Temir joldaǵy tejelis

Reseıde astyq shyǵymy joǵary bolǵandyqtan ári ekonomıkalyq sanksııalar arqyly buǵaýlanyp tastalǵandyqtan bizdiń elge usynys tómendep ketti degen ushqary pikirler aıtylyp qalady. «Olaı bolsa, elevatorlardaǵy uzyn-sonar kezekti, temir jol boıyndaǵy vagondardyń tapshylyǵyn qalaı túsindirer edik?» degen agroqurylym jetekshileriniń ýáji oılantpaı qoımaıdy.

Elimizde jınalatyn astyqtyń úshten birin ósiretin jergilikti dıqandardyń mańdaı terin tamshylata baptaǵan rızyǵy Otan qambasyna yrys bolyp quıyldy. 5,6 mıllıon tonna altyn dán jınalyp, gektar berekeliligi 18,2 sentnerden aınalǵan jaz boıǵy tynymsyz eńbektiń aqtalǵanyn kórsetse kerek.  Astyq qabyldaıtyn jáne saq­taıtyn elevatorlar men qoımalardyń jalpy syıymdylyǵy 6,6 mıllıon tonnany quraıdy. 7,5 mıllıard teń­gege bir myńdaı jańa tehnıka satyp alyndy. Agroqurylymdarǵa memleket tarapynan 44 mıllıard teńge demeýqarjy berildi. Eginshilikti ár­taraptandyrýǵa jete kóńil bólýdiń arqasynda maıly daqyldar alqaby 715 myń gektarǵa jetip, kelesi jyly 1 mıllıon gektarǵa deıin ulǵaıady.  Alaıda jylyna orta eseppen 1,5-2 mıllıon tonna sapaly dándi da­qyldardy, 150-200 myń tonna un óni­min alys-jaqyn memleketterge ótkizip júrgen óńir úshin jylda qaı­talanatyn kóńilsiz kórinister men qolbaılaýlardyń bıyl da oryn alýy dıqandar qaýymynyń boıyna senimnen góri kúdikti ulǵaıtqan sekildi.

«Aıta-aıta Altaıdy, Jamal apaı qartaıdy» demekshi, jylda bit­peıtin «jyrdyń» biri – temir jol tasymalynda qalyptasqan keleń­siz ahýal, atap aıtqanda, júk vagon­darymen qamtamasyz etýdegi irki­lister. Má­seleniń ábden shıryǵyp, res­pýb­lıkalyq deńgeıge jetkeni sonshalyq, «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasy» AQ-tyń basshylyǵy Qos­tanaı, Aqmola, Soltústik Qazaqstan ob­lystary ákimdikteriniń jáne aýyl sharýashylyǵy ókilderiniń qaty­sýy­men alqaly jıyn ótkizýlerine týra keldi. 

Petropavl qalasynda bir kúnde ǵana 178, Býlaevta 197, Mam­lıýtkada 279 vagon astyqtyń kem tıel­genin eskersek, jaǵdaı dabyl qaǵarlyq edi. Basqosýda oblys bas­shysynyń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparov, basqa da shen­diler astyq eksportyna qatysty jergilikti bılik tarapynan barlyq múmkindikter jasalyp jatqanyn, basty problema respýblıkalyq vedomstvolarǵa tirelip turǵanyn ashyp aıtty. «Júk tasymaldary» AQ-tyń júk jónindegi atqarýshy dırektory Sársenbek Japarov astyq tasymaldaýdaǵy kidiristerdi moıyndady. Alaıda onyń byltyrǵa qaraǵanda eksport kólemi 14 paıyzǵa óskenin, lokomotıvter men vagondardyń basym bóligi tozǵanyn alǵa tartýy jıynǵa qatysýshylardy qanaǵattandyrǵan joq. Temir jol parkiniń 57 paıyzy jekemenshikke tıesili ekenin, 7 myńnan astam vagonnyń jetispeıtinin jaqsy bilemiz. Bizdi qurǵaq sıfrlar emes, temir jol qatynasyn tıimdi paıdalaný, jaýapty salalardyń ózara úılesimdiligin qamtamasyz etý, kedergilerdi eńserý baǵytyndaǵy naqty qadamdar men jedel sheshimder kóbirek tolǵantady, desti olar. 

 – Bizdiń negizgi qyzmetimiz – jergilikti agroqurylymdardan jetkiziletin bıdaı men arpany qabyldaý, memlekettik standartqa saı keptirip, temir jol arqyly ishki naryqpen qatar syrtqa jóneltý. Alaıda jumysymyzda turalap qalatyn jaıttar az emes. Kórshi Reseımen biryńǵaı temir jol keńistiginde bolsaq ta ese jiberip júrmiz. Vagondardy jańǵyrtý úderisimiz shaban úırekti kózge elestetedi, dedi «Esil-Garant» seriktestiginiń dırektory Aqylbek Bekenov. Onyń aıtýynsha azyq-túlik tasymaly úshin ústi jabyq vagondar, maıly daqyldarǵa arnalǵan sısternalar tapshy.   Ǵ.Músirepov atyndaǵy aýdanda astyq tıelgen vagondardy kidirissiz jóneltý bir mashaqat. О́tken jyly tapsyrys bergen platformalardy 10-20 kún kútip qalǵan faktiler bolǵan. «Ikea-Tas grýp»» JShS-nyń jetekshisi Bahtııar Shaıkenovtyń sózine qaraǵanda, sheteldikter vagondardyń tehnıkalyq jaǵdaıyna, jaramdylyǵyna, tazalyǵyna da kóp kinárat taǵatyn kórinedi. Tipti, sement tıelgen vagondarǵa qant, un tıeý sekildi oǵash jaıttar kezikken. 

Sóıleýshilerdiń qaı-qaısysy da eksporttyq saýda-sattyq temir jol kompanııasyna tikeleı táýeldi ekendikterin jasyrmady. Shynynda da jyl ótken saıyn otandyq aýylsharýashylyq ónimderin ótkizý, satý naryǵynyń aıasy keńip kele jatqanyn bile tura astyq tasymaldaıtyn júk jóneltýshilermen jasalǵan kelisim - sharttardyń oryndalmaýy, jıi buzylýy túsiniksiz. Astyqty ólke sanalatyn Qyzyljar óńiriniń eksporttyq baılanysy osylaı kedergige ushyrap, jaǵdaı túzelmeıtin bolsa, ózara senimge syzat túsip, turaqty baılanystan aırylyp qalýy ǵajap emes.

 Dıqandardyń Azyq-túlik korporasııasyna degen senimi de azaıyp bara jatqan tárizdi. Búginge deıin jergilikti ókildikpen birde-bir sharttyń jasalmaýy osyndaı oılarǵa eriksiz jeteleıdi. Qambasy astyqqa toly eginshilerdiń kóńilin kúpti etip otyrǵar jaıttyń biri – basqa jyldarǵa qaraǵanda qamyrlylyǵy joǵary, sapasy jaqsy bıdaı ónimine laıyqty baǵa qoıylmaýynda jatsa kerek. О́kildik dırektory Ramazan Ásip 3- klasty bıdaıdyń ár tonnasy 48-52 myń teńgege baǵalanatynyn aıtyp qaldy. Túbirleı suraǵanymyzda «52 myń» mejeni baǵyndyrý úshin qamyrlylyq 30-dan kem bolmaýy jáne ónim halyqaralyq standarttarǵa saı keletin arnaıy qapshyqtarǵa salynýy qajet ekenin aıtty. Baǵa qansha qyzyqtyrsa da, bul talapty oryndaýǵa ekiniń biriniń qarjylyq shamasy kele bermedi. Osylaısha, ne shetelge, ne memleketke ótkize almaǵan soń deldaldarǵa saýdalaýǵa, al túsken azyn-aýlaq tabysty alǵan nesıeni jabýǵa , bıýdjet salyǵyn tóleýge májbúr bolady. 

Hosh, sonymen kásipkerler palatasy, taǵy basqa múddeli uıymdardyń usynys-tilekteri toptastyrylyp, oblystyq ákimdik atynan tıisti mınıstrlikterge hat joldanǵanyn estip, onyń qorytyndysyn bilý úshin at basyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasyna burdyq. О́ıtkeni biz joǵaryda sóz etken jıynda astyq tasý qujattaryn resimdeýde qaǵazbastylyqtyń, ákimshilik kedergilerdiń jıi oryn alatyny, alys aýdandaǵylardyń fıtosanıtarlyq ruqsat alý úshin oblys ortalyǵyna sabylatyny, respýblıkalyq veterınarlyq zerthananyń birden-bir bólimshesi Petropavl qalasynda ǵana ornalasqany, onyń merzimi eki aptaǵa deıin sozylyp ketetini, demalys kúnderi tıisti memlekettik mekemelerdiń esiginde qara qulyp turatyny aıtylǵan bolatyn. Alaıda bizge berilgen jazbasha jaýap aýanynan ańǵarǵanymyzdaı másele sıyrquıymshaqtanyp, taǵy da tuıyqqa tirelgendeı. Sebebi, qoldanystaǵy standarttar men reglamentterge sáıkes demalys jáne mereke kúnderi memlekettik qyzmetter kórsetý qarastyrylmaǵan. Ol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń birqatar buıryqtary men erejelerine tolyqtyrýlar men ózgerister engizý qajet.

 Oblystyq kásipkerler palatasy mamandarynyń aıtýynsha, bul máseleniń sheshim tabýy uzaq ýaqytqa sozylatyn syńaıly. Jaz aıynda jumys tobynyń bir otyrysy ótkenimen, ortaq qorytyndyǵa kele almaǵanǵa uqsaıdy. О́nim sapasyn aıǵaqtaıtyn qujat «Qazagroeks» AQ-tyń jergilikti bólimshesinen alynady. Salyq organdaryna birqatar qujattar tapsyrylady. Qujattyq rásimdeý tizbegi osylaısha jalǵasyp kete beredi. 

 Temir jol boıyndaǵy keleńsizdikterge aptalap kútýge týra keletin shamadan tys qaǵazbastylyqtylyqty qossaq, sharýa adamynyń júıkesi temir emestigin, onyń sońy naryq ta qaryq qylmaıdy eken degen túńilýshilik pen saryýaıymǵa soqtyratynyn amalsyz uqqandaı bolasyń. 

– Bizdiń negizgi qyzmetimiz – jergilikti agroqurylymdar­dan jetkiziletin bıdaı men arpany qabyldaý, memlekettik standartqa saı keptirip, temir jol arqyly ishki naryqpen qatar syrtqa jóneltý. Alaıda jumysymyzda turalap qala­tyn jaıttar az emes. Kórshi Reseımen biryńǵaı temir jol keńistiginde bolsaq ta ese jibe­rip júrmiz. Vagondardy jań­ǵyr­tý úderisimiz shaban úırekti kóz­ge elestetedi, – dedi «Esil-Garant» seriktestiginiń dırektory Aqylbek Bekenov. Onyń aıtýynsha azyq-túlik tasymaly úshin ústi jabyq vagondar, maıly daqyldarǵa arnalǵan sısternalar tapshy. 

 Ǵ.Músirepov atyndaǵy aýdanda astyq tıelgen vagondardy kidirissiz jóneltý bir mashaqat. О́tken jyly tapsyrys bergen platformalardy 10-20 kún kútip qalǵan faktiler bolǵan. «Ikea-Tas grýp»» JShS-niń jetekshisi Bahtııar Shaıkenovtiń sózine qaraǵanda, sheteldikter vagon­dardyń tehnıkalyq jaǵda­ıyna, jaramdylyǵyna, tazalyǵyna da kóp kinárat taǵatyn kórinedi. Tipti, sement tıelgen vagondarǵa qant, un tıeý sekildi oǵash jaıttar kezikken.

Sóıleýshilerdiń qaı-qaı­sysy da eksporttyq saýda-sattyq temir jol kompanııa­sy­na tikeleı táýeldi ekendikterin jasyrmady. Shynynda da jyl ótken saıyn otandyq aýylsharýashylyq ónimderin ótkizý, satý naryǵynyń aıasy keńip kele jatqanyn bile tura astyq tasymaldaıtyn júk jóneltýshilermen jasalǵan kelisimsharttardyń oryn­dalmaýy, jıi buzylýy túsinik­siz. Astyqty ólke sanalatyn Qyzyljar óńiriniń eksporttyq baı­lanysy osylaı kedergige ushyrap, jaǵdaı túzelmeıtin bolsa, ózara senimge syzat túsip, turaqty baılanystan aıyrylyp qalýy ǵajap emes.

Dıqandardyń Azyq-túlik korporasııasyna degen senimi de azaıyp bara jatqan tárizdi. Búginge deıin jergilikti ókildik­pen birde-bir sharttyń jasalmaýy osyndaı oılarǵa eriksiz jeteleıdi. Qambasy astyq­qa toly eginshilerdiń kóńilin kúpti etip otyrǵan jaıttyń biri – basqa jyldarǵa qaraǵanda qa­myr­­­lylyǵy joǵary, sapasy jaq­sy bıdaı ónimine laıyqty baǵa qoıylmaýynda jatsa kerek. О́kildik dırektory Ramazan Ásip 3-klasty bıdaıdyń ár ton­nasy 48-52 myń teńgege baǵa­lanatynyn aıtyp qaldy. Túbir­leı suraǵanymyzda «52 myń» mejeni baǵyndyrý úshin qamyrlylyq 30-dan kem bol­maýy jáne ónim halyqaralyq stan­­­darttarǵa saı keletin arna­ıy qapshyqtarǵa salynýy qa­jet ekenin aıtty. Baǵa qansha qyzyqtyrsa da, bul talapty oryndaýǵa ekiniń biriniń qar­jylyq shamasy kele bermedi. Osy­laısha, ne shetelge, ne memleketke ótkize almaǵan soń del­daldarǵa saýdalaýǵa, al túsken azyn-aýlaq tabysty alǵan ne­sıeni jabýǵa , bıýdjet salyǵyn tó­leýge májbúr bolady.

Hosh, sonymen kásipkerler palatasy, taǵy basqa múddeli uıymdardyń usynys-tilek­teri toptastyrylyp, ob­lys­tyq ákimdik atynan tıisti mı­nıstrlikterge hat joldan­­ǵa­nyn estip, onyń qorytyndy­syn bilý úshin at basyn Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Veterınarlyq baqylaý jáne qadaǵalaý komıteti oblystyq aýmaqtyq ınspeksııasyna bur­dyq. О́ıtkeni biz joǵaryda sóz etken jıynda astyq tasý qujattaryn resimdeýde qaǵaz­bastylyqtyń, ákimshilik kedergilerdiń jıi oryn alatyny, alys aýdandaǵylardyń fıtosanıtarlyq ruqsat alý úshin oblys ortalyǵyna sabylatyny, respýblıkalyq vete­rınarlyq zerthananyń bir­den-bir bólimshesi Petropavl qala­synda ǵana ornalasqany, onyń merzimi eki aptaǵa deıin sozylyp ketetini, demalys kúnderi tıisti memlekettik mekemeler­diń esiginde qara qulyp turaty­ny aıtylǵan bolatyn. Alaıda bizge berilgen jazbasha jaýap aýanynan ańǵarǵanymyzdaı másele sıyrquıymshaqtanyp, taǵy da tuıyqqa tirelgendeı. Sebebi, qoldanystaǵy standarttar men reglamentterge sáıkes demalys jáne mereke kúnderi memlekettik qyzmetter kórsetý qarastyrylmaǵan. Ol úshin Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń birqatar buıryqtary men ere­jelerine tolyqtyrýlar men ózgerister engizý qajet.

Oblystyq kásipkerler palatasy mamandarynyń aıtýynsha, bul máseleniń sheshim tabýy uzaq ýaqytqa sozylatyn syńaıly. Jaz aıynda jumys tobynyń bir otyrysy ótkenimen, ortaq qo­rytyndyǵa kele almaǵanǵa uq­saıdy. О́nim sapasyn aıǵaq­taıtyn qujat «Qazagroeks» AQ-tyń jergilikti bólimshesinen alynady. Salyq organdaryna birqatar qujattar tapsyrylady. Qujattyq resimdeý tizbegi osylaısha jalǵasyp kete beredi. 

Temir jol boıyndaǵy keleń­sizdikterge aptalap kútýge týra keletin shamadan tys qaǵaz­­­bastylyqty qossaq, sharýa adamy­nyń júıkesi temir emes­tigin, onyń sońy naryq ta qaryq qylmaıdy eken degen túńilýshilik pen saryýaıym­ǵa soqtyratynyn amalsyz uqqandaı bolasyń.   

О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan»

 Soltústik Qazaqstan oblysy