Soǵys pen beıbitshilik

Tolstoıdyń shyǵar­ma­sy sanatynda sanaǵa sińgen soń, ádebıettiń aınala­syndaǵy áńgi­me me dep qalýyńyz bek múm­­kin. Áıtse de bizdiń aıtpa­ǵy­­myz ádebıetke qatysy joq, búgin­gi ómirimizben bite-qaınas­qan máse­le. Ǵalamnyń túk­pir-túk­pirin­de bo­lyp jat­qan so­ǵys­tar biz­diń taqy­­ryby­myz­dyń basty dáleli. Adam­zat órke­nıet­tiń eń bıik saty­­syna kóte­ril­gen HHI ǵasyr­da da qyrǵyn to­las­tar emes. Tym ashy esitilýi múm­kin, biraq qyr­ǵyn­­nyń aty – qyr­ǵyn. Jumyr jer­­diń betinde tir­shilik ataýly óz yr­­ǵaǵymen, evolıý­sııalyq jol­men ósip-órkendeýi týraly áńgi­me qoz­ǵaý asylyq bolar. En­deshe, beı­bitshilik týraly máse­le de kún tártibinen túspek emes...

О́rkenıet ólsheminiń biri re­tin­de ǵalamtordy aıtyp júr­­­miz ǵoı. Sol ǵalamtor ót­ken ta­­­rıh­­tyń áldeqaıda umyt bol­­­ǵan qasiret belgisin qaı­ta ja­dy­­myzda jańǵyrtyp jatyr... «Laık» ataýymen pikiriń­di bil­diretin «saýsaqtar qımy­lynyń» tamyry tereńde. Ejelgi Rımde «saý­saqtyń joǵary qaraǵany» – ómir­di, saýsaqtyń tómen búgilýi – ólimdi bildirgen kórinedi... Sýret­shi Jan-Leon Jerom salǵan «Tómen búgilgen saýsaq» (1872) Fınıks kórkemsýret mýzeıinde (AQSh) saqtaýly tur. Osy kar­tınadan rýhtanǵan Rıdlı Skott «Gladıator» fılminde saý­saq qımyldaryn óz yrqyna paı­da­lanǵan edi. «О́lim» men «ómir­ge» baılanysty. Al endi saý­saq­tardyń ǵalamtor betinde «sóı­leı» bastaǵany oılan­dyrady... Sóıtip ǵalam­tordyń bir kezdegi gladıatorlardyń ólim men ómir arpalysyn qaıta jań­ǵyrtyp jatqan jaıy bar...

Ǵalamtordy qoıa berińiz, ha­lyq­­aralyq saıasatta da «saý­saq­­tar qaqtyǵysy» júrip jat­qandaı kórinedi. Biz joǵaryda aıtyp ótken soǵys pen beıbitshilik tóńi­re­gindegi áńgime de osydan ór­bip otyr. Jer sharynyń bu­rysh-bu­ryshynda bolyp jat­qan qandy qaqtyǵystar da osyndaı oıǵa jeteleıdi...

Beıbitshilik týraly áńgi­me qoz­ǵala qalsa, taǵy da uly aqyn­nyń danalyǵyna úńilemiz. Abaı­dyń «Eskendir» poemasyn álem til­­derine aýdaryp, memle­ket bas­­shylarynyń ústel kita­by­na aınal­dyrar ma edi?! Keı­bir tórt­kúl dúnıege bılik júr­gizgisi kele­tin keýdemsoq tulǵa­lar sonda saba­syna túser me edi, kim bilsin?!. Uly aqyn poemasynda «hannyń hany, patshanyń patshasy» atan­ǵan, jarty álem­di jaýlaǵan Alek­sandr Make­don­skııdiń ózin táýbe­ge túsi­rip, adam ataýlynyń kózi bı­lik pen baılyqqa eshqashan toı­­maı­­tynyn, bir ýys topyraq qana ashqaraqtyqtyń aranyn basa­ty­ndyǵyn ǵulama Arısto­teldiń aqylymen dáleldep berdi emes pe?!

Eskendir Aleksandr Make­don­­skııdi nege aıtyp otyrsyz dersiz, zamany bólek bolǵanmen, Es­ken­dirdiń esersoq áreketin jasap júrgender qazir de jetedi. Al­ty qurlyqqa degenin júr­gizip, saýsaq qımylymen-aq sharta­rap­qa buıryǵyn oryn­datýǵa um­tylý­shylar bar. Uly Abaıdyń taǵy­lymdy tám­si­lin eske alyp otyr­ǵany­myz da sol. Ha­lyq­ara­lyq saıa­satt­y óz yń­ǵaıyna qaraı ıkem­de­gender sońǵy kezderi tutas halyqtardyń taǵdyryn «aq­t­aban shubyryndy, alqa kól sula­­maǵa» aınaldyryp jiberdi emes pe. Parsy jaǵalaýynan «elim-aılaǵan» el-jurt qart qur­­lyqqa qaraı jóńkilip jat­qany da solaqaı saıasattyń kesiri emes dep kim aıtady?!. Osyndaı tra­ge­dııalyq ahýaldy «myń ólip, myń tirilgen» halyq qana biledi. Qazaqstannyń Sırııada soǵysyp jatqan­dardy bátýalastyrý úshin tórin usy­nyp otyrǵany da son­dyqt­an. Beı­bit kúnniń qadirin otar­lyq ezgi­niń, qýǵyn-súrginniń azabyn tartyp, tórtkúl dúnıege tary­daı shashylǵan Alash balasy bilmegende kim biledi?! Qazaq­stan basshysynyń birlik, ynty­maq pen beıbitshilik týraly jıi-jıi áńgime qozǵaıtyny da sol.

«Beıbit kúnniń bári de, Je­ńis kúni, shyraǵym» dep aqyn Qaı­rat Jumaǵalıev jyr­laǵan­daı, beıbit kúnder, tynysh jyl­­dar ornyq­qanǵa ne jetsin tórt­kúl dú­nıe­de. Qazaq atamyz aıt­qan «qoı ústinde boztorǵaı jumyrt­qalaǵan zaman» – sol beıbit ómir emes pe!

Jýrnalıst pen Sýretshi