Elordadaǵy Ulttyq kitaphanada Túrki akademııasy halyqaralyq uıymy uıymdastyrǵan «Kentaıdan Ulytaýǵa deıin: tarıhı sananyń jańǵyrýy» atty III halyqaralyq ekspedısııasyn qorytyndylaý barysynda Mońǵolııada júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesi tanystyryldy.
Jıynǵa elimizge belgili zııaly qaýym ókilderi, ǵalymdar men túrkitanýshylar, Parlament Májilisiniń depýtattary, Mońǵolııadan, Qyrǵyzstannan, О́zbekstan, Túrkııadan kelgen tilshiler men tarıhshylar qatysty. Túrki akademııasynyń basshysy Darhan Qydyráli Nursultan Nazarbaevtyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda Mońǵolııadaǵy tarıhı eskertkishter zerttelip jatqanyn, 2017 jyly 15 tamyzda Mońǵolııadan bastalyp, Ulytaýda qorytyndylanǵan III halyqaralyq ekspedısııanyń jumysy Altyn ordanyń 750 jyldyǵy qarsańynda sátti aıaqtalǵanyn aıtyp, Mońǵolııadaǵy Shıveet Ýlan ǵuryptyq kesheninde júrgizilgen qazba jumystarynyń nátıjesimen bólisti.
«Qazba jumystary júrgizilgen Shıveet Ýlan, О́túken aımaǵyndaǵy arheologııalyq jumystar jalǵasyn tapty. Ol jerdi biz qorshap, muralardy qorǵaýǵa aldyq. Ekinshi jyldyń arheologııalyq jumystary óte nátıjeli boldy. Biz bul jerde birneshe aýqymdy ǵylymı nátıjege qol jetkizdik. Eń basty jańalyǵymyz - bul ǵuryptyq keshenniń Elteris qaǵanǵa arnalǵandyǵy ǵylymı zertteý jumystary nátıjesinde aıqyndalyp otyr. Sol kezeńge tıesili úlken ǵuryptyq keshen ekendigi qazirgi tańda naqtylandy», - dedi Darhan Qydyráli.
Jıyn barysynda atalǵan uıymnyń ǵylymı qyzmetkeri Nápil Bazylhan Halyqaralyq Túrki akademııasy Mońǵolııadaǵy ǵylym akademııasymen birge «Shıveet Ýlan-2016», «Shıveet Ýlan-2017» taqyrybynda qazba jumystaryn júrgizilgenin, qaza jumystary bıyl aıaqtalǵanyn aıtty.
«2016 jyldyń zertteý jumystarynyń nátıjesinde ǵuryptyq keshenniń úshten bir bóligi, 2017 jyly úshten eki bóligi qazyldy. Ol Mońǵolııanyń soltústik tarapynda ornalasqan. Bul keshende 30-dan astam arystan, qoı, qoshqar beıneli tas músinder bar. Tańba tastar da tabyldy. Keshenniń soltústik tarapynda qorǵan sanalyp júrgen qurylys bar edi. Ol qorǵan emes, asty tórt burysh tekshe tory bar, segiz qyrly kıiz úı ispettes, ıaǵnı Deshti-Qypshaq dalasyna keń taralǵan qurylys bolǵandyǵy anyqtaldy. Sonymen qatar, jańa tas músin tabyldy. Demek, tas músinderdiń sany 12-ge jetti degen sóz. Qabyrǵasy tas qalandylarymen jasalǵan. Iаǵnı, jalpy kóshpelilerde tas qalandy qurylystar kóp kezdesedi. Onyń biri retinde kúni keshe ǵana halyqaralyq ekspedısııalyq top baryp kelgen Dombaýyl keshenin atap ótýimizge bolady», - dedi Nápil Bazylhan.
Japon ǵalymdarynyń zertteýi boıynsha ol 692-670 jyldarǵa keledi. Demek, bul dáýir Elteris qaǵannyń bılik etken dáýirine tuspa-tus keledi. «Elteris qaǵan búkil kóshpeli jurtty eldestirgen jalǵyz qaǵan atanǵan. Sondyqtan da, sol tańba tastar Elteris qaǵanǵa baılanysty degen boljam shyndyqqa jaqyn keledi. Keshen teńiz deńgeıinen 1370 metr bıiktikte, úsh ózenniń qıylysynda ornalasqan. Aınalasy taýmen qorshalǵan. Onda jel qatty soǵatyndyqtan, bult turmaıdy. Segiz qurylystyń úsh qyry anyqtaldy. Endi qalǵan qyrlary kelesi jylǵy qazba jumystary barysynda tolyǵymen anyqtalady. Ǵalymdardy da, jurtshylyqty da onyń ortasynda ne bar degen suraq qyzyqtyrady. Dál ortasyn qazǵan kezde kúl, jebe tabylǵan. Qurylystyń eki qaqpasy, on eki munarasy bolǵan», - dedi Nápil Bazylhan.