Týrızm ındýstrııasy tumsa tabıǵattyń baǵyn asha ma?
Jýyrda Baıanaýyl aýdanyna baryp qaıttyq. Bıyl ótken EKSPO-2017 kórmesiniń aıasynda Baıanaýylǵa degen qamqorlyq ta, kózqaras ta erekshe. Oblysqa jasaǵan saparynda Úkimet basshysy B. Saǵyntaevtyń ózi de kelip ketti. Bizdiń de saparymyzdyń maqsaty aýdandaǵy jumystardy is júzinde kórý edi.
Osy jyldyń aqpan aıynda Investısııalar jáne damý mınıstrliginiń otyrysynda birneshe óńirdiń týrıstik aımaqtaryn damytý jospary qaraldy. Osydan keıin-aq Baıanaýylǵa bólinetin 5 mlrd teńge jaıly oblys ákimi Bolat Baqaýov zııaly qaýymmen kezdesý barysynda aıtty. Oblystyq ákimdik qarjy bólý josparyn oblystyq máslıhat depýtattarymen talqylaý arqyly qarastyrylady dep eskertti. Osy 5 mlrd teńgeni ıgerý jaıly óńir basshysyna Baıanaýyldyń aqsaqaldarymen de aqyldasyp, keńesip baryp isti qolǵa alýyna týra keldi.
Jyldar boıy Baıanaýyl jaıly aıtyp kelemiz, biraq is júzinde jumys atqarylmaı jatyr. Sondyqtan endi aýdan ortalyǵynyń kóshelerin qalypqa keltirip, kóriktendirý úshin 1 mlrd teńge bólmekpiz. Al 2,5 mlrd teńge aýdan ortalyǵyna ortalyqtandyrylǵan sý qubyrlaryn tartýǵa qarastyrylmaq, birneshe úı qurylysy júrgiziledi,taý shańǵy kýrorty jasalady, aerodrom ashylady, degen-di sol kezdesýde Bolat Baqaýov. «Qarjy ornymen ıgerilse, durys-aq joba eken. Baıanaýyldyń baǵy ashylar kún týdy» desti ákimdi qoldaǵan aqsaqaldar qaýymy.
– Jalpy aýdan ortalyǵynda ortalyqtandyrylǵan sý qubyrlary júıesiniń qurylysyn júrgizýge ǵana úsh jylǵa dep bıyl respýblıkalyq bıýdjetten 5 mlrd 700 mıllıon teńge bólindi. Jumys bastaldy. Buryn jeri qazylyp, tas qoparǵan qurylys eshqashan qolǵa alynbaǵan. Kúrdeliligi de osydan, – deıdi aýdan ákiminiń orynbasary Ázilhan Ábýov.
Bul – bir. Ekinshiden, Ázilhan Ábýovtiń aıtýynsha, buǵan qosymsha oblystyq bıýdjetten bólingen 3 mlrd teńge taǵy bar. Bul qarajat aýdan ortalyǵyn kóriktendirýge, Toraıǵyr, Jasybaı kólderi jaǵalaýyndaǵy týrızmniń áleýetin arttyrýǵa, joldar salýǵa, Sabyndykóldiń jaǵalaýy, sol mańaıdy aerodrom salyp, shaǵyn ushaqtar ushyrý, Myrzashoqydan qysqy týrızmge arnalǵan syrǵanaq qurylysyn salýǵa bólingen. Iаǵnı aýdanda eki aýqymdy joba bastaldy. Qosymsha qarjy bólingen soń 5 mlrd teńgege josparlanǵan bastapqy jobalardyń ózgeriske túskeni baıqalady. Tańǵalarlyq-aq, Baıanaýylǵa bólingen qarjynyń kólemi 10 mlrd teńgege jýyqtap qalypty. Bul qarjyǵa búkil bir aýyldy qaıtadan salyp shyǵýǵa bolar. Kópshilikti mazalaıtyny da – aýdanǵa bólingen qyrýar qarajattyń ıgerilýi. Máselen, aýdan turǵyndary, aýdandyq máslıhat hatshysy Temirbolat Hasen bastaǵan depýtattar sý qubyrynyń qurylysyn júrgizip jatqan «Qaz-Qurylys-Servıs-7» merdiger kompanııanyń jumystaryna alańdaýshylyq bildirse, al aýdandyq qurylys jáne sáýlet bólimi jobalaý-smetalyq qujattarǵa saı júrgizilýde, árbir is baqylaýda, aýdan ortalyǵy «Aqbulaq» baǵdarlamasy aıasynda 2017-2019 jyldary turǵyndar sýǵa qaryq bolady deıdi.
– Aýdan ortalyǵy taý-tasty jerde ornalasqan. Jergilikti bılik quny qymbat kúrdeli qurylys jobasyna táýekel etti. Alańdaýshylyq bolatyny, bul taýly óńirden sý shyǵaramyz degen, tipti 6 metr jerdi qazyp qubyr tartylyp jatqan alǵashqy joba. Árıne, sońy qalaı bolar eken dep alańdaımyz. Sondyqtan respýblıkalyq jáne oblystyq bıýdjetten bólingen qyrýar qarajat tıimdi ıgerilýi kerek. Merdiger kompanııanyń jumystary kúndelikti baqylaýda bolsa. Sońy sátsiz jobalar da az emes. Olar erteń biz jasadyq, qubyr tósedik dep kete barady. Sońynda biz, halyq qalamyz, – deıdi bizben áńgimesinde oblystyq máslıhattyń depýtaty Oral Sartaev.
Jolymyz qysqy týrızmge arnalǵan joba – Myrzashoqy taýyndaǵy shańǵy bazasyna tústi. Baza Baıanaýyl aýylynan 20 shaqyrym qashyqtyqta, Qarajar aýylynyń mańynda ornalasqan. Bıik taýǵa elektr energııasyn tartyp, joldy jóndeýdi aıtpaǵannyń ózinde, Myrzashoqyǵa basqa da ınfraqurylymdardy tartý jumysy óte qymbatqa túsetini belgili. Túrkııadan oryndyqtary bar arqan jol ákelinip, qurastyrylyp jatyr eken. Bıiktigi bir shaqyrymdy quraıtyn taýdan 800 metr tómenge qaraı syrǵanaıtyn arnaıy jol salynýda. Týrızmdi damytýǵa bólingen 3 mlrd teńgeden basqa, bul qurylǵyny satyp alýǵa ERG kompanııasy áleýmettik baǵdarlamalardy qoldaý aıasynda demeýshilik qarjy bólipti. Aıtpaqshy, «Jasybaı» demalys aımaǵyna ótkizý pýnkti nysanyn Máskeýde turatyn Baıanaýylda týǵan kásipkerdiń demeýshiligimen bólingen 5,5 mıllıon teńgege jańartylǵan. Bıýdjetten tys qarjy da az emes. Uzyndyǵy 1050 metr, 70 kabınasy bar eki oryndyqty arqan jol saǵatyna 550 adamdy tasymaldamaq. Qazir «Azııa Prom Injınerıng» JShS taýda jumys jasaýda. Aýyldyqtarǵa da jumys tabylypty. Bıylǵy qysta eki arqan joly iske qosylmaqshy.
Odan keıin Sabyndykóldiń janynda qorshalyp, jasalyp jatqan shaǵyn aerodromdy baryp kórdik. EKSPO kórmesine keletin sheteldik týrısterdi shaǵyn ushaqpen Astanadan osy aerodromǵa jetkizý kózdelgen. Soǵan saı Toraıǵyr aýylyna birqatar shetelderden týrıster kelipti.
Jalpy Baıanaýyldyń demalys aımaǵyn damytýdyń bas jospary 2005 jyldary jasalǵan. Tipti týrızmdi damytýǵa qarjy salyp, kásip tabamyn degen ınvestorlarǵa konkýrstyq negizde jer telimderi de bólinip berildi. Biraq Baıanaýylda týrızmdi damytý úshin aıryqsha qorǵalatyn rekre asııalyq aımaq bolýyna baılanysty ekologııa máselesine kelgende qatty oılanýymyz kerek sııaqty. Baıanaýyldyń tabıǵatyn qorǵaý máselesi qazir týrızmdi damytýdan da basym máselege aınalyp otyr. Mysaly, Myrzashoqydan syrǵanaq jasamaqshy bolǵandar Jasybaı jaǵasyndaǵy taýdan arnaıy oryn salmaq boldy. Depýtattar, ulttyq park buǵan jol bermepti. Bul týrızmniń bolǵany jaqsy-aq. Biraq Baıanaýyldyń tabıǵatyn saqtaý mindet degen sóz. Mysaly, ulttyq park aýmaǵyna elektr jelisin tartý da mashaqat. Sebebi jer ulttyq parktiń, ıaǵnı respýblıka menshiginde bolǵandyqtan, jeli tartylatyn jerdi aýdanǵa alý qajet.
Oblysta Baıanaýyldyń týrızmin damytý jyl saıyn aıtylady. Jyl saıyn Jasybaı, Toraıǵyr, Sabyndykól jaǵalaýlaryndaǵy týrıstik demalys, jaǵajaıdy kóriktendirý qolǵa alynady. Bıyl EKSPO-nyń kezinde Toraıǵyr aýylyna Reseı, Kanada, Saýd Arabııasy, Rýmynııa, Japonııa elderinen týrıster de kelipti. Aýdan ákimi Orazkeldi Qaıyrgeldınovtiń aıtýynsha, Jasybaı demalys aımaǵy, Toraıǵyr kóli, aýyly, Sabyndykól jaǵasy ótken jyldarǵa qaraǵanda ózgerse kerek.
Árıne ákim aıtqan ózgerister jaqsy-aq, biraq demalatyn kereýetter, shatyrlar, sýburqaq jasaý, birdi-ekili dárethana ornatýdy kúndelikti sharýalar barysynda-aq júzege asyrýǵa bolar, al shaıyndy sýlary kólge quıylyp qala beretin kafelerdiń ekologııalyq talaptardy saqtaýdaǵy máselesi, as-sý daıyndaýdaǵy tazalyq jaǵdaıy týrızm aımaǵyna naqty ınfraqurylymdardyń qajettigin kórsetedi. Baıanaýyl aýdanyn damytýǵa bólingen 10 mlrd teńge qarjy ıgerilse halyqtyń ıgiligine aınalar edi. Baıanaýyldyqtardy da tolǵandyryp otyrǵan osy másele.
Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan»
Pavlodar oblysy, Baıanaýyl aýdany