyń tıimdi tustaryn jymqyryp ketkenin aıtady. Sondaı-aq, Shýls myrza Túrkııany Eýropalyq odaqqa qospaý máselesin kótergen. Búginge deıin Anadolynyń uıym múshesi atanýyna túbegeıli qarsy bolǵan Merkel bul jaǵdaıdy túpkilikti sheshetinin aıtty.
The Guardian basylymyna súıensek, televızııalyq pikirtalastan keıin kórermender Merkeldiń dáıekteri men derekteri senimdirek shyqqanyn aıtqan. Olardyń 55 paıyzy Merkeldi jańa kansler atanýǵa laıyq dep taýypty. Shýlsti qoldaǵandar sany 35 paıyzǵa áreń jetken. Elektoratqa júrgizilgen saýalnamaǵa qaraǵanda, aldaǵy saılaýda kim jeńimpaz bolatynyn anyqtaý qıyn emes. Germanııadaǵy qazirgi saıası ahýal Angela Merkeldiń taǵy bir merzimge úkimet tizginin ustaýǵa ázir ekenin kórsetedi. Degenmen, áli kúnge boljaýy qıyn bir másele bar. Býndestag negizin qaı partııa quraıtyny anyq emes. Kóp jaqty pikir ustanatyn Almanııada halyqtyń jartysynan kóbi tek bir partııany tańdaıdy degenge sený qıyn. Endeshe, aldaǵy saılaýdan keıin Býndestagtyń negizine aınalý úshin partııalar arasynda koalısııa qurylýy bek múmkin. Mundaı jaǵdaı ótken saılaýda da kezdesken. Sol joly HDO men SDP birlesip, qazirgi úkimettiń negizin salǵan bolatyn.
Temirdeı tártipke úırengen nemisterdi basqarý ońaı emes. Sondyqtan shyǵar, uzaq ýaqyt el tizginin ustaǵan kanslerler sanaýly ǵana. Bul máselede Merkel hanymnyń asyǵy alshysynan túsip tur. HDO kóshbasshysy 2005 jyldan beri úkimettiń negizgi tulǵasyna aınaldy. Aldaǵy saılaýda «Nemisterdiń anasy» atanyp ketken saıasatker tórtinshi márte básekege túsedi. Osy joly da Merkeldiń aıy ońynan týyp jatsa, ol aty ańyzǵa aınalǵan kansler, 16 jyl Býndestagty basqarǵan Gelmýt Koldiń rekordyn qaıtalaıdy.
Abaı Asankeldiuly,
«Egemen Qazaqstan»