Keshe Beıbitshilik jáne kelisim saraıynda «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Muhtar Qul-Muhammedtiń tóraǵalyq etýimen Demokratııalyq kúshteri «Qazaqstan – 2050» jalpyulttyq koalısııasynyń otyrysy ótti. Onda memlekettik tildiń latyn álipbıine kóshý máselesi jáne jańa qazaq alfavıtiniń biryńǵaı standarttary talqylandy.
Otyrysqa Premer-Mınıstrdiń orynbasary Erbolat Dosaev, elimizdegi jetekshi saıası partııalardyń basshylary, Parlament depýtattary, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń, kásibı jáne qoǵamdyq birlestikterdiń ókilderi, Memlekettik tildiń latyn grafıkasyna kóshýi jónindegi jumys tobynyń músheleri, lıngvıst-ǵalymdar, til biliminiń mamandary, tarıhshylar, túrkitanýshylar jáne basqa da sarapshy mamandar qatysty. «Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary jıyndy ashardaǵy sózinde Elbasymyzdyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» maqalasy birden búkilhalyqtyq qoldaýǵa ıe bolǵan óte tereń maǵynaly jáne barlyq salany qamtıtyn asa aýqymdy baǵdarlamalyq qujat ekenin atap ótti. Rýhanı jańǵyrýdyń negizgi tetikteriniń biri – tildiń jańǵyrýy. Iаǵnı tildiń fonetıkasy men grafıkasynyń sáıkes kelýinde úlken mán bar. Sol sebepti de Muhtar Qul-Muhammed dál osy jańa qazaq alfavıti qoǵamdyq sanaǵa tyń serpin berip, onyń jańǵyrýynyń negizi bolatynyna erekshe toqtaldy. «Ult taǵdyryna qatysty kez kelgen máseleni on oılanyp, júz tolǵanyp, ózine ǵana tán darhan danalyqpen kemel sheshim qabyldaıtyn Elbasymyz latyn alfavıtine kóshýge kelgende taǵy da kemeńgerlik tanytty. Bul tek álipbı aýystyrý emes, bar qazaqtyń boıyna ana súti, áke tárbıesimen darıtyn qazaq tilin zamanǵa saı jańǵyrtýdyń keshendi júıesin, durys sóıleý men jazý mádenıetin qalyptastyrý dep bilemin. Endeshe, latynǵa kóshý Elbasymyz usynǵan «Rýhanı jańǵyrýdyń» berik irgetasy», – dedi Muhtar Qul-Muhammed.
Sonymen qatar, ol latyn álipbıine kóshý arqyly ultymyzdyń álemdik básekege qabilettiligin arttyratyn úsh máseleniń sheshiletinine nazar aýdardy. Partııa Tóraǵasynyń atap ótkenindeı, birinshiden, aǵylshyn alfavıtiniń negizindegi jańa qarip júıesi jastarymyzdyń da, jasamystarymyzdyń da aǵylshyn tilin meńgerýin jeńildetedi ári jedeldetedi. Ekinshiden, aǵylshyn alfavıti men tilin úırený arqyly ǵylym-bilimniń osy tilde jasalǵan mol qazynasyn erkin ıgerýge jol ashady. Úshinshiden, jer júzine tarydaı shashylǵan bar qazaqtyń basyn qosady. Osyǵan oraı Muhtar Qul-Muhammed: «Latyn alfavıtine kóshý arqyly biz grammatıkamyzdy jetildirip, tilimizdi jańǵyrtamyz», dedi. Sondaı-aq kırıllısada jasalǵan bar ádebı qundylyqtyń túgeldeı kompıýterlik nusqaǵa kóshiriletinin ataǵan partııa Tóraǵasynyń birinshi orynbasary: «Latynǵa kóshý arqyly rýhanı baılyǵymyz sıfrly tehnologııa tilinde odan ári órken jaıady. Osyny halyqqa túsindirýdiń kósh basynda zııaly qaýym ókilderi bolýǵa tıis», dedi.
Alǵashqy sóz Májilis depýtaty, «Aq jol» partııasynyń tóraǵasy Azat Perýashevqa berildi. Aldymen ol qazaq tiliniń latyn qarpine kóshý jónindegi komıssııanyń atqarǵan jumystaryna alǵysyn bildirdi. «Aq jol» partııasy óziniń baǵdarlamalyq qujattarynda, málimdemelerinde qazaq tilin latyn qarpine kóshirýdi jaqtap birneshe bastamalar kótergen bolatyn. Bul bizdiń álemdik órkenıetke enýimizdiń jańa belesi. Bul reforma – rýhanı otarsyzdanýdyń týra joly, – dedi májilismen. – Búginde qoǵamda osy máselege baılanysty qyzý pikirtalas júrip jatyr. Menińshe, ol óte durys. Negizgi pikirtalas qazaq tiliniń keıbir dybystaryn eki árippen belgileý tóńireginde bolyp otyr. Qazirgi usynylǵan nusqadaǵy erekshe bir belgiler men áripterdi qospaı-aq, álemdik aqparat keńistigindegi daıyn sımvoldardy usynǵan daıyndaýshylardyń nıetin de túsinýge bolady. Olardyń oıy – álemdik aqparat keńistigine esh kedergisiz ený ekeni de túsinikti. Alaıda, myna bir máseleni de eskerý kerek».
Depýtattyń atap ótýinshe, qazaq tiliniń ózindik erekshelikteri men úndestigin, shuraıyn saqtap qalýǵa tıis ekenin umytpaǵan jón. Til – ulttyq minezdiń kórinisi. Qazirgi qazaq tili eshqandaı buralańdy bilmeıtin órliktiń, tabandylyqtyń, sheshendiktiń belgisi. Sulý da súbeli til. Qazaqtyń uly bıleriniń biri Qazybekti Qazdaýysty dep tegin atamaǵan ǵoı. Latyn qarpine kóshý – halqymyz úshin ǵasyrlyq tarıhı másele! Osy arqyly bizdiń álemdik órkenıetke uly kóshimiz bastalady. Bul sheginýge bolmaıtyn úderis. Latyn qarpine kóshken soń qazaq eliniń aldynda jańa múmkindikter ashylady. Tilimiz ǵana emes, sanamyz da, rýhanııatymyz da jańa belesterge kóterilmek. Bizdiń jolymyz – osy.
Al Memlekettik tildi jańa álipbıge kóshirý jónindegi Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti janyndaǵy ulttyq komıssııasy jumys tobynyń jetekshisi, A.Baıtursynov atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń dırektory Erden Qajybek Táýelsiz Qazaqstan tarıhyn eki mańyzdy kezeńge bólýge bolatynyna toqtaldy. Onyń toqtalyp ótkenindeı, birinshi kezeń – 2017 jyldyń 12 sáýirine deıingi tarıh. Ekinshisi – odan keıingi ýaqyt. О́ıtkeni 2017 jyldyń 12 sáýirinen bastap elimiz dúnıe júzindegi eń ozyq, damyǵan, órkenıetti memleketterdiń ustanymy boıynsha ómir súre bastady. Endi ulttyq saıasatymyzdyń basty maqsaty – memleketimizdiń qoǵam aldyna qoıǵan negizgi talaby – rýhanı tazarý, rýhanı jańǵyrý, rýhanı kemeldený. Bul – Elbasynyń syndarly saıasatynyń jemisi.
Elbasy tapsyrmasyna sáıkes, bul keleli másele qalyń jurtshylyqtyń belsene qatysýymen iske asyrylýda. Eldiń túkpir-túkpirinen, shet elderden jáne otandastarymyz – bári de óz úlesterin qosýǵa tyrysýda, – dedi ol. – Biz ǵylymı ortada, zııaly qaýym ókilderi arasynda kóptegen basqosýlar uıymdastyrdyq. Ulttyq komıssııanyń jumys tobynyń bastamasymen 20-dan astam ǵylymı-uıymdastyrý jáne ǵylymı-tájirıbelik is-sharalar ótip, olarǵa eki aıda 2,5 myńnan astam ǵalymdar men zııaly qaýym ókilderi qatysty. Shilde aıynda Ystanbul qalasynda ótken halyqaralyq túrkologtar quryltaıynda da bul másele jan-jaqty qarastyrylyp, halyqaralyq deńgeıde qoldaý tapty».
Elbasynyń baǵdarlamalyq maqalasy jarııalanǵannan beri qazaq álipbıin reformalaý týraly 2 myńǵa jýyq saraptamalyq maqalalar men paıymdaýlar jaryq kórgen. Áleýmettik jelilerde 1800-den astam mazmundy jazbalar shyqqan. Kóptegen sheteldiń ǵalymdary – Eýropa men AQSh-tan, Túrkııa men Koreıadan, óńirlerden usynystar, hattar, jobalar kelip jatyr. «Erekshe atap ótýge bolatyn is-shara – «Tamyry tereń álipbı» atty halyqaralyq konferensııa. Buǵan Vıskonsın ýnıversıteti men Ystanbul ýnıversıtetiniń professorlary, Ortalyq Azııa respýblıkalarynyń ǵalymdary qatysty.
«Meniń oıymsha, bizde latyn qarpine kóshýdiń barlyq alǵysharttary bar, – dedi Parlament Májilisiniń depýtaty, QKHP hatshysy Jambyl Ahmetbekov. – Bizdegi 100 paıyz saýattylyq jáne kúndelikti ómirde uıaly telefondy, ınternetti qoldaný barysynda árbir qazaqstandyq is júzinde latynsha jazady ári oqıdy. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy jaryqqa shyqqan boıda biz elimizdiń aımaqtaryna sapar shegip, óńir turǵyndarymen kóptegen kezdesýler ótkizip, qazaqstandyqtardyń atalǵan baǵdarlamaǵa qyzyǵýshylyq tanytqandyqtaryn jáne birinshi kezekte memlekettik tildiń latyn qarpine kóshý máselesine qoldaý bildirip otyrǵandyqtaryna kóz jetkizdik».
Onyń pikirinshe, qazaqstandyq kommýnıster jańa álipbı nusqasynyń basymdyqtary men múmkindikterin talqylap, usynylǵan nusqany tolyq qoldaý týraly sheshimge kelgen. «Biz barlyq kúsh-jigerimizben qazaq tiliniń latyn qarpine kóshýin qoldap, onyń iske asyrylýyn qamtamasyz etýimiz qajet, – dep jalǵastyrdy sózin ol. – Árıne, bul jerde eń negizgisi – oǵan barlyq qoǵamdy jumyldyrý. Latyn qarpine kóshý arqyly barlyq tyń múmkindikterge qol jetkizetinimizdi halyqqa túsindirýimiz kerek. Bul bizdiń ortaq mindetimiz».
«Bárimiz biletindeı, 2017 jylǵy 12 sáýirde Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaev tarıhı málimdeme jasady, endi memlekettik tilimizdi orasan zor reforma kútip tur, ol – latyn qarpine kóshý, – dep bastady sózin Halyq qaharmany, Májilis depýtaty Baqytjan Ertaev. – Ardagerler uıymdary árqashan elimizdegi basty qoǵamdyq mańyzdy oqıǵalardyń aldyńǵy qatarynda boldy. Biz Otanǵa degen mahabbatymyzdy talaı ret dáleldegenbiz. Jáne osy sátte, biz – Qarýly kúshterdiń ardagerleri esh kúmándanbaı, Elbasynyń osy sheshimin qoldaımyz. О́ıtkeni men áskerı adam retinde, jeńistiń úsh tuǵyry bar ekenin bilemin. Olar: naqty strategııa, jeńiske degen senim jáne mindetti túrde adal ásker».
Qazaqstandaǵy Ázerbaıjan etnomádenı odaǵynyń basshysy Vıvadı Salahov Qazaqstan Prezıdentiniń «Bolashaqqa baǵdar: Rýhanı jańǵyrý» atty maqalasy jarııalanǵanda, qazaqstandyq ázerbaıjandar men álemniń ózge elderindegi baýyrlastary erekshe rıza bolǵandaryn jetkizdi. «Nursultan Nazarbaev – túrki áleminiń kóshbasshysy. Elbasymyz Túrki tildes memleketteri Parlamenttik Assambleıasynyń, Túrki Keńesiniń, Túrki akademııasynyń qurylýyna bastamashy bolý arqyly alǵash ret túrki álemin ınstıtýttyq negizde biriktirdi, – dedi V.Salahov. – Astana qalasynda halyqaralyq Túrki akademııasy jáne Túrki Keńesiniń fılıaly ornalasqan. Bul qurylymdar túrkilerdiń tarıhy men órkenıetin ǵylymı jaǵynan zertteýmen aınalysady».
Qoǵamdyq sanany jańǵyrtý baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi ulttyq komıssııa ázirlep, parlamenttik tyńdaýda tanystyrylǵan jańa álipbıdiń biryńǵaı standarttar jobasy jan-jaqty talqylanǵan soń, Demokratııalyq kúshter koalısııasynyń músheleri jańa reformany qoldap, barsha azamattardy talqylaý, túsindirý jáne jańa qazaq álipbıiniń qabyldanýy jolyndaǵy jumystarǵa belsene qatysýǵa shaqyratyn Qazaqstan halqyna Úndeý arnady.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»