Paryz ólshemi

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń ús­timizdegi jylǵy 1 qazan kúngi sanynda Serikqalı Baımensheniń «Bókeı han kesenesi» atty maqalasy jaryq kór­gen edi. Atalǵan maqalada Qazaq­stan­nyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek Turysbekovtiń Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń tap­syrmasymen Astrahan oblysynda issaparda bolyp, oblys gýbernatory A.Jılkınmen kezdesýi barysynda alash tarıhyndaǵy orny bólek Bókeı han­nyń basyna kórnekti kesene turǵyzý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizilgendigi aıtylady. Sondaı-aq, elshi­lik­tiń memleketaralyq deńgeıge kótergen bastamasy atyraýlyq bir top ult­jandy azamattyń izgi nıetimen ushtas­qany tilge tıek etiledi. «Sol óńirdegi maqsattas jigitter osyǵan oraı bas­tamashy top quryp, onyń jumysyn Memlekettik qyzmet isteri agenttigi oblystyq basqarmasynyń bastyǵy Muhıt Izbanov úılestirip otyrdy. Muhıt Kárimuly Qazaqstan tarapynan atqarylatyn isterdi óz qolyna alyp, barlyq jumystyń uıymdas­ty­rý­shysy retinde elshilikpen qoıan-qoltyq jumys istep, osy jobanyń oıdaǵydaı júzege asýyna shyn máninde eleýli eńbek sińirdi», dep jazady basylym tilshisi. Qaı iste de belsendi qalpynan aınymaıtyn M.Iz­banovtyń iskerligine kezekti márte osylaısha kýá boldyq. – Tarıhı tanym ulttyq rýhymyzdy asqaqtata túsedi. Bókeı hannyń taǵylymdy isterimen tanys­qanda, tebirenbeı otyra almaısyń. Bókeı han 1801 jyly Reseı patshasynan resmı túrde ruqsat alyp, Edil men Jaıyq arasyna qazaqtardy qonys­tan­dyrǵany málim. Qazirgi Qazaqstannyń basty baılyǵy – munaıǵa malynyp otyrǵan óńir. Endeshe, el erteńin oılaǵan sarabdal qaıratkerdiń basyna kesene turǵyzý – ulylaryn ulyqtaı biletin urpaqtyń tikeleı mindeti. Sondyqtan azamattyq paryzymyzdy tııanaqty atqarýǵa barshamyz bir kisideı jumyldyq, – deıdi Muhıt Kárimuly. Aıtsa aıtqandaı, Muhıt Kárimuly uıytqy bolǵan irgeli is bıyl erte kóktemde bastalyp, kúzge salym jemisti aıaqtaldy. Memleket basshylarynyń bátýa­symen bastalǵan sharýa Atyraý oblysynyń ákimi Bergeı Rysqalıev bastaǵan atyraýlyq azamattardyń arqasynda baıandy jalǵasyn taýyp, eńseli eskertkish ýaqtyly boı kóterdi. Muhań kesene qurylysyn uıymdastyrýdyń has sheberine aınaldy, kerek-jara­ǵyn túgendep, qurylysshylardyń úzdiksiz jumys isteýine jaǵdaı jasady. Kesenege qyzyl aǵashtan jasalǵan esikti ózbekstandyq ustalarǵa arnaıy tapsyrys berip, ony Astrahanǵa jetkizýiniń ózi bir hıkaıa. Muhıt Kárimulynyń memlekettik qyzmetti aqsatpaı, qoǵamdyq iske qulshyna kirisýi azamattyq emeı nemene! Muhańnyń tarıhı tulǵalarǵa degen saýapty isiniń basy bir bul emes. Ana bir jyly Zaýytbek Turys­bekov Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy elshisi bolyp qyzmet istegende osy el aýmaǵynda Áıteke bı kesenesin turǵyzýǵa da qolushyn bergen-di. Endi, mine, taǵy bir tarıhı tulǵanyń rýhyn asqaqtatýǵa atsa­lysyp otyr. Bul ózi aıtatyndaı, ulttyq namystyń arqasy shyǵar. Ulttyq namys demekshi, Muhań elimiz táýelsizdik alatyn tusta Joǵarǵy Keńestiń depýtaty bolatyn. Keńes Odaǵynyń shańyraǵy shaıqala bastaǵanda keńes armııasyn da berekesizdik jaılaǵan-dy. Sonda Qazaqstannan armııaǵa alynǵan jigitterdiń álimjet­tikke ushyraǵany da az bolǵan joq. Otan qorǵaýǵa attanǵan órenderdiń ózderi soqqyǵa jyǵylyp jatsa, olardy kim qorǵaıdy? «Elimizdiń tynyshtyǵy úshin de, jaýynger-balalarymyzdyń amandyǵy úshin de, ata-anasynyń kóz jasy tógilmeýi úshin de osy iske memlekettik dárejede nazar salatyn ýaqyt jetken sekildi», dep Muhıt Izbanov Qazaq KSR halyq depýtaty retinde minberden sóz qozǵaǵan. О́tkir máseleni kún tártibine qoıýmen qatar, áskerdegi álimjettikke ushy­raǵan qazaq jigitteriniń taǵdyryna arashashy bolyp, Qıyr Shyǵysqa arnaıy issaparmen atbasyn da tire­gen-di. Sóıtip, áskerdegi talaı qazaq oǵylanynyń basyndaǵy ótkir máselesine memlekettiń nazaryn aýdarta bildi. Bıyl el táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn merekelegeli jatyrmyz. Ulyq mereke Joǵarǵy Keńestiń májilis zalynda Táýelsizdik týraly zańdy qabyldaǵan resmı saltanattan bastalǵan edi. Sol umytylmas tarıhı sát áli kúnge deıin M.Izbanovtyń kóz aldynda. – Táýelsizdiktiń arqasynda tarıhı tulǵalary­myzdy túgendep jatyrmyz. Kezinde Sultanmahmut: «Erdiń eńbegin el bilerlik zaman bizge de bolar ma eken?!» dep alasurǵan edi. Aqyn armandaǵan zamanǵa táýelsizdiktiń arqasynda ǵana qol jetkizdik. Qudaıǵa shúkir, Qazaqstandy qazir búkil álem biledi, oǵan táýelsizdik alýymyzdyń, Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaevtyń halyqaralyq arenadaǵy qajyrly eńbe­giniń arqasynda jettik, – deıdi Muhıt Kárimuly. El bolamyz dep etek-jeńimizdi jınap, alys-jaqyn eldermen qarym-qatynas ornata bastaǵan jyldarda Muhıt Kárim­ulynyń ózi de elimizdiń parlamen­taralyq baılanystaryn qa­lyp­tastyrý barysynda ózindik qol­tań­basyn qaldyrdy. Ol 1993 jyly tuńǵysh ret Qazaqstan atynan Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaq­tastyq jónindegi keńes (EQYK) Parlamenttik Assambleıasynyń vıse-prezıdenti bolyp saılandy. Halyq­ara­lyq uıym sheńberinde Qazaq eli atynan usynystaryn ortaǵa salyp, táýelsiz eldiń beıbitshilik pen qaýip­sizdik tóńiregindegi ustanymyn bildirdi. Byltyr ǵana Qazaqstan elor­da­synyń tórinde ótkizilgen EQYU aıa­syn­daǵy alqaly jıynnyń álqıssasy sol kezde bastaldy desek, artyq aıtqandyq emes shyǵar. M.Izbanov ol kezde elimizdiń Joǵarǵy Keńesi Syrtqy qatynastar jáne parlamentaralyq baıla­nystar jónindegi komıtet tóraǵasynyń orynbasary-tuǵyn. Qazaqstandyq delegasııa EQYK Parlamenttik Assam­bleıasy – bizdiń respýblıkamyzdyń álemdik qoǵamdas­tyqqa enýiniń bir joly, al M.Izbanovtyń vıse-prezıdenttikke saılanýy halyqaralyq arenadaǵy osynyń taǵy bir dáleli dep baǵalaǵan-dy. Muhańnyń parla­men­taralyq baılanystyń halyqaralyq deń­geıde qanat jaıýynda ózindik qoltańbasy bar deıtinimiz de sondyqtan. Depýtattyq qyzmetten soń Muhıt Kárimuly Eń­bek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrliginiń Kóshi-qon departamenti bastyǵynyń birinshi oryn­basary qyzmetin atqardy. Eńbek mınıstrliginiń quzy­rynda bastalǵan jumystyń aıasy barǵan saıyn keńeıe túsip, tarydaı shashylǵan qazaqtyń kóshi atamekenge qaraı aǵyldy. Syrt elderdegi qandasta­ry­myz­dyń atajurtqa atbasyn burýyn Muhań bastaǵan azamattar oıdaǵydaı uıymdastyra bildi. Keıin kóshi-qon agenttigi tóraǵasynyń orynbasary retinde Muhıt Kárimuly Mońǵolııaǵa birneshe márte bardy. Tipti, oq atýdan kún qurǵamaıtyn Aýǵanstan jerindegi qazaqtardy kóshirip ákelýge barǵany da esten ketpeıdi. Qandastarymyzdy oq pen ottyń arasynan aman-esen alyp shyqty dese de bolady. Ortamyzdy toltyrǵan otandastarymyzdyń kópshiligi Muhıt Kárimulyn jaqsy biletini de sondyqtan. Qazaq dıas­porasy problemasymen tikeleı shuǵyldaný Muhań­nyń ulttyq máselege degen ustanymyn shırata tústi. Búginde Atyraý oblysy Memlekettik qyzmet isteri agenttigi aýmaqtyq basqarmasynyń bastyǵy – Tártiptik keńes tóraǵasy retinde elimizdegi memlekettik qyzmetti reformalaýdyń bel ortasynda júr. Memlekettik qyzmetpen qatar, qoǵamdyq jumystan da qol úzgen emes. – Bul at shyǵarý, ataq qaldyrý nıeti emes, táýelsiz elimizdiń ertede ótken eren uldarynyń esimin el arasynda qaıta jańǵyrtý, olardy búgingi urpaqtyń tanyp-bilýine kómektesip, qandastarymyzdyń pa­trıot­­tyq sezimin oıatý nıeti ǵoı, – deıdi Muhıt Kárimuly. Rasynda da solaı. Muhańnyń atqarǵan irgeli sha­rýasyna qarap rıza bolasyń. Jarnamalamaı-aq, saýap­ty isti dóńgeletip, úılestirip jatqanyna. Týǵan eldiń tarıhyna degen qushtarlyq áý bastaǵy mamandyǵy – ǵalym-zootehnıkti túbegeıli tarıhshyǵa aınaldyryp jibergendeı. Tarıhshy bolǵanda da tanymy, kózqarasy turǵysynan emes, jan dúnıesi, bolmys-bitimi túgeldeı ult tarıhymen bite-qaınasyp jatqandyǵynda. Onysyn bolashaq urpaǵyn qazaq tarıhynyń tereńine boılatyp, baýlýynan da baıqaýǵa bolady. Mektepte oqıtyn Qaısarǵa jyl saıyn qazaq dalasynyń tarıhı jerlerin aralatyp, babalardyń ulaǵatty isterinen maǵlumat berip otyrýy da osynyń dáleli. Alash dalasynyń qatparly shejiresi mol óńirlerin túgeldeı súzip shyqqan Muhań bıyl Qaısarǵa Jalańtós bahadúr bılegen Samarqandy, Tóle bı tórelik júrgizgen Tashkentti de tanystyryp qaıtty. Jalpy tarıhqa, tarıhı tulǵalarǵa degen qurmetin Muhań óziniń azamattyq boryshy sanaıdy. – Bizdiń maqsatymyz elimizdiń tarıhynda ózindik iz qaldyrǵan tulǵalar týraly estelikti qaıta jań­ǵyrtý bolyp tabylady. Bul jóninde bizde áli kópte­gen ıdeıa bar. Máselen, Jáńgir hannyń máńgilikke jaı tapqan jerin izdestirý. Bolashaq urpaq óziniń ótken tarıhy týraly bilýi tıis. Bizdiń mindetimiz – tarıh­taǵy aqtańdaqtardyń ornyn toltyrý, – deıdi Muhıt Kárimuly. Ult tarıhyna janashyrlyq, sergektik tanytatyn azamattardyń arqasynda tarıhı tulǵalarymyzdyń kómeski tartqan izderi qumnan arshyp alǵan saf altyndaı aıqyndalyp, joǵymyz túgendelip, rýhy­myz bıikteı túsetini anyq. Muhıt Kárimuly da osyndaı ulaǵatty jolda júr. Onyń ár qadamy, ár sapary, eldigimizdi túgendeýdegi óreli eńbegi qandaı madaqtaýǵa da syıyp tur. Sol sebepti ultjandy aǵamyzǵa biz de óz lebizimizdi jetkizýdi maqul kórdik. Ǵabıt MÚSIREP. _____________ Sýrette: M.IZBANOV.