Elbasy «100 naqty qadam» - Ult jospary baǵdarlamasynda zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý úshin birqatar usynystaryn aıtqan-dy. Memleket basshysy júktegen mindetterdi oryndaý maqsatynda Prezıdent Ákimshiligi qylmystyq prosesti modernızasııalaýdyń aýqymdy jobasynyń júzege asyrylýyna bastamashylyq tanytqan bolatyn. Mańyzy zor bastama óńirlerde qalaısha iske asyrylyp jatyr? Nendeı jumystar qolǵa alyndy? Osy jáne ózge saýaldar tóńireginde Shyǵys Qazaqstan oblysynyń prokýrory Qusaıyn Igembaevpen áńgimelesken bolatynbyz.
- Qusaıyn Abzalbekuly, bul bastamany óńirdegi jurtshylyq qalaı qabyldap jatyr? Áńgimemizdiń álqıssasyn osydan bastasaq.
- Bul bastama qazir jan-jaqty talqylanyp jatyr dep senimmen aıtýǵa bolady. Halyqqa túsindirý jumystary júıeli túrde júrgizilýde. Bastamanyń jańalyǵy nede? Eń aldymen, azamattardyń quqyǵyn qorǵaý deńgeıin arttyrý úshin qamaý sharalary qoldanylmaıtyn negizderdiń tizimin, ásirese kásipkerlik qyzmet salasyndaǵy qylmystar boıynsha keńeıtý usynylatyn bolady. Budan bylaı kúdiktilerdi ońdy-soldy qamaı berý tyıylyp, bultartpaý sharalarynyń kólemi azaıady. Bul nege alyp keledi? Birinshiden, túrmedegi adamdardyń sany azaıady. Azaısa, memlekettiń de moınynan júk túsedi. Máselen, túrmede otyrǵan bir adamǵa jylyna 800 myń teńgedeı memleket qarjysy jumsalady eken. Ekinshiden, qylmysqa qatysy bar dep ustalynǵan azamatty sotqa jetkizý merzimi 72-den 48 saǵatqa deıin qysqartylady. Bul – ustaýdy kúsh-qysym kórsetý arqyly dáleldemeler jınaqtaý quraly retinde qoldaný qaýpin azaıtý úshin kerek. Ozyq elder tájirıbesi osyndaı. Keıbir memleketterde tipti 24 saǵat. Biraq bizdiń ustaý men olardyń ustaýynyń tártibi bólek. Bizde Qylmystyq prosestik kodeks boıynsha adamdardy qylmys jasaý barysynda nemese jasyrynýǵa áreket etkende ustaıdy. Taǵy bir túri bar. Isti tergep júredi, bir shaqyrady, eki shaqyrady. Bettestirý júrgizedi. Keıin qajet bolsa, ózderi ustap, ızolıatorǵa qamaıdy. Bizde tergeýshilerdiń osyndaı da quqyǵy bar. Batys elderinde qalaı? Olar ózderi eki-aq jaǵdaıda; qylmys jasap jatqan jerde ne bultartpaý sharasyn buzǵan kezde ustaı alady. Bizdegideı úshinshi ádispen ustaý úshin áýeli tergeýshi prokýrorǵa, prokýror sotqa aıtyp, túsindirý kerek. «Osylaı da osylaı. Shaqyryp júrmiz. Ustaıyq pa?» dep ruqsat suraıdy. Ustaýdyń ózine de tek sot qana ruqsat beredi. «Baryp ustańdar nemese ustaýǵa negiz joq», - deıdi. Bul – azamattardyń quqyǵyn qorǵaýdyń shynaıy úlgisi. «Men seni jabamyn» degen sekildi qoqan-loqy, kúsh-kórsetý joq. Bul bizdiń tájirıbede sırek bolsa da bar. Árıne, bundaı jaǵdaı oryn almaýy tıis. Azamattar zańnan qoryqpaı, syılaýy kerek. Bizge degen senim joǵary bolýy qajet. Máselen, polısııa qyzmetkerleri kóshede bireýdi ustap jatsa muny kórgen qarapaıym adam: «Bul – durys. Polısııa biledi. Oǵan senemiz», - deýi kerek. Munyń bári osy deńgeıge jetý jolynda jasalyp jatqan qadamdar dep bilgenimiz lázim. Úshinshiden, quqyq qorǵaý organdarynyń naqty tergelip jatqan is sheńberinde, kúdikti tulǵanyń basqa qylmystarǵa qatystylyǵy týraly dáleldemelerdi jınaqtaý tárizdi teris tájirıbesi joıylmaq. Máselen, bir adamnyń isi tergelip jatyr deıik. Biraq is dáleldenbeı jatyr. Kúdiktini qamap qoıǵan. Sol kezde «Úıine baryp tintý jasaıyq. Bir nárse tabamyz»,- deıdi. Sodan keıin «Úıinen oq tabyldy» dep muny dáleldemelerge tirkeıdi. Endi olaı bolmaıdy. Sen bir is júrgizip jatyrsyń ba, tek sol ispen ǵana shuǵyldanasyń. Basqa qylmys izdegiń kelse, ony jeke is retinde tirkeıtin bolasyń. Bul – óte úlken jáne oryndy qoıylyp otyrǵan másele. Muny organdardyń ózderi de quptap otyr. Tórtinshiden, advokattardyń tergeý barysyndaǵy dáleldemelerdi jınaqtaý quqyqtaryn keńeıtý jáne qajetti tergeý áreketterin júrgizý týraly sotqa tikeleı talap-tilekpen júginý usynylady. Bul - qylmystyq prosesteri jarys túrinde ótetin batys elderdiń ozyq úlgisi (Ulybrıtanııa, AQSh). Besinshiden, aıqyn jáne mańyzy shamaly qylmystyq ister boıynsha, onyń ishinde buıryq óndirisin engizý arqyly (eston tájirıbesiniń úlgisi), olardyń óndirisin qarapaıym etý sharalary qabyldanady. Iаǵnı, qylmystyq sot óndirisi barynsha ońaılatylady. Sonymen qatar jasyryn árekettermen qosa quqyqty shekteý sıpatyndaǵy prosessýaldyq áreketterdiń bárin sanksııalaý túrinde sottyq baqylaý salasyn ári qaraı keńeıtý usynylady. Osyndaı alty negizgi shara bar. Bárin qosa alǵanda, bul quqyq qorǵaý qurylymyndaǵy úlken jańalyq, jaqsy nyshan deýge bolady.
- Elimiz boıynsha «Qylmystyq prosesti ońtaılandyrý» atty pılottyq joba iske qosylǵany belgili. Bul jobanyń oblysta júzege asyrylýy qalaı?
- Ishki ister departamentimen birlesken joba oblysymyzda 11 maýsymnan bastap qolǵa alyndy. Bul joba bizde ǵana emes, respýblıka boıynsha júzege asyrylýda. Onyń negizgi mindeti – qylmystyq prosessti modernızasııalaý sheńberinde isterdiń qaralý merzimderin qysqartý. Quqyq qorǵaý qurylymdary qyzmetkerleriniń jumysyn barynsha túsinikti, ashyq etý. Jobanyń tıimdiligi - qazir belgili sanattaǵy ister jedel qaralady. Eger is boıynsha naqty kúdikti bar bolsa, ol óz kinásin daýlamasa, jábirlenýshige keltirilgen zııandy tolyq óteýge daıyn bolsa, joba aıasyna osyndaı ortasha jáne aýyrlyǵy onsha emes qylmystar kiredi. Buryn osy ister eki aıǵa deıin qaralsa, qazirgi kezde on kún ishinde aıaqtalady. Bul úshin zańdarǵa qandaı da bir ózgeristerdi engizýdiń qajeti joq. Prokýratýra men IID óz jumystaryn ońtaılandyryp, syndarly menedjment qurýda. Polısııanyń árbir bóliminde joba sheńberinde osyndaı isterdi tergeýmen aınalysatyn arnaıy toptar bar.
Jobany iske qosý mezetinen bastap, búginge deıin sotqa 1244 is joldanǵan, onyń 728-i (60%) joba sheńberindegi rejımde qaralǵan. Iаǵnı, prosess shyǵyny azaıyp, tergeýdiń ashyqtyǵy, shynaıylyǵy jáne jedeldigi qamtamasyz etildi. Munyń tıimdiligi nede deseńiz, birinshiden, memlekettiń qarjysy únemdeledi, ekinshiden, tergeýshiler ýaqyttaryn joǵaltpaıdy.
- Bilýimshe, qazir árbir polısııa bóliminde prokýror kabıneti ashylypty. Osy jóninde aıtyp ótseńiz.
- Mundaı kabınetter buryn da bar-tyn. Biraq qazirgideı belsendi jumys istemeıtin. Prokýror óziniń ǵana jumysyn isteıtin. «Adamdardy zańsyz jaýyp qoıǵan joqsyńdar ma?» dep zań buzýshylyqtardyń oryn almaýyn qadaǵalaıtyn. Qazir olardyń jumysy, mindetteri ózgerdi deýge bolady. Bul birinshi kezekte tergeýshilerdiń ýaqytyn únemdeýge múmkindik berip otyr. Durysynda tergeýshiler prokýratýraǵa kelip, isterin keńsege tapsyryp, ártúrli kabınetterge kirip, kezekte turmaýy kerek. О́ziniń jumysymen aınalysýy qajet. Qylmys boldy ma, oǵan isti berdi me, tergeýi tıis. Qalǵan máselelerdi kezekshi prokýror sheshýi kerek. Olar isterdi saraptap, nusqaý bere alady. Tipti iske qol qoıyp, sotqa jibere alatyn da quqyqtary bar. Rasynda, bul polısııanyń jumysyn edáýir jeńildetti. Kezekshi prokýrordyń taǵy bir mindeti - sol jerde azamattardyń aryz-shaǵymdaryn qabyldaý. Tergeýshilerge kóńili tolmasa, basqa da jaǵdaılarda ótinishteri men narazylyqtaryn kezekshi prokýrorǵa aıtýǵa múmkindikteri bar. Biz kezekshi prokýrorlarǵa - «dálizge shyǵyp, polısııa bólimine kelgen adamdarmen pikirlesińder, qandaı máselelermen kelip turǵanyn bilińder», - dep tapsyramyz. Olarǵa isti shuǵyl ári sapaly túrde sheshýdi júktep otyrmyz. Osyǵan baılanysty, prokýratýraǵa túsetin shaǵymdar 40 paıyzǵa (2907-den 1825-ke) azaıdy. Qosymsha tergeýge qaıtarylǵan isterdiń sany da birshama kemidi. Jaqyn arada «Quqyq qorǵaý qyzmetteri ortalyǵyn» ashýdy josparlap otyrmyz. Bul másele oblys ákimimen kelisildi. Ortalyqty ashý oıymyz – saýaly bar adamdar sarsańǵa salynbaı, bosqa áýrege túspeı, aryzy bir jerde qabyldanyp, máselesi sheshimin tapsa eken deımiz. Muny Elbasy da únemi aıtyp keledi. Máselesi bar adamdar qaıda baramyn dep qınalmaı, osy ortalyqta naqty keńes, naqty kómek alýy tıis. Prokýror, advokat, medıator, polısııa - bári osy ortalyqta otyryp, halyqqa járdem kórsetetin bolady. Múmkin ákimdiktiń de ókilderin qosarmyz. Munda aryz-shaǵymmen kelýshilerge keıin «Sizdiń aryzyńyzdy mynadaı adam qarap jatyr» dep habarlaý kerek. Kúrdeli emes, jeńil-jelpi másele bolsa sol jerde sheship tastaý qajet. Bul qarapaıym adamdar úshin paıdaly ortalyq bolady dep oılaımyn.
- Osy saladaǵy taǵy bir jaǵymdy jańalyq, polısııa bólimderinde jaýap alýǵa arnalǵan ashyq kabınetter jumys istep jatyr eken.
- Quqyq qorǵaý organdarynyń qatysynda olardyń azamattarǵa azaptaýdy qoldanatyny týraly shaǵymdardyń túsetini belgili. Osyndaı derekterge jol bermeý jáne jaýap alý prosesin barynsha ashyq etý úshin qala, aýdan polısııa bólimderindegi 60 kabınet aıqyn etip (áınekten) jasalyp, ishine beınebaqylaý kameralary ornatyldy. Osyndaı kabınetter polısııanyń barlyq bólimderinde jumys isteıtin bolady. Budan da basqa, sybaılastyqqa jáne dáleldemelerdi burmalaýǵa jol bermeý úshin polısııa qyzmetkerleri arnaıy beınetirkeýishtermen qamtamasyz etilýde. Dálirek aıtqanda, aıǵaqtardy alý prosesi endi beınejazbaǵa jazylatyn bolady.
Modernızasııa sheńberindegi eń basty jańalyq – elektrondyq qylmystyq ister. «E-qylmystyq is» jobasy Prezıdenttiń Joldaýy sheńberinde elimizdegi sıfrleý tehnologııasyn damytý boıynsha júzege asyrylady. Osy maqsatta Bas prokýratýra bıýdjetten qosymsha shyǵyndarsyz-aq osy baǵdarlamany ázirledi. Jobanyń negizi maqsaty - elektrondy túrde prosessýaldyq qujattardy qurastyrý jáne naqty dáleldemelerdi jınaqtaý. Atalmysh jańalyq qylmystyq istiń barlyq kezeńin, ıaǵnı, qylmysty tirkeýden bastap, ony tergeý barysy men úkimniń oryndalýyna deıin qamtıdy dep kútilýde. Qazaqstan Respýblıkasynyń Bas Prokýrory Jaqyp Asanov atap ótkendeı, qylmystyq isti sıfrleý - dáleldemelerdi jınaqtaý rásimin ońaılatýǵa, prosessýaldyq qujattardy qurastyrýǵa, is materıaldaryn jalǵandaý múmkindigin tómendetýge, sondaı-aq, tergeý jáne sot organdarynyń materıaldyq shyǵyndary men júktemesin azaıtýǵa múmkindik beredi.
- Atalmysh joba bizdiń oblysta pılotty joba retinde 10 qyrkúıekten bastap iske qosylǵan eken. Bul jobanyń artyqshylyqtary qandaı?
-Birinshiden, qaǵazbastylyqtan qutylamyz. Ekinshiden, isterdi burmalaýǵa, ózgertýge jol berilmeıdi. Úshinshiden, aryz tússe, prokýrorlar isti suratpaı-aq ózderi qaraýǵa múmkindik týady. Tórtinshiden, isti eshkim jasyra almaıdy. Jábirlenýshi, aıyptalýshy, sondaı-aq, advokat kez kelgen ýaqytta onlaın-rejımde istiń qalaı tergelip jatqanyn qaraı alady. Elektrondyq nysanǵa aýysqan soń ister jedel tergeledi. Baǵdarlamada prosessýaldyq qujattardyń 100 jańa úlgisi engizilgen. Sottyń sanksııasyn da elektrondy túrde alýǵa bolady. Taldaý kúsheıtiledi. Árbir is muqııat qaralyp, respýblıka boıynsha biryńǵaı tájirıbeni qalyptastyrýǵa múmkindik týyndaıdy. Elektrondy aryzdardyń modýli qyzmet ete bastaıdy. Eger taraptar tergeýshiniń áreketterine shaǵymdansa, prokýror onyń áreketterin dereý onlaın-rejımde teksere alady. Baǵdarlama qylmystyq ister materıaldaryna bógde tulǵalardyń, sondaı-aq, júıe ákimshileriniń ruqsatsyz enýinen jáne aralasýynan qorǵaıdy. Materıaldarǵa tek isti júrgizetin tergeýshi men prokýrordyń enýine ruqsaty bolady.
-Áńgimeńizge rahmet!
Suhbattasqan – Azamat Qasym,
«Egemen Qazaqstan»
О́SKEMEN