Minsiz tazalyq únemi jınap-terip júretin jerde emes, adamdarynyń jaýapkershiligi mol qoǵamda bolady deıtin taǵylymdy támsil bar.
Bul qaǵıdany, ásirese qala turǵyndary qaperinde ustasa jón bolar. Aýlaǵa ıakı, kóshege shyǵa qalsańyz, qoqys qorabynyń qasynda shashylyp jatqan zattar kóp. Bul – jaýapkershilik pen janashyrlyqtyń joqtyǵy nemese salaqtyqtyń saldarynan oryn alyp jatqan ádepsiz áreket. Iá, siz tastaǵan jerden qoqysyńyzdy alyp ketetin qyzmetkerler bar. Degenmen, qol sozym jerge jetip, qolyńyzdaǵy qoqysyńyzdy arnaıy ydysqa salyp ketseńiz bir jaǵynan tazalyq, ekinshi jaǵynan azamattyq bolmysyńyzdyń kórinisi bolmaı ma?!
Siz qajetsiz dep eseptegen zattardyń barlyǵynyń jalpylama aty qoqys bolǵanymen, báriniń zaty qoqys bolmaýy múmkin. Qazirgi tańda qoqysty irikteýdi ıgere almaı jatqan memleketter barshylyq. Munyń túrli sebebi bar, birinshiden, turmys qaldyqtaryn óńdeıtin tehnologııanyń jolǵa qoıylmaýy, qajetti resýrstardyń tapshylyǵy, kúndelikti shyǵatyn qaldyqtar kóleminiń úlkendigi, sonymen qatar adamdardyń qoqystan bolatyn zalaldy, ekologııaǵa ákeletin qaýipti tolyq sezinbeýi. Kúnbe-kún qaldyqtardy qoqys jáshigine salmas buryn kópshiligimiz bunyń bári qaıda ketedi dep oılanbaımyz da. Paketterge tamaq qaldyqtary, qaǵaz, plastık aralas salynyp, tolassyz tógilip jatyr. Kún saıyn Astana aýmaǵynan 1200 tonna qatty qaldyqtar shyǵarylady. Ony kádege jarata alyp jatyrmyz ba? Osy oraıda TMD tóńireginde jáne Ortalyq Azııada balamasy joq «KazRecycleService» zaýytynyń atqaryp jatqan jumysyna nazar aýdarǵan edik. Olar plastmassany qaıta óńdep, qoqysty paıdaly zatqa aınaldyryp, ony qurylysta, sıntetıkalyq kıimder óndirisinde, asfalt salýǵa paıdalanýǵa jaramdy etedi.
Keshenniń qurylysy ıspanııalyq tehnologııa boıynsha salynǵan. Qaıta óńdeýdiń jobalyq qýaty jylyna 250 myń tonna qaldyq óndirýge eseptelgen. Suryptaýdyń orta deńgeıi 10 paıyzǵa deıin qamtylsa, zaýyttyń jalpy aýmaǵy 16 myń sharshy metrdi quraıdy. Onda bes seh ornalasqan. Dálirek aıtsaq, suryptaý, óndiristik, kóliktik, joný jáne ekomaqta sehy. Keshende «Imabe Iberıka» fırmasynyń tehnologııasy boıynsha suryptaý jelisi ornatylǵan. Qatty turmystyq qaldyqtar aldyn ala suryptalǵan soń arnaıy proseske jiberiledi. Odan keıin kúshpen syǵymdalady da birneshe qatar symmen avtomatty túrde oralady. Búginde zaýytta 100-den astam adam eńbek etedi.
Barshaǵa belgili, plastık 500 jylǵa deıin shirimeıdi eken. Sol sebepti keıbir damyǵan elderde saýda kezinde polıetılen paketterdi qoldanýǵa shekteý qoıylǵan.
Aıta ketetin taǵy bir jaıt, elimizdegi 6325 eldi mekende 4525 arnaıy qoqys tógetin polıgon bar eken. Solardyń eń irisi Almatyda ornalasqan. Onyń aýmaǵy – 220 gektar.
Álemniń damyǵan elderi teretin qoqys tappaı jatyr degen aqparat estımiz. Jaramsyz qoqystan jaryǵan paıda kóre me deımiz de qoıamyz. Mysaly, Japonııada qoqystyń 90 paıyzy qaıtadan qalpyna keltirilse, óńdeýge kelmeıtin qalǵan 10 paıyzyn elektr energııasyn alý úshin órteıdi eken. Tokıo men iri qalalarda qoqys konteınerleri qaǵaz, plastık, áınek, temir, janǵysh, janbaıtyn, qaıta óndiriletin dep qatań suryptalady. Ár qaldyqtyń ózine tıesili tústi paketteri bolady.
Máselen, kók pakette qaǵaz qaldyqtary bolsa, jasyl tústi pakette plastık bolady. Eger qoqystar aralas tastalsa, sol úshin qatelesken turǵyn qomaqty aıyppul tóleıdi. Qoqysty qaıta kádege jaratýdan, suryptaýdan jetekshi orynda kele jatqan. Fransııada qoqys órteıtin keshendi zaýyttar salynǵan. Máselen, Parıj túbindegi Ivrı-sıýr-Sen zaýyty jylyna shamamen 600 myń tonna qoqys órteıdi. Qoqystardy paralız ádisimen óte joǵary temperatýrada kúıdirgende ýly zattar tolyq ydyrap, kúlge aınalady, esesine atmosferaǵa zııandy gazdar bólinbeıdi. Fransııa seleksııalyq jınaý ádisimen qoqysty qaıta óńdeý arqyly 30 paıyz alıýmınıı, 50 paıyz áınek pen gazet qaǵazyn óndiredi. Kórshiles Qytaıda da qoqys suryptaý, qaıta óńdeý úlken bıznes salasyna aınalǵan. Beıjiń ispetti iri qalalarda qoqysty túrli ádispen suryptaıdy, zamanaýı tehnologııalar men adam kúshi qatar qoldanylady. Qoqys jınaýshylarǵa tólemaqy kúnbe-kún tólengendikten, qolma-qol aqshaǵa muqtaj jumysshylar bul iske úıir. Bir Shanhaıdyń ózinde myńdaǵan qoqys qabyldaý oryndarynda 2,5 mıllıonnan astam jumysshy eńbek etedi. Túrkııanyń qalalary tazalyǵymen tamsandyrady. Ony bir saparymyzda ózimiz de baıqaǵan bolatynbyz. Túrkııada qoqys tazalaýshy degen mamandyq bedeldi ári jalaqysy joǵary kásip eken. Qoqys tazalaýshynyń jalaqysy orta býyndy bank menedjerine qaraǵanda qomaqty kórinedi. Tazalyqqa jaýapty qyzmetkerler úshin áleýmettik qoldaý jolǵa qoıylǵan. Mysaly, medısınalyq saqtandyrý, joǵary zeınetaqy, qoljetimdi baspana alýǵa múmkindikteri zor.
Búginde «Astana Tazartý» kompanııasy elordadaǵy konteıner alańdaryna plastıkti bólip jınaýǵa arnalǵan 500 konteıner ornatty. Sonymen birge 2017 jyldyń ekinshi toqsanynan bastap qaǵazdy bólip jınaýǵa arnalǵan 700 konteıner ornatýdy josparlap otyr. Jalpy qoqysty qaıta óńdeý jumysyn jeńildetý úshin aldymen suryptaý qyzmetine nazar aýdarǵan abzal. Bul úshin eń aldymen qoǵam sanasyna qoqysty bólip tógý prosessin sińdirý kerek. Sonda ǵana qoqys jınaý mádenıetin qalyptastyryp, artyq jumystan arylarymyz sózsiz.
Raýan QAIDAR, «Egemen Qazaqstan»