Baǵdarlamalar maqsaty – eldiń áleýetin eseleý

– Jeńis Mahmuduly, keıingi aqparattarǵa súıensek, óńdeý ónerkásibi ekonomıka ósiminiń ne­gizgi draıverine aınalyp ke­le jatqanǵa uqsaıdy. Bul árı­ne úlken jetistik. De­gen­men osy bir orny bólek sala jaı­ynda ózińiz aıtyp berseńiz. 

– О́ńdeý ónerkásibi ekonomıka ósiminiń negizgi draıverine aınaldy degen jaı sóz emes. Qazir ónerkásip salasynda aıtar­lyq­taı jetistikter bar. Jyl saıyn óńdeý ónerkásibiniń aýqymy men kórsetkishi artyp kele jatyr. Mysaly, baǵdarlamany jú­ze­ge asyrý jyldarynda 5,112 trln teńgeniń 1 070 joba­sy iske qosylyp, 101,4 myń tu­raq­ty jumys orny ashyl­ǵan. Baǵ­darlama jobalary 8 trln teń­geniń ónimin óndirdi. Keı­ingi jyldardy aıtar bolsaq, má­­selen, 2016 jyly 2,2 trln teń­geniń ónimi shyǵaryldy.

Al In­dýs­trııalandyrý kartasyna en­gizilgen jobalar orta eseppen alǵanda aı saıyn 180 mlrd teń­geniń ónimin óndirip otyrǵan. Ta­ǵy bir aıta ketetin jaıt, kar­taǵa engizilgen jobalar buryn Qazaqstanda óndirilmegen 500 jańa ónim túrin ıgerdi. Olardyń qatarynda júk jáne jolaýshylar vagondary, elektrovozdar, júk jáne jeńil avtokólikter men av­tobýstar, transformator­lar, rentgen apparatýralary, jaryq-dı­odty shamdar, tıtan quımalary men slıabtar, dárilik zattar, sút ónimderi jáne taǵy basqalar bar. Al 2017 jyldyń 7 aıynyń qo­rytyndysy boıynsha óńdeý sek­torynyń kásiporyndarynda ón­diristiń naqty ósimi 6,3 paıyzdy qurady.  2017 jyldyń I toqsanynda jal­py somasy 25,7 mlrd teńgeden asatyn 28 joba iske qo­sylyp, 1,7 myń jumys or­ny ashyldy.

Mundaǵy ma­ńyz­­dy jobalardyń ishinde Aty­raý oblysyndaǵy robot­tyq dá­ne­kerleý tásilin qol­da­nyp, me­tall qurylǵylar ón­di­ri­sin uı­ym­dastyratyn, qu­ny 2,6 mlrd teń­ge bolatyn «Jiger­mu­naı­servıs» JShS jáne Jambyl ob­lysyndaǵy qurǵaq qurylys qos­palaryn, usaq untaqtalǵan to­lyq­tyrǵyshtar men gıps ón­di­retin quny 3,9 mlrd teńge «Alina Holding» JShS zaýyt ke­sheniniń qurylysy bar. 2017 jyl­dyń alǵashqy toqsanynyń qorytyndysy boıynsha óńdeý ónerkásibindegi eńbek ónimdiligi 11,8 myń AQSh dollaryn qurap, 5,3 paıyzǵa artty. 2017 jyldyń qańtar-mamyrynda óńdeý óner­ká­sibindegi eksport kólemi 2016 jyldyń sáıkes kezeńimen sa­lys­­tyrǵanda 27,8 paıyzǵa artyp, 6,2 mlrd AQSh dollaryn qu­rady. Bul álemdik naryqtaǵy baǵa konıýnktýrasynyń qo­laı­­lylyǵyna, ónimdi ótkizý na­ry­ǵynyń keńeıýi men jetkizý ósimine baılanysty iske asyrylyp otyr. О́ńdeý ónerkásibinen negizgi kapıtalyna salynǵan ın­vestısııa kólemi 411,1 mlrd teń­­geni qurady.

Iаǵnı 2016 jyl­dyń qańtar-maýsym aıla­rymen salystyrǵanda 27,5 mlrd teńgege ósip, 2,7 paıyzǵa art­qan. Indýstrııalandyrýdyń ekin­shi besjyldyǵy iske asyry­la bastaǵannan beri (2015-2016 jj.) 7 trln teńgeniń 258 joba­sy iske qosylyp, 21 myń turaq­ty ju­mys orny ashyldy. Al bı­yl 489,8 mlrd teńgeden asatyn 32 joba iske qosyldy. Mun­da shamamen 3,9 myń jumys or­ny ashylǵanyn aıta ketý kerek. 2017 jyldyń 2-shi jarty­jyl­dyǵynda quny shamamen 1 trln teńgeden asatyn 100 jobany iske qosý josparlanǵan. Jo­ba­lar iske asqanda taǵy 10 myń tu­raqty jumys orny ashylatyn bolady. Sonymen qatar Indýstrııalandyrý kartasynan tys arnaıy ekonomıkalyq aı­maq­tar men ındýstrııalyq aı­maq­tarda 280 mlrd teńgeniń 100-den astam jobasyn iske qosý josparlanyp otyr. Bul jobalar iske qosylǵan kezde 6800 jańa jumys orny ashylatyn bolady. 

– Endi «Nurly jol» ın­fra­qurylymdy damytý mem­lekettik baǵdarlamasyna oıys­saq. 2016 jyldyń qory­tyn­dysy boıynsha qandaı aý­qym­d­y jobalar iske asyryldy já­n­e qansha shaqyrym jol el ıgi­ligine berildi, bólingen qarjy tolyq ıgerildi me? 

– 2015-2019 jyldarǵa ar­nal­ǵan «Nurly jol» ınfra­qu­rylymdy damytý memlekettik baǵ­­darlamasy aıa­synda mını­str­lik kólik ınfra­qu­ry­ly­my sa­lasy jobalaryn jáne jylýmen, sýmen jabdyqtaý, sonymen qatar sý tartý júıelerin jań­ǵyrtý jobalaryn iske asyrady. Atalmysh baǵdarlamanyń negizgi jo­ba­laryna respýblıkalyq ma­­­ńyz­daǵy avtomobıl jol­da­ry­nyń qurylysyn júrgizip, re­­­kon­strýksııalaý jatady. Res­pýb­lıkamyzdyń jalpy qol­da­nystaǵy avtomobıl jo­ly­nyń uzaqtyǵy 96,5 myń sha­qy­rymdy quraıdy.

Onyń ishin­de respýblıkalyq jeli 23,7 myń, jergilikti jeli 72,8 myń shaqyrym. 2010 jyldan beri respýblıkalyq mańyzdaǵy 5 myń shaqyrym jolǵa kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilip, re­konstrýksııalandy. Ná­tı­je­sin­de respýblıkalyq, oblystyq jáne aýdandyq mańyzdaǵy avto­mo­bıl joldary jaqsy jáne qa­na­ǵattanarlyq deńgeıge jetti. 2015-2016 jyldar kezeńinde «Nurly jol» memlekettik baǵ­dar­lamasy aıasynda 616 mlrd teńge bólingen bolatyn. Barlyq bólingen qarjy ıgerilip, 1,3 myń shaqyrym avtomobıl joly I jáne II tehnıkalyq sanat para­metri boıynsha rekonst­rýk­sııa­landy. Jalpy «Nurly jol» mem­lekettik baǵdarlamasy aıa­synda iske asyrylyp jatqan avtojol jobalaryna 2016 jyl­dyń qorytyndysy boıynsha 324,8 mlrd teńge bólindi.

Onyń ishinde Ulttyq qordan 151,3 mlrd teńge qarastyrylǵan bolatyn. Bul qarjyǵa respýblıkanyń 12 oblysyn qosqanda 1,7 myń shaqyrym jol rekonstrýksııa­lan­dy. Olardyń qatarynda Ba­tys Eýropa – Batys Qytaı, Or­ta­lyq – Ońtústik, Ortalyq – Shy­ǵys, Beıneý – Aqtaý, Almaty-О́s­kemen, Astana – Petropavl, Aqtóbe – Atyraý jáne Oral – Ka­menka jobalary bar. Bul jo­ba­lardaǵy jumysqa 75 myń adam jumyldyryldy jáne onda 90 paıyzdan astam otandyq óndirýshilerdiń materıaldary qoldanyldy. Aıta ketetin bir jaıt, jyl qorytyndysy boı­yn­sha jóndeý jumystarynan keıin 767 shaqyrym jol ashyldy. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tran­zıttik dálizi tolyǵymen ashy­lyp, paıdalanýǵa berildi. Son­daı-aq Ertis ózeni arqyly ótetin uza­qtyǵy 12 shaqyrym bolatyn Ortalyq Azııadaǵy eń úlken kópirdiń qurylysy aıaqtaldy. 

– Bıyl qansha shaqyrym avtomobıl joly paıdalanýǵa berildi jáne jyl sońyna deıin qaı ýchaskelerde qandaı jobalar aıaqtalady? 

– «Nurly jol» ınfra­qury­lym­dy damytý memlekettik baǵ­darlamasyn júzege asyrý aıa­syn­da bıyl jalpy uzaqtyǵy 4,4 myń shaqyrym bolatyn 22 avtojol jobasyn iske asyrý kózdelgen. Ortalyq – Ońtústik jobasy boıynsha uzaqtyǵy 14 sha­qyrym bolatyn Temirtaý – Qa­raǵandy ýchaskesin rekonstrýksııalaý jalǵasýda. Biz Dú­nıe­júzilik jáne eýropalyq bank­ter qarjylandyratyn uzaq­tyǵy 228 shaqyrym bolatyn Qur­ty – Býrylbaıtal ýchaskesiniń ju­mysyna kirisip kettik. Son­daı-aq bıýdjet qarjysy ese­bi­nen III toqsannyń sońyna deıin Qaraǵandy qalasynyń Soltústik – Shyǵys aınalma jo­ly ýchaskesin rekonstrýksııa­laý bastalady. 2018 jyldan bas­tap Dúnıejúzilik bank ese­bi­nen Balqash – Býrylbaıtal (297 km) ýchaskesin jáne Qurty-Qapshaǵaı (67 km), 2019 jyly Qaraǵandy – Balqash (364 km) ýchaskelerinde jumystardy bas­taý­dy josparlap otyrmyz. Bı­yl Ortalyq-Shyǵys jobasyn iske asyrýǵa 106 mlrd teńge bó­lindi. 675 shaqyrymda jumys jir­gizildi jáne jyldyń sońynda Astana – Pavlodar ýchaskesiniń 230 shaqyrymynda joldyń 4 jo­laqty qozǵalysyn ashý jos­par­lanǵan.

Sonymen birge uzaq­ty­ǵy 36 shaqyrym bolatyn sońǵy ýchaske – Semeı – Qalbataý bó­ligindegi jumys aıaqtalady. Al Or­talyq – Batys jobasy boıynsha 2020 jylǵa deıin Denısov-Qos­tanaı (114 km) ýchaskesin aıaqtaý josparlanýda. Budan bó­lek, mınıstrlik uzaqtyǵy 2 myń sha­qyrym bolatyn Jetibaı – Jańa­ózen, Taldyqorǵan – О́skemen, Merki – Býrylbaıtal, Qalbataý – Maıqapshaǵaı, Úsharal – Dostyq, Beıneý – Aqjigit, Taskesken – Baq­ty, Osınov asýy, Shýche – Zerendi sııaqty jańa jobalardy iske asyrýǵa kiristi. Iske asyrylǵan jobalar boıynsha birinshi jar­tyjyldyqta 112 mlrd teńge ıgerildi jáne bul jobalarǵa 80 myń adam jumyldyryldy. Jyl qorytyndysy boıynsha baǵ­darlama sheńberinde 1 jáne 2 tehnıkalyq sanattaǵy 602 sha­qyrym joldy aıaqtaý jos­par­lanyp otyr, sonyń ishinde Beı­neý – Aqtaý jáne Almaty – Tal­dyqorǵan avtojolynyń rekonstrýksııasyn tolyq aıaqtaý kózdelgen.

– Iske asa bastaǵanyna 1 jyl tolmasa da «Nurly jer» tur­ǵyn úı qurylysy baǵ­dar­lamasynyń aıaq alysyn bil­gendi jón kórip otyrmyn. Bul baǵ­darlama aıasynda qan­daı je­tistikter bar, josparlar qan­daı?

– Baǵdarlama 2017-2031 jyl­darǵa arnalǵan. Negizgi maq­saty – halyqqa turǵyn úıdiń qol­jetimdiligin qamtamasyz etý úshin turǵyn úı qurylysyn da­mytý máselelerin keshendi she­shý. Jalpy 15 jylda «Nurly jer» baǵdarlamasy boıynsha 1,5 mıllıonǵa jýyq qoljetimdi tur­ǵyn úı salý josparlanǵan. Bı­ylǵy jyldyń josparyna kelsek, baǵdarlama aıasynda 10,1 mln sharshy metrden astam turǵyn úıdi (99 myń páter) paıdalanýǵa berý kútilip otyr. Onyń ishinde memlekettik ınvestısııa esebinen 1,5 mln sharshy metr turǵyn úı (25 myń páter) tapsyrylmaq.  Bıyl 8 aıda barlyq qarjy­lan­dyrý kózderinen jalpy ala­ńy 6,9 mln sharshy metr bolatyn turǵyn úıler paıdalanýǵa be­ril­di. Bul 2016 jyldyń sáıkes ke­zeńimen salystyrǵanda 8,4 paı­yzǵa joǵary kórsetkish. 

2016 jyly baǵaly qaǵaz­dardy shyǵarý esebinen kredıt­tik tur­ǵyn úı qurylysyn qarjy­lan­dyrýdy qamtamasyz etý úshin «Báıterek» UBH» AQ arqyly Ult­tyq qordan 67 mlrd teńge bó­linip, onyń 60,1 mlrd teńgesi nemese 90 paıyzy ıgerildi. Bul bó­lingen qarjyǵa 2016-2018 jyl­dary 630,6 myń sharshy metr turǵyn úı (9962 páter)sa­lý josparlanýda. Aǵymdaǵy jyl­dyń 1 qyrkúıegindegi jaǵdaı boı­ynsha 225 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi (3286 páter). Onyń ishinde 2016 jyly 22,3 myń sharshy metr (268 páter), 2017 jyly 202,7 myń shar­shy metr turǵyn úı tapsyryldy(3018 páter).

Bıyl jyldyń sońyna deıin ta­ǵy 320,9 myń sharshy metr (5477 páter), 2018 jyly 85 myń shar­shy metr (1199 páter) turǵyn úıdi tapsyrý josparlanyp otyr.

2016-2018 jyldary jalpy ala­ńy 588,7 myń sharshy metr bolatyn turǵyn úı salynatyn bolady. Bıyl jyl sońyna deıin 140,6 myń sharshy metr (2431 páter), 2018 jyly 70,6 myń shar­shy metr turǵyn úıdi (1225 pá­ter) paıdalanýǵa berý josparlanýda.  Baǵdarlama aıasynda salynǵan tur­ǵyn úılerdi satyp alýdy qam­­tamasyz etý úshin Turǵyn úı qu­rylysy jınaq banki salymshy­laryn nesıeleý maqsatynda Ult­tyq qordan 22 mlrd teńge bó­lindi. Onyń 8,9 mlrd teńgesi ne­mese 40 paıyzy ıgerildi.

Bıyl satyp alý quqyǵynsyz jalǵa beriletin turǵyn úılerdiń qurylysyna 25 mlrd teńge maqsatty transfert bólindi jáne óńirlerge 1,5 mlrd teńgeden taratyldy. О́ńirlerge aý­da­ryl­ǵan 14,3 mlrd teńge qar­jy­nyń 1 qyrkúıektegi esep boıyn­sha 13,3 mlrd teńgesi nemese 93 paı­yzy ıge­rildi. Bıyl bul baǵyt bo­ı­ynsha150 myń sharshy metr tur­ǵyn úıdi tapsyrý josparlanýda. 

Áńgimelesken Dınara BITIK, «Egemen Qazaqstan»