Marat Sultanǵazıev: Aımaqty jan-jaqty damytý – basym baǵytymyz

– Marat Eleýsizuly, Almaty obly­synyń bólingenine birneshe jyl bolyp qaldy. Qazir óńirdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damý kórsetkishteri qandaı?

– Almaty oblysy Memleket basshy­sy Qasym-Jomart Toqaevtyń bergen tapsyrmasyna sáıkes, keıingi tórt jylda turaqty eko­no­­mıkalyq ósim deńgeıin kórsetip, damýdyń dańǵyl jolyna shyqty. Osy kezeńde óńirlik bıýdjetke túsetin salyqtyq túsimder shamamen eki ese artty, ataýly áleýmettik kómek alýshylar sany úsh esege jýyq qysqardy. Bul jumyspen qam­týdyń keńeıgenin, halyq taby­synyń óskenin, kásipkerlik bel­sen­diliktiń kúsheıgenin kór­setedi.

Aıtalyq, 2021 jyly oblys jalpy óńirlik ónim JО́О́ kólemi jóni­nen res­pýblıkada 10-oryndy ıe­le­nip, onyń kólemi ­3,4 trln teń­geni qurasa, 2024 jyly 5-oryn­ǵa kóterilip, JО́О́ kólemi 6,0 trln ­teń­gege jetti. Bul – 1,7 eseden astam ósim. Sonymen qatar óńir eko­nomıkasy­nyń ósýindegi negizgi fak­torlardyń biri ın­vestısııalardy belsendi tartý boldy. 2022–2025 jyldar aralyǵynda oblysqa shamamen 3,7 trln teńge ınvestısııa ­tartyldy. Investısııa kólemi 2,2 ese ósip, 614 mlrd teńgeden 1 355 mlrd teńgege jetti.

Investısııa kóleminiń ulǵaıýy oblys bıýdjetine de oń áserin tıgizip, salyqtyq túsimder kólemi jóninen dotasııalyq óńirler arasynda kóshbasshylar qata­ryna shyǵýǵa múmkindik berdi. Máse­len, 2021 jyly oblys bıýdjetine (Jetisý óńirin esepke almaǵanda) 317 mlrd teń­ge tússe, 2025 jyly bul kórsetkish ­628,6 mlrd­ teńgege jetip, eki ese artty. ­Osy­laısha, Almaty oblysy dotasııa­lyq 17 óńirdiń arasynda respýblıkalyq bıýdjetke eń az táýeldi óńirge aınal­dy, ıaǵnı bul táýeldilik 32%-dan 13%-ǵa deıin tómendedi.

Sonymen qatar oblys ishinde donor­lyq aýdandardyń sany eki­den beske deıin artty. Qarasaı, Ile aýdandarymen qatar, donor mártebesin Talǵar, Eńbek­shi­qazaq aýdandary, sondaı-aq Qonaev qa­lasy ıelendi. Osy qarqyn saq­talǵan jaǵdaıda, 2029 jylǵa qaraı Almaty oblysy respýblı­ka­lyq bıýd­jetke tolyq donor óńir már­tebesine ıe bolady degen úmit bar.

– Investısııa tartýdyń tıim­di­ligin basty baǵyttardyń biri retinde kórsettińiz. Osy oraıda erekshe atap ótetin iri jobalarǵa toqtal­sańyz.

– Osy jyldar ishinde kóptegen ın­ves­tısııalyq joba júzege asty. Onyń nátıjesinde 18,6 myń jańa jumys orny quryldy. Olardyń qatarynda quny 135 mlrd teńge bolatyn «Jetisý Volframy» zaýyty, «KT&G» temeki ónimderin óndirý zaýyty (80,2 mlrd teńge), «TehnoNIKOL – Ortalyq Azııa» ­energııa únemdeıtin jylý oq­shaýlaý materıaldary zaýyty (43,8 mlrd teńge), «Fruit Art» sýblı­ma­sııalyq zaýyty, je­mis saqtaý qoımalary, jylyjaı kesheni ­(42,8 mlrd teńge), «Prıma Kýs» qus sha­rýa­shylyǵy kesheniniń 1-kezeńi (33,6 mlrd teńge), «Focus Logistics» logıstıkalyq parkteri (70 mlrd teńge), «MP Solution» A klasty logıstıkalyq kesheni (17 mlrd teńge), «Eýrazııalyq logıstıkalyq park» (22 mlrd teńge), sondaı-aq «Kucukler Holding» (LC Waikiki) kóterme-taratý ortalyǵyn (30 mlrd teńge) atap ótýge bolady.

Árbir ınvestordyń usynystary men máselelerin júıeli túrde sheshemiz. Olarmen birige otyryp, eki jaqqa tıimdi sheshimder qabyldaımyz. Máselen, «Focus Logistics» logıstıkalyq parkter jobasy boıynsha ınvestor aldaǵy jyldar esebinen avanspen salyqtyq tólemderdi jergilikti bıýdjetke tólep, sol qarajat somasyn «Bıznestiń jol kartasy» arqyly joba ınfraqurylymyna jumsadyq.

О́ńirge jetekshi halyqaralyq kompanııalar tarapynan da aıryq­sha qyzy­ǵýshylyq baıqalyp otyr. Qazir jobalaý saty­­synda birqatar iri bastama bar. Onyń ishinde «Mars» kompa­nııa­sy­nyń janýarlarǵa arnalǵan jem óndirý zaýy­ty, Qytaıdyń «Beijing Xinfadi» kom­pa­nııasynyń Almaty qalasy áýejaıy ma­ńynda eko­logııalyq ónimder portyn salý jobasy, sondaı-aq Birikken Arab Ámir­likteriniń «Talgar Eco City» zama­naýı qalasyn salý jobasy bar. Budan bó­lek, ózge de ónerkásiptik, logıstıka­lyq nysandar pysyqtalyp jatyr.

Investorlardyń qyzyǵýshy­ly­ǵyn eskere otyryp, olardyń qyz­me­tine qo­laı­ly jaǵdaı jasaý negizgi basym­dyq­tar­dyń biri bolyp qala beredi. Osy baǵyttaǵy eń tıimdi quraldardyń biri – óńir ekonomıkasynyń ósý núkteleri sa­nalatyn ındýstrııalyq aı­maq­tar­dy damytý. Álbette, ındýs­trııalyq aımaq­tardyń ınfra­qu­ry­lymyn salý qomaq­ty qarajatty qajet etedi, oblystyq bıýdjetke aýyrtpalyq túsiredi. Osy sebepten mundaı aımaqtardy damytýda memleket-jekeshelik áriptestik tetigin keńinen qoldanyp otyrmyz, bul óz kezeginde bıýdjetke bir mezettegi júk­temeni azaıtady. Sonymen qatar keıbir ındýs­trııa­lyq aımaqtardyń aýmaǵy je­ke­menshik jer ıelerimen kelis­sóz­der júr­gizý arqyly memleket menshigine qaı­taryldy.

Mysaly, osyndaı jobalardyń biri – «Qaırat» ındýstrııalyq aımaǵyn alatyn bolsaq, onyń ınfraquryly­my­na memleket-jekeshelik áriptestik arqy­ly 10,8 mlrd teńge qarajat jumsal­dy. Indýstrııalyq aımaq aýmaǵyn­daǵy jeke ınvestısııa kólemi 125 mlrd teń­gege jetip otyr. Nátı­je­sin­de, bıýdjetten jumsal­ǵan árbir 1 teńgege 10 teńge kóleminde jeke ınvestısııa tartyldy.

Osy tájirıbege súıene otyryp, qazirde aýmaǵy 5,6 myń gektar bolatyn 15 ındýstrııalyq aımaq qurý jumysy júrgizilip jatyr. Bul jalpy óńirlik ónimniń ulǵaıýy­na, bolashaqta bıýdjetke túsetin salyqtyq túsimderdiń ósýine úlken múmkindik beredi.

Investısııanyń 56,3%-y óner­kásipke, kólik pen qoımalaý salasyna baǵyttalǵan, bul ekonomı­ka­nyń negizgi salalarynyń damýyn yntalandyrady. Sonyń nátı­jesinde keıingi úsh jylda qoı­malardyń jalpy alańy 17,5 esege ósip, 8,8 myń sharshy metrden 153,9 myń sharshy metrge jetti. Bul – Ortalyq Azııadaǵy kólemi jaǵynan eń iri qoıma alańdary.

Qazirde oblysta 1 866 ónerká­sip­tik kásiporyn jumys isteıdi, óndiristiń shamamen 90%-y óńdeý sektoryna tıesili. Bul kórsetkish boıynsha oblys Astana, Shymkent qalalarynan keıin 3-orynda tur.

О́nerkásip pen ınvestısııalyq bel­sen­diliktiń artýy syrtqy saýda kórset­kishterine de oń áserin tıgizdi. Keıingi úsh jylda eksport kólemi shamamen ­1,5 ese­ge ósip, eksport ónimderi alys-ja­qyn shetel­derdiń 59 eline jetkiziledi. Eks­­port qurylymynyń negizin azyq-túlik ­ónim­deri, sýsyndar, temeki ónimderi, karton qapta­ma­lary, farmasevtıkalyq ónimder, ózge de taýarlar quraıdy.

– Oblys ortalyǵy márte­be­si­ne ıe Qonaev qalasy­nyń damýy týraly da aıtyp berseńiz.

– Qonaev qalasyna kelsek, buryn, oblys ortalyǵy bolmaı tur­ǵanda 60 myń­ǵa jýyq tur­ǵyny bar, shaǵyn qala bo­latyn. Onyń ústine qalanyń ınfra­qu­rylymynyń tozyǵy jetip, joldar men elektr jelileri, sý qubyrlary, úıler­diń qasbetteri eskirip, kósheler men park­ter abattandyrýdy qajet etti. Tozý deń­geıi 90%-dan asatyn káriz jelileri men sorǵy stansalaryn qaıta jańǵyrtý maqsa­tyn­da memleket-jekeshelik áriptestik tetigi arqyly jumys bastaldy. Sondyq­tan ákimshilik ǵımarattar men áleýmettik, mádenı nysandardy qolǵa almas buryn, qalanyń ınfraqurylymyna erekshe nazar aýdardyq. Bul ózgerister birden baıqala bermeýi múmkin, alaıda dál osy sharalar qalanyń odan ári damýyna berik negiz qalaıdy. Qala bıýdjeti de qar­qyn­dy ósip kele jatyr, eger 2022 jyly ­bıýd­jet 9,2 mlrd teńgeni qurasa, búginde 3 ese ­artyp, 30,5 mlrd teńgege jetip otyr.

Qapshaǵaı sý qoımasy Qonaev qala­synyń basty rekreasııalyq ortalyǵy bolǵandyqtan, qalalyq jaǵajaılar­dyń barlyǵy qolǵa alyp, jańǵyrtý ju­mystary júr­gi­zildi. Byltyr «Freedom Holding» kompanııasynyń qoldaýy­men 4,5 mlrd teńgege №5 jaǵajaı abattandyrylyp, demalys jaıly ári qaýipsiz jaǵdaıǵa keltirildi.

Quny 11 mlrd teńge bolatyn, 4 000 oryndyq minbesi bar ha­lyq­aralyq «ASP-Arena» sport arenasy, sondaı-aq Orta­lyq Azııadaǵy eń iri 20 myń sharshy metrlik muz aıdyny paıdala­nýǵa berildi. Bul nysandar qalanyń sporttyq týrızmdegi tartymdylyǵyn arttyrady. Nátıjesinde, ótken jazǵy maýsymda shamamen 1,8 mln adam demalyp, olardyń sany 2024 jylmen salys­tyrǵanda 20%-ǵa artty.

Byltyr sheteldik týrıster Almaty oblysynyń ártúrli tabıǵı nysandary men kórikti jerlerine joǵary qyzyǵýshylyq tanytty. Eń úlken su­ranysqa «Kólsaı kólderi», «Ile-Alataý», «Sharyn» ulttyq parkteri ıe. Ulttyq parkterge kelý­shiler sany 33,6%-ǵa artyp, shamamen 1,8 mln adamdy qurady (2024 jyly – 1,3 mln adam).

– Damýdyń kúretamyryna qan júgirtip otyrǵan aýyl sharýa­shy­lyǵy salasynda qandaı jobalar júzege asyp jatyr? Mal basyn kóbeıtip, onyń ­eti men sútin, júnin óndiretin kásip­oryndar­dy iske qosý barysy qalaı?

– Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi boıynsha oblys respýblıkada 5-oryndy ıelenip, úlesi 8,1%-dy nemese 798,4 mlrd teńgeni qurap otyr. Bul rette memlekettik sýbsıdııalardy paıdalaný tıimdiligi jóninen oblys res­pýblıkada birinshi orynda tur, ıaǵnı 1 teńge sýbsıdııaǵa 17 teńge kóleminde ónim óndiriledi. Iri qara mal men usaq mal basynyń sany 33,9%-ǵa artty, bul et pen sút óndirisiniń kólemin ulǵaıtýǵa múmkindik berdi. Oblys et óndirý, qus sany jaǵynan kóshbasshy orynda, qoı men eshki sany 3-orynda, jumyrtqa men sút óndirýde 4-orynda, iri qara mal sany ­boıynsha 5-orynda tur.

Sýarý ınfraqurylymyn damy­týǵa erekshe kóńil bólinip keledi. Sýar­maly jerlerdiń aýmaǵyn keńeı­tý, sý únemdeý tehnologııa­laryn engizýge qatysty jú­ıeli ju­mys júrgizile bastady. Oblys­taǵy sýarý jelileriniń tozý deńgeıi 70–80%-ǵa jetip, sý shyǵynynyń 60%-ǵa deıin artýyna alyp keldi. Osy máse­leni sheshý maq­satynda 2022 jyldan bas­tap óńirde sýarý jelilerin qaıta jańǵyr­tý jónindegi sharalar iske asyrylyp ­jatyr. Negizgi jobalardyń biri – Bal­qash, Eńbekshiqazaq, Uıǵyr aýdandaryndaǵy ­sýarý jelilerin qaıta jańǵyrtý, sondaı-aq Raıym­bek aýdanyndaǵy arnany kúrdeli jóndeý. Bul memlekettik kepildik alý rásiminen keıin Islam damý ban­kiniń qarajaty esebinen júr­gi­zi­ledi. Nátıjesinde, 35 myń gektar jerdi aýyl sharýashylyǵy aınalymyna engizý josparlanyp otyr.

Sýarý jelilerin damytýmen qatar, sý únemdeý tehnologııalaryn engizý baǵytynda júıeli jumys júrgizilip jatyr. Sý únemdeý tehnologııalary qoldanylatyn alqap kólemi 2022 jylmen salystyrǵanda 3,3 esege artyp, 2025 jyly 66,6 myń gektardy qurady. Bul oblystaǵy jalpy sýarmaly egistik jerdiń 30%-yn qamtıdy. 2030 jylǵa deıin sý únemdeý tehnologııalaryn qol­daný kólemin 138,7 myń gektarǵa deıin jetkizý kózdelgen.

Sonymen qatar 2022 jyldan bastap oblysta paıdalanylmaı jatqan 1 405,1 myń gektar aýyl sharýashylyǵy jeri anyq­taldy, onyń 37%-y memlekettik men­shikke qaı­taryldy. Bul jumys aýyl shar­ýa­shylyǵy ónimdiligin arttyrý, ­jer­gilikti fermerlerdi qoldaý maqsa­tyn­da jalǵasyn tabady.

Aýyl turǵyndaryn qoldaý, kásip­ker­lik belsendilikti yntalandyrý qural­da­rynyń biri retinde «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy iske asyrylyp jatyr. Baǵdarlama aıasynda búginge de­ıin jeke qosalqy sharýashylyqtar­dy, kooperatıvterdi, otbasylyq bıznesti da­my­­týǵa jalpy somasy 11,7 mlrd teń­gege 1 662 mıkrokredıt berildi. Qabyldan­­­ǵan shara­lardyń nátıjesinde aýyl halqy­nyń ortasha tabysy 2022 jylǵy 196 myń teńgeden 2024 jyly 311 myń teńgege ­de­ıin ósip, 1,6 eselik ósimge qol jet­kizil­di. ­2026–2029 jyldarǵa josparlanǵan ­­­­ 708,7 mlrd teńgelik 26 joba óńirdiń ­agrar­lyq áleýe­tin tolyq ashýǵa, aýyl halqy­nyń ómir súrý sapasyn arttyrýǵa negiz bolady.

– О́ńirde turǵyn úı qury­ly­sy­nyń qarqyny qandaı?

– Turǵyn úı qurylysynyń qar­qy­ny da áleýmettik ınfra­qury­­lymmen ún­destirile jospar­lan­ǵan. Byltyr ob­lysta 1 mln 69,1 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, jospar 111,3%-ǵa­ oryndaldy. Úsh jyl ara­lyǵynda ­ 5 144 kezekte turǵan aza­mat baspanamen qamtamasyz etildi. Bıyl 1 mln 75 myń sharshy metr turǵyn úıdi iske qosý kóz­de­lip otyr. Onyń ishinde bıýdjet qaraja­ty esebinen 1 018 páter­li 20 nesıelik tur­ǵyn úı salý josparlanǵan.

– Jańadan qalyptasyp kele jat­qan Alataý qalasy men Almaty aglomerasııasyn damytý maq­satynda qandaı is-sharalar qabyl­danyp jatyr?

– Búginde qalanyń 2050 jylǵa deıingi bas jospary bekitildi. Qala aýmaǵynda 6,8 myń ga jerdi qam­­tıtyn 12 ósim núk­tesi anyq­tal­dy. Bul jerlerde qajetti ın­fra­qurylym men qarjylyq resýrs­tarǵa ­ıe ınvestorlar jumy­syn bastap ketti. ­Osy «ósim núkte­le­rin­de» tamaq óner­kásibi, logıstıka, bilim, týrızm sa­lala­rynda birqatar iri jobalar júzege asyryla ­bastady. Atap aıtsaq, «PepsiCo», «Molochnaıa dolına», «Arkaz Invest», «Istkomtrans», «G-Trans», «Mareven Fýd», «Grıffın Logopark» sekildi iri kompanııalarmen birlesken jobalar qolǵa alyndy.

Qazir Alataý qalasynda jalpy quny 1,5 trln teńgeden asatyn 32 ınves­tı­sııalyq joba iske asyrylyp jatyr. Bul jobalar nátıjesinde 37 myńnan astam jańa jumys ornyn ashý josparlanyp otyr, onyń ishinde 536 mlrd teńgeni quraıtyn 17 joba belsendi iske qosyldy. О́tken jyly qalada 60,4 mlrd teńgeniń qurylysy júzege asty. Osy kezeńde jalpy aýmaǵy 151,1 myń shar­shy metr bolatyn turǵyn úıler paıdalanýǵa berildi.

Oblystaǵy basym baǵyttardyń biri – óńirdiń turaqty áleýmettik-eko­nomıkalyq ósimin qamtamasyz etýge ba­ǵyttalǵan Almaty aglomerasııa­syn damytý. Búginde aglomerasııa hal­qy­nyń jalpy sany 3,4 mln adamnan asady. Negizgi ózekti máseleler qata­rynda halyqtyń maıatnıktik kóshi-qony, jol-kólik jelisiniń shamadan tys júk­telýi, qala mańyndaǵy ınjenerlik ın­fra­qurylymnyń jetkiliksiz damýy, áleý­mettik nysandarǵa túsetin joǵary júkteme bar. Atal­ǵan máselelerdi jú­ıeli sheshý úshin normatıvtik-quqyq­tyq baza qalyptastyryldy. Atap aıt­qan­da, «Aglomerasııalardy damytý týraly» zań, óńiraralyq she­malar, 2024–2028 jyldarǵa arnalǵan Almaty aglomerasııasyn damytýdyń keshendi jospary qabyldandy. Keshendi jos­par respýblıkalyq, jergilikti bıýdjet­ter, sondaı-aq jeke ınvestısııalar esebi­nen jalpy somasy 3,4 trln teńgege 130 ­is-sharany iske asyrýdy kózdeıdi.

Aglomerasııany jedel damytý maq­satynda bıýdjet zańnamasyna kóldeneń qar­jylandyrý tetigi engizildi. Bul tetik qala mańyndaǵy aýmaqtardaǵy ózekti máselelerdi birlesip sheshýge múmkindik beredi. Atalǵan mehanızm alǵash ret Almaty oblysynda iske asyryldy.

– Bıylǵy «Sıfrlandyrý jáne jasandy ıntellekt jyly» aıasynda júzege asatyn jumys josparlaryńyz qandaı? Alys-jaqyn aýyldar ınternetpen tolyq qamtylǵan ba?

– Almaty oblysynda sıfrlyq teń­siz­dikti azaıtý, ınternet ınfraqury­ly­myn keńeıtý kezeń-kezeńimen júzege asyrylyp keledi. Búginde óńirdegi 373 eldi mekenniń 355-i, ıaǵnı 95,2%-y keń jolaqty ınternetpen qamtylǵan. Onyń ishinde 352 eldi mekende mobıldi ınternet qoljetimdi. Bul – aýyl men qala arasyndaǵy aqparatqa qol jetkizý aıyrmasyn qysqartýǵa baǵyttalǵan júıeli saıasattyń nátıjesi.

О́tken jyly ınternetpen qamtyl­maǵan 11 aýylǵa alǵash ret keń jolaq­ty baılanys jetkizildi. Tórt eldi mekende 4G standarty engizilse, jeti aýyl­da spýtnıktik ınternet ornatyldy. Bul tásil geografııalyq turǵydan kúrdeli, talshyqty-optıkalyq jeli tar­tý ekonomıkalyq turǵydan tıim­siz eldi mekender úshin balama sheshim retinde qoldanylyp otyr. Nátıjesinde, shalǵaı aýyl tur­ǵyn­dary da memlekettik qyz­met­terdi onlaın alý, qashyqtan oqý, kásipkerlikpen aınalysý múmkindigi­ne ıe bolady. Sonymen qatar baılanys sapasyn arttyrý maqsatynda «KaR-Tel» kompanııasy oblys aýmaǵyn­daǵy barlyq 3G bazalyq stansalaryn joǵa­ry jyldamdyqty 4G standartyna kóshi­rý jumysyn aıaqtady. Bul mobıldi ınternettiń turaqtylyǵy men ótkizý qa­bi­letin aıtarlyqtaı arttyrdy. Ult­tyq joba sheńberinde kólik ınfraqurylymy da ­nazardan tys qalǵan joq. Respýblıka­lyq jáne birinshi kezektegi oblystyq mańyzy bar avtojoldardy mobıldi baı­lanys, ınternetpen qamtý jos­parlanǵan.

– О́ńirdiń eldi mekenderiniń gazben qamtylýy qaı deńgeıde?

– Oblysta 169 eldi meken gaz­dan­dy­rylǵan, tabıǵı gazǵa qol­jetimdilik 1,24 mln adamǵa qamtamasyz etilgen, bul – óńir hal­qynyń jalpy sanynyń 81%-y.­ Byltyr «Qazybek bek» AGRS-i iske qo­sylyp, Jambyl aýdanynyń ­7 el­di me­ke­nin gazben qamtýǵa múmkin­dik berdi, 16 myń adamǵa gaz jetkizildi. Sony­men bir­ge Balqash aýdanyn gazdandyrý iske asyp jatyr. Aýdan aýma­ǵynda 28 eldi meken ornalasqan, olardyń ishinde О́ńir­lik gazdandyrý shemasyna sáıkes 2030 jyl­ǵa deıin 11 eldi meken gazdandyrylýǵa jatady. Sonymen qa­tar aldaǵy ýaqyt­ta uzyndyǵy 237,9 km bolatyn «Shelek – Kegen – Narynqol» gaz qubyryn salý josparda bar. Atalǵan joba Almaty oblysynyń gazben tolyq qamtylýyna múmkindik beredi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Ulbosyn ISABEK,

«Egemen Qazaqstan»