Jastyq shaqtan bastalǵan dostyq

Qaraǵandy polıtehnıkalyq ınstıtýtyna Nursultan Nazarbaev «Domna óndirisi» ma­man­­dy­ǵy boıynsha oqýǵa tústi. Al­ǵashqy eki kýrsta jalpy pán­der oqytylatyn, biz ortaq dá­rishanada, stýdentter tilinde bir «potochkada» oqydyq, tórt top­tan quralǵan júzdegen stýdent domenshi, bolat balqytýshy, bolat quıýshy mamandyqtaryn ıgerip jatty...

Alǵashqyda bir-birimizdi jaq­sy tanyǵansha jaı aralasyp júr­dik, keıin úsh tórt aı ótkennen soń birge tyńdaǵan leksııalarda al­ǵan bilimderimiz basymyzdy bi­riktirdi. Keıin 1963 jyldyń qańtar aıynda barlyq bolashaq metallýrgterdi óndiristik tá­ji­rıbeden ótýge Temirtaý qa­la­­syndaǵy kásiporyndarǵa ji­ber­di. Bolat balqytýshylar Qa­zaq metallýrgııalyq zaýytyna,­ al domenshiler, onyń ishinde Nursultan Nazarbaev bar Qa­raǵandy metallýrgııalyq za­ýy­tyna jiberildi.

Metallýrg mamandyǵy óte aýyr. Ásirese ystyq sehtarda domna, marten peshterinde ju­mys isteıtinderdiń, bolat bal­­­qy­týshylardyń jumystary aýyr. Negizgi jumysshy quraly súı­men jáne kúrek. Qazirgi jas­tar­men kezdesý kezinde olar menen suraıdy: «Nege artta qal­ǵan óndiris?» dep, men olarǵa: «Osyn­­daı tehnologııa», dep jaýap beremin. Eger Nursultan Nazarbaevtyń «Ádilettiń aq jo­lynda» kitabyn oqıtyn bol­sańyzdar, onda ottyqshynyń eń­begi jaıly tolyq jazylǵan. Pre­zıdent bul aýyr eńbektiń qyr-syryn tolyq biledi...

Jastar aýyr jumystan qo­ryq­qan joq, olardyń aldarynda ónege alatyn tálimgerleri bol­dy, olar naǵyz er azamat at­­qa­­ratyn jumystyń qyr-syryn úıretti, negizi – ot jáne qaı­naǵan metaldy basqarýdy úı­ret­ti: Alekseı Shatılın, Bo­rıs Iаgo­vıtov, Ivan Eskov, Fe­dor Vashenko, Altynbek Dá­ribaev, Arǵyn Júnisov, Ela­man Baı­ǵazıev, Alekseı Panchenko jáne t.b. osyndaı aza­mat­tar­dyń atymen elimizdiń qa­ra metal­lýrgııasynyń tarıhy ja­zylǵan. О́ndiristik tájirıbeden keıin biz ınstıtýtqa qaıtyp oralyp, oqýy­myzdy jalǵastyrdyq. Ma­mandyq boıynsha teorııalyq bi­limdi ıgergen kezde pánder neni oqytady jáne ne jaıly aıtatynyn jaqsy túsinetinbiz. Oqý jeńil jáne qyzyqty boldy. Biz bir urpaqtyń ókilderimiz, biz­di otbasymyzdyń ómir súrý deń­geıi jáne qoǵamda qurmetti ınjener-metallýrg mamandyǵyn ıge­rýge degen umtylysymyz ja­­qyn­­dastyrdy. Osy jaıly me­niń dostarym Jaqsylyq As­keev, Tóleýtaı Súleımenov, Qýa­nysh Omashev, Vıktor Nı­konov jáne t.b. jigitter arman­dady. Nursultan Nazarbaev bizdiń or­tamyzda árqashan je­ke ózi bir tóbe bolatyn. Ol ózi­­niń sa­byrly­lyǵy, ózine degen senim­di­ligi arqasynda mańaıyna jastardy top­tastyra bildi, ol árqashan pikirin ashyq aıtatyn. Bilim deńgeıi ártúrli qurbylarynyń arasynda bolashaq Prezıdent óziniń bilimdiligimen, saıası qyraǵylyǵymen, oıǵa jaqsy saqtaý qabiletimen, qazaq jáne orys tilderin jetik bilýimen erekshelenetin.

Sonymen qatar joǵary oqý ornynda tehnıkalyq pánderden basqa biz ǵylymı kommýnızm, dıa­lektıkalyq jáne tarıhı materıa­lızm jáne t.b. gýma­nıtarlyq pánderdi oqydyq. Bolashaq saıa­­sı­ qaı­ratker Nursultan Nazarbaev sol kezde de óziniń bilim­di­li­gi­men kózge tú­setin jáne ony oqy­týshylar da jaqsy kórdi. Ashy­ǵyn aıtsaq onyń jan-jaqty bi­limdiligi sol kezdegi qoǵamdyq pán­der bo­ı­­­­­­­ynsha ótetin semınarlarda oqytýshyǵa ártúrli suraq be­­rý­men oqytýshynyń kóńilin basqa jaqqa buryp, stýdentterden sabaq suraýǵa ýaqyt qal­dyrmaıtyn. Oqytýshy ózi qoı­ǵan suraqqa jaýap beremin dep ýaqyttyń qalaı ótkenin bil­meı de qalatyn. Sol kezde Nursultannyń barlyq saladan habary baryna tańǵalatynbyz. 

Bizdiń talantty kýrstasymyz sol jyldar ishinde kóptegen she­teldik saparlarǵa bardy, shetelderdi jáne ondaǵy halyq­tyń ómir súrý deńgeıin kórdi. Temirtaý qalasynyń jumysshy jastarynyń kóshbasshysy Hel­­sınkı qalasynda ótken III Dúnıe­júzilik jastar festı­valine qa­tysty. Osy sapardan keıin Nursultan Nazarbaev ózi­niń alǵan áser­lerin jastarmen bó­listi.

Jas metallýrg tuńǵysh ǵa­rysh­ker Iýrıı Gagarınmen kezdesken, onymen fotoǵa túsken, sol sýret «Komsomolskaıa prav­da» gazetinde jarııalandy. Biz­­diń jerlesimizdi BLKJO OK Valerıı Bykovskıımen bir­ge ǵaryshta bolǵan komsomol belgisimen marapattaǵan. Osy ǵaryshta bolǵan komsomol bel­gileri 10 dana, onymen iri eldiń úzdik jastaryn marapattaǵan. Nursultan Nazarbaev búginshe aıtqanda «juldyzdy ondyq» toptamasynda bolǵan. Sol kezde bizdiń joldasymyzǵa qo­ǵamdyq jumystardy atqarý unaı­tyndyǵyn baıqaǵanbyz, óıt­keni ol atqarǵan qoǵamdyq ju­mystardyń nátıjeleri onyń uıym­dastyrýshylyq qabileti joǵary deńgeıde ekendigin aı­qyn­daıtyn. 

Eńbekshil qurylys otrıadtary

Bizdiń tanystyǵymyzdyń jalǵasýyna sol kezdegi stýdenttik qurylys otrıadtary sebepshi boldy. Ol kezde stýdenttik qurylys otrıadtary órleý ústinde edi, osy qozǵalys elimizdiń aýyldy jerleriniń damýyna yqpal etti jáne stýdent jastarǵa tabys tabýǵa múmkindik berdi. Bizdi Qaraǵandy oblysynyń batysynda ornalasqan «Balyqtykól» sov­hozynda turǵyn úıler salýǵa jiberdi. Júzden astam jastar qý dalaǵa jańa sovhoz qurylysyn salýǵa keldik.

Qurylys jumystaryn úzdik­siz júrgizý úshin materıaldardy ýaqytynda jetkizý qajet. Nursultan Nazarbaev oblys bo­ı­­­­­yn­sha qajet qurylys materıaldaryn taýyp, ony jetkizýmen aınalysty. Qalqandar jıyntyqta jetkiziletin, al kirpish pen se­mentti qurylys tresteri men kombınattarynan, jergilikti at­­­qarýshy organdar arqyly alý qa­jet edi. Onyń joǵary deń­geıdegi uıymdastyrýshylyq qa­biletiniń arqasynda 8 eki páterli úı qurylysyn ýaqytynda bi­tirip, ony qyrkúıektiń basynda paıdalanýǵa berdik, al basqa qu­rylys otrıadtary úılerdi qyr­kúıek aıynyń sońynda tapsyrdy.

Tańnyń atysynan kesh qaraı­ǵanǵa deıin jumys istegen bizdiń metallýrgııalyq stýdenttik qu­rylys otrıady tek úıler ǵana sal­ǵan joq, kelisimshartta qaras­tyrylmaǵan mal qoralaryn da saldy. 

Sol jyldary fotoapparat otrıadtaǵy bir jigitte ǵana boldy. Ol túsirgen sýret búginde ótken tarıhtyń kýási. Biz salǵan turǵyn úıler qurylysyn jaqsy degen baǵamen tapsyrdyq. Barlyǵymyz úıimizge qaıt­tyq. Árqaısymyz eki myń rýbl eńbekaqy aldyq. Ol biz úshin jaqsy qarajat edi. О́zi­miz kıindik, otbasymyzǵa kó­mektestik. Jańa oqý jylyna osy­laısha daıyndaldyq.

Jańa kezeń

Instıtýtqa qaıtyp kelgen kezde bizdi tosyn jańalyq kútip turdy. Qarmetkombınat bazasynda QarPTI Temirtaý qalasynyń bólimshesinde jeke JTOO-za­ýyt ashyldy. Bul Temirtaý jastarynyń armany edi. Úıdiń janynda oqý qolaıly. Kombınat jastarynyń múddesin eskerýmen Nursultan Nazarbaev BLKJO OK múshesi retinde komsomol sezderiniń birinde joǵarǵy organdardyń atyna syn aıtqan. Nursultan Nazarbaevtyń baıandamasynan keıin 1962 jylǵy respýblıkalyq komsomol se­zinde osy másele ońynan she­shildi. Qara metallýrgııanyń alybyn bilikti kadrlarmen qam­tamasyz etýge arnalǵan jo­ǵary tehnıkalyq oqý orny 1964 jyly ashyldy. Osy oqý ornyna QarPTI-diń barlyq me­tallýrgııalyq mamandyqtary: domendi óndiris, metaldy qy­symmen óńdeý, bolat balqytý bólimshesi aýystyryldy. Bizdiń aldymyzda qaıda oqımyz degen tańdaý turdy.

1965 jyl bastaldy. Instı­týtty aıaqtaǵannan keıin bizdiń quıýshylar tobynyń túlekteri 1968 jyldyń qańtar aıynda joldama boıynsha QarMK-ǵa jumysqa jiberildi. Onda ottekti-konverterli keshen qurylysy bastalǵan edi. Árqaısymyz osy qurylysqa atsalystyq. О́mi­ri­miz qalaı qalyptasqanynan habardar bolǵanymyzben, biz is júzinde bir-birimizben on­sha kóp aralaspadyq. Sebebi, me­tal­lýrgııalyq kombınat – bul táýlik boıy jumys isteıtin 30 myń adamy bar qala, onda árbir óndiris bir aýdan, óziniń shekarasy jáne joly bar, onyń kesteleri jáne nusqaýlaryn birge jumys isteıtin kásiporyndardyń jumysyna zııan keltirmeý úshin ýaqytynda oryndaý qajet. Basqa sehtarda jáne keshenderdegi dostarymyzben jıi kezdesýge múmkindik bolmaıtyn.

Men oqý bitirgennen keıin Nursultan Nazarbaev ottyqshy jáne on jylǵa jýyq gazshy bolyp jumys istegenin biletinmin jáne ol keıin partııalyq ju­mysqa aýysty. Eshqashan ózimniń kýrstasymnyń qyzmettik jaǵda­ıyn paıdalanǵan emespin. Biraq Nursultan Ábishuly jastyq shaǵynda, kombınatta birge ju­mys istegen tanystarymen ár­qashan syılastyq qarym-qatynas jasaıtyn.

Úlken ister ýaqyty 

Bizdiń kezdesýlerimiz 1991 jyl­dan jıi bola bastady. Sol jyldyń shilde aıynda kom­bınattaǵy 3-TTS-de úlken apat oryn aldy. О́rtti tez arada són­dirgenmen, saldary zor boldy. Tóbe qulady, jabdyqtar sý astynda qaldy, dressırleý stany qatty búlindi. Osynyń barlyǵyna jaı qaraý múmkin emes edi. Endi osy apattan bas kóterý múmkin emes sııaqty kóri­netin. Sehtyń jaǵdaıy ne bolady degen oılar mazalaıtyn. Biz osy oıymyzdy Prezıdentke aıttyq, ol: «Biz seh jumys isteý úshin barlyq jaǵdaıdy jasaımyz», dedi. Seh qysqa qaraı qal­pyna keltirildi, iske qosyldy. Dı­rektor Aleksandr Svıchınskıı ón­d­iristi iske qosý úshin barlyq múmkindikti paıdalandy. Ol shtab qurdy. Nursultan Ábishuly qal­pyna keltirý jumystaryn ózi­niń qadaǵalaýyna aldy. Osy ju­mysty atqarýǵa Oleg Soskoves te kómek kórsetti.

Nursultan Nazarbaevtyń aıtqan sózinde turatyndyǵyna bizdiń kózimiz taǵy da jetti. Ol jas kezinde de sezderde jastar múddesin qorǵaıtyn, árqashan az sóılep, úlken isterdi júzege asyratyn. Ol kombınat partııa uıymynyń hatshysy bolǵan kezde de kúndelikti mindetterdi sheshýdi qolǵa aldy. Onyń bas­tamasymen stadıon, saýyqtyrý sanatorııi, balabaqshalar jáne turǵyn úıler salyndy. 

Nursultan Ábishuly QKP OK birinshi hatshysy já­ne Qazaq­stannyń Joǵarǵy Keńe­simen saılanǵan Prezıdent retinde Te­mirtaý qalasyna keldi, órtten keıingi kombınat jaǵdaıymen tanysty. Bul bizdiń Nazarbaevpen onyń Almatyǵa ketkennen ke­ıingi birinshi kezdesýimiz edi. Al 1991 jyldyń maýsym aıynda Te­mirtaý qalasynda turatyn kýrs­tastar kezdespekshi boldyq. Osy kezdesýdi kýrstasymyz Borıs Shýgol uıymdastyrdy.

Sol kezde Shýgol Máskeýde kan­dıdattyq dıssertasııasyn qorǵap, JTOO-zaýytta «Quıý óndirisi» kafedrasynyń meń­gerýshisi bolyp jumys isteıtin. Eski qaladaǵy Tolıattı kó­she­sinde turatyn ol Nursultan Ábishulyn jáne bizdi otbasymyzben, sondaı-aq, Qara metallýrgııa mı­nıstri Oleg Soskovesti úıine qo­naqqa shaqyrdy. Jazdyń shýaqty jaıdarly kúni úıiniń aldyndaǵy baqshada dastarqan jaıylǵan, jaqsy bir otyrys boldy, stýdenttik jastyq sha­ǵy­­myzdy esimizge aldyq. Biz­diń jubaılarymyz «Vesna na Za­rechnoı ýlıse» kınofılminiń áýe­nine salyp, óleń jazyp, ony Prezıdentke arnady. Biz jastyq shaǵymyzǵa qaıtyp oralǵandaı áserde boldyq. Nursultan Ábishuly: «Qaı kezde qaı ortada bolmaıyn, ózimniń ósip qa­nat­tanǵan uıamdy esh umytqan emespin. Kúrdeli máselelerdi sheshken kezde men árqashan sizder týraly oılaımyn da, sizderdi arqa tutamyn», degen sózi esimde. Qaı-qaısymyzdy bolsyn osy sózder tolǵandyrmaı qoımaıdy.

Osy kezdesýde Nursultan Ábishuly barlyǵymyzdy Alma­tyǵa 6 shilde kúni týǵan kúnine shaqyrdy, biraq eshqaısymyz baramyz dep ýáde bergen joqpyz: qalaı bolady, ol kúnge deıin áli ómir súrý kerek dep sheshtik. Degenmen, biz Prezıdentimizdi jaqsy biletin edik, ol árqashan qonaqjaı, aq kóńildi darhan jan. Eshqashan óziniń sózin dalaǵa jibermeıtin, bergen ýá­desinde, sózinde turatyn adam. Ol kezde kombınat dırektory Aleksandr Svıchınskıı bolatyn, ol Nursultan Nazarbaevtyń tapsyrmasy boıynsha bizdi áıelderimizben birge 30 adamdy avtobýsqa otyrǵyzyp Almatyǵa jiberdi. Almatydaǵy kezdesý kóńildi, este qalarlyq kezde­sýlerdiń biri boldy. Ońtústiktiń tamasha tabıǵaty este qaldy. 

Maǵan árqashan Nursultan Nazarbaevtyń kez kelgen adamdy muqııat tyńdap, oǵan keńes berýi, onyń máselelerin sheshýge kómektesýge daıyn tura­tyn­dyǵy unaıtyn. Muqııat tyń­dap, naqty sheshim qabyldaý kúndelikti kúıbeń tirshilikte sırek kez­de­setin qasıet. Nursultan Nazarbaev aıtqan máselege qa­tys­ty óziniń pikirin bil­diredi, eger adamnyń pikiri durys bolmasa oǵan túsindirýge tyrysady, ol nege durys emestigine onyń kózin jetkizedi. Bul Kóshbasshyǵa tán qasıet.

Baqytymyzǵa qaraı, biz bas­qa respýblıkalar sııaqty bir birimizben jaýlaspadyq. Birlikte, yntymaqtastyqta bolashaq úshin jumys istedik. Táýelsizdiktiń bi­rinshi onjyldyǵynda kópte­gen qıyndyqtar kezdesti, jy­lý, jaryq bolmady. Biraq biz­diń azamattarymyzdyń shydam­dylyǵy barlyǵyn jeńdi. Aldy­myzda jarqyn bolashaq bolady degen senimdilik – Nursultan Nazarbaevtyń saıası strategııasy bizdi osy kúnge jetkizdi.

Sonymen 1991 jylǵy Pre­zıdent saılaýynda barlyq te­mir­taýlyqtar Nursultan Nazarbaevqa bir aýyzdan daýys ber­di. Biz ony jaqsy tanımyz jáne oǵan sendik. Ol – biz­diń Pre­zıdent. Ol kombınatty da­mytýǵa kómektesti. Bizdiń qa­lamyz órkendep keledi. Buryn kórshi Reseıde de Qazaqstandy biletinder az edi. Qazirgi tańda bizdiń Qazaqstandy álem tanıdy. Bizdiń ekonomıkamyzdyń damýyna álemniń damyǵan elderi tamsanýda. Elimizdiń 26 jyldyq táýelsizdiginiń nátıjesi osyndaı. Bul – Prezıdenttiń qajyrly eńbeginiń nátıjesi. Osynyń barlyǵyna biz kýágermiz.

Bizdiń árqaısymyz Mem­le­ket basshysynyń myna sózimen kelisemiz dep oılaımyn: «Men baqyttymyn, álemde Qazaqstan jaıly jaqsy pikirler aıtylady. Men qıyn jyldary usynǵan baǵdarlamamnyń búginde jemisin kórip otyrmyn. Qazaqstandyqtar maǵan ózimniń seriktesterimmen birge damyǵan memleket bolýǵa baǵyttalǵan eńbekterim úshin rahmet aıtady. Biz ekonomıka salasynda aıtýly tabysqa jettik, bıýdjetimizde qarjy bar, jyl saıyn halyqtyń ál-aýqatyn jaqsartýǵa múmkindigimiz bar».

Ermek TО́LEÝBAEV, Qazaqstan  Magnıtkasynyń ardageri