Bolashaqtyń baıandylyǵyna bizdiń búgingi isterimiz dálel

Qazaqstandyqtardyń bú­gin­gi ómir súrý deńgeıi myna bir nárseni anyq ańǵartady: Qazaqstan – naryqtyq eko­no­mıkalyq damýdy betke al­ǵan, álemdik ekonomıkalyq júıemen barynsha yqpal­das­qan demokratııalyq memleket. Rasynda, búgingi kúni jasampaz­dyq­qa toly ár jy­ly­myz egemendiktiń eleń-ala­ńyndaǵy qysyl-taıań shaq­ty artqa tastap, damý­dyń dańǵylyna tústi. Shyǵys halyqtarynda: «Qudaıym ózgerister kezeńinde ómir súrýden saq­ta­syn», degen sóz bar. Shyndyǵynda, bul tipti qarǵyspen qatar aıtylatyn tirkes ispetti. Desek te, men barlyq qazaq­stan­dyqtar sekildi ótken ǵasyrdyń 90 jyl­daryndaǵy qıyndyqtardy eńserip, ózi­miz­diń ulttyq memleketimizdiń qalyp­ta­syp, qaryshty damýyna birqansha úles qosqanymdy árkez maqtanyshpen eske alamyn. Sol jyldary táýelsiz eldiń tuńǵysh saılanǵan Parlamentiniń barynsha yn­ta­ly jumysyn eske ala otyryp, eldiń bú­gingi jetistigin naqty sezinýge bolady. Ra­synda, táýelsizdiktiń alǵashqy jy­lyn­da qalyptasqan egemen eldiń zań shyǵarý bıligi kúni búgin ulttyq normatıvtik aktilerdi halyqaralyq standarttarǵa sáı­kestendirýdi tabysty jańǵyrtyp otyr­ǵan bazanyń irgetasy retinde qalandy. Sol jyldary eldiń Tuńǵysh Prezıdenti Nursultan Nazarbaevpen qoıan-qoltyq jumys istegen depýtattar jasampaz­dyq­tyń aýqymdy úderisine ózderiniń súbeli úlesterin qosty. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary qa­byl­danǵan zańdardyń áleýeti áli kúnge sezilip keledi. Máselen, alǵashqy jyl­da­ry «Qazaqstan Respýblıkasynyń ulttyq qaýipsizdigi týraly», «Memlekettik qyz­met týraly», «Bilim berý týraly», «Neke jáne otbasy týraly», «Zeınetaqymen qam­syzdandyrý týraly» jáne basqa da ómirsheń zańdar qabyldanǵany esimde. Budan bólek, birqatar halyqaralyq kelisimder, onyń ishinde áıelderdiń saıası quqyqtary týraly konvensııa alǵash­qy­lar qatarynda qabyldandy. Toqtala ketetin jáıt, dál osy qujattyń elimiz úshin múldem kereksiz bolmaǵany aıdan anyq. Bul rette Memleket basshysynyń qazaq­standyq áıelder isi týraly sara saıasaty Qazaqstan Prezıdenti janyndaǵy Ot­ba­sy jáne áıelder isi jónindegi ulttyq komıssııany qurýmen astasty. 1998 jyl­dyń sońyna taman qyzmetke kirisken Ult­tyq komıssııaǵa jetekshilik etýdi Mem­leket basshysy maǵan mınıstr qyz­metimen qosa atqarýdy júktep, úlken senim bildirgen edi. Ulttyq komıssııadaǵy birinshi kezektegi mindet ulttyq zańnamalar topta­ma­syn qalyptastyrý edi. Sol jyldary Sara Nazarbaevanyń bastamasymen komıssııa elimizde tuńǵysh ret «Qazaqstan Res­pýblıkasyndaǵy balalar quqy týraly», jetim balalarǵa arnalǵan «Otbasy tú­rin­degi balalar aýyldary jáne jasóspi­rim­der úıleri týraly» zańdardy qabyldaýǵa muryndyq boldy. Sonymen qatar, Memleket basshysy halyqaralyq qalyptas­qan quqyqtyq aktilerdi zerdeleı otyryp, Qazaqstandaǵy áıelderdiń jaǵdaıyn jaq­sarta túsetin zańnama normalaryn qa­lyptastyrý týraly tapsyrma júk­te­gen-di. Olardyń arasynda 1995 jylǵy Búkildúnıejúzilik áıelder forýmynda qabyldanǵan Beıjiń is-qımyldar tuǵyr­namasy da bar bolatyn. Atalǵan forým­da­ǵy iskerlik ahýal, oǵan qa­ty­sýshy bizderge Ulttyq komıs­sııa­nyń ju­mysyn tııanaqty uıym­dastyrýǵa, áıelderdiń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyt­tal­ǵan Ulttyq is-qımyl jos­paryn ázirleýge jigerlendirip te jiberdi (1999 jyly). Keıinnen óz tara­py­myzdan Qyl­mystyq jáne qyl­mystyq-prosessýaldy kodeksterge genderlik saraptama jasaýdy bastama etip kóterdik. Nátıjesinde, ulttyq zańnamada áıel­derge qarsy zorlyq-zombylyq áreketteri úshin taǵaıyndalatyn jaza qataıtyldy. Budan bólek, Ulttyq komıssııasynyń ju­mysy arqasynda áıelder men balalardy saýdaǵa salatyn trafıkter týraly má­sele kóterilip, Qylmystyq kodekske, son­daı-aq «Qazaqstan Respýblı­ka­syn­daǵy týrıstik qyzmet týraly» Zańǵa áıel­der men balalardy seksýaldyq, sondaı aq basqa da májbúrli zorlyq shara­larǵa tartý maq­satynda elden zańsyz áketýlerdiń joly kesildi. Zorlyqtan japa shekken áıel­derge, balalarǵa arnalǵan daǵdarys orta­lyqtary birtindep ashyla bastady. Mun­daı ortalyqtar Elbasynyń tapsyrmasy boıynsha ishki ister organ­dary qury­ly­mynda jasaqtalǵan arnaıy bólim­she­ler­men áli kúnge tyǵyz baıla­nysta. Áıtse de, meniń oıymsha, áıelderdi qorǵap qana qoıý jetkiliksiz, olar úshin múmkindikter joly ashyla túskeni ıgi. Bul jaıynda Memleket basshysy óziniń bir sózinde: «Áıelder – beıbitshilik pen turaqtylyq negizi» dep aıtqany este. Prezıdenttiń kóregendik paıymyn bas­shy­lyqqa ala otyryp, biz de áýel bastan isimizdi osyndaı negizben qalyptas­ty­rý­ǵa tyrystyq. Sonyń arqasynda 2001 jyly elimizdegi áıel kásipkerlerdi qol­dap, olardyń isin damytý úshin bıýdjetten 150 mln. teńge bólindi. Bul «2002 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet týraly» zań jobasynda jeke tarmaqsha bolyp jazyldy ári dál osy maqsatqa bó­lingen qarajattyń teń jartysyn quraı­tyn edi. Al 2003 jyly Ulttyq komıssııa men respýblıkalyq shaǵyn kásipkerlikti damytý qory arasynda jasalǵan memorandým arqasynda áıelderdiń iskerligi úshin atalǵan qordan bólinetin zaemdar stavkasyn 12 paıyzdan 9 paıyzǵa deıin tómendetýge qol jetkizdik. Sol jyldary «Mıkrokredıttik uıymdar týraly» Zań­dy jetildirý nátıjesinde kásipkerlerdiń nesıe alý úderisteri de jeńildedi, onyń mólsheri de aıtarlyqtaı ulǵaıa tústi. Ná­tıjesi kózge uryp tur: búgingi kúni Qazaqstandaǵy kásipkerlerdiń 40%-y – áıelder. Elbasy N.Nazarbaevtyń áıelder qaýy­myn el ekonomıkasyna keńinen tartý týraly aýqymdy bastamalarynyń ar­qa­synda 2009 jyldan beri Áıelder ká­sipkerligin shaǵyn nesıemen qamtamasyz etý baǵdarlamasy sátti júzege asyp keledi. Baǵdarlama 2015 jylǵa deıin dep belgilengen. Ústimizdegi jyldyń 1 qańta­ryna deıin-aq atalǵan baǵdarlama sheń­berinde áriptes banktermen jalpy soma­sy 1,4 mlrd. teńgeni quraıtyn jobalar qarjylandyrylypty. Bıznestiń baıy­byn tereń meńgergen áıel kásip­kerler orta eseppen 3,8 mln. teńgeniń zaemda­ryn ıelengen. 2011-2012 jyl­dary osy baǵdarlama boı­ynsha 2,2 mlrd. teńge qara­jat bólin­bekshi. Osy­laısha, bizdiń basta­ma­myz­ben budan 10 jyl buryn qolǵa alynǵan shara osyndaı aýqymdy deńgeıge jetip otyr. Albert Eınshteın: «О́mirde bir nár­sege bolsa da qol jetkizý úshin oıdy ózgertý kerek», dep jazady. Áıelder qu­qyǵyn qamtamasyz etý salasynda qyzmet ete júrip, biz birtindep Genderlik teńdik strategııasyn qabyldaý qajettigin ny­sanaǵa aldyq. Mundaı tapsyrmany Prezıdent IV Áıelder forýmynda 2004 jyly júktegen edi. Keıinnen 2006 – 2016 jyldar aralyǵyn qamtyǵan strategııa qazir tabysty júzege asýda, onyń sheńberindegi barlyq is shara bıýdjettik qarjymen qamtamasyz etilgen. 2009 jyly Parlament Májilisiniń depýtaty retinde men Genderlik teńdik strategııasynda qarastyrylǵan eki zańdy – «Erler men áıelderdiń teńdeı quqyǵy men birdeı múmkindikteriniń memlekettik kepili týraly» jáne «Turmys zorlyq-zombylyǵynyń aldyn alý týraly» zań­dardy talqylaýǵa jáne qabyldaýǵa bar yqylasymmen atsalystym. Bul zańdar, buǵan deıingi Prezı­dent­tiń basshylyǵymen atqarylǵan basqa da jumystar sekildi, qazaqstandyq zańna­ma­nyń genderlik quramdylyǵyn jańa ári asa joǵary sapaǵa jeteleıdi. BUU-da Áıelderge qatysty kemsitýshiliktiń bar­lyq túrlerin joıý jónindegi konven­sııa­nyń atqarylýy týraly Qazaqstannyń ese­bi eki jyl qatarynan tyńdalǵan kezde bizdiń ulttyq zańnamamyzdyń halyq­ara­lyq quqyq normalaryna sáıkestigi atap ótilgen bolatyn. Munda da Elbasynyń eren eńbegin aıtpaı ketýge bolmaıdy. 2000 jyldyń ózinde-aq Ult kósh­bas­shy­synyń genderlik teńdikke qatysty normatıvtik quqyqtyq bazany qurý, sondaı aq onyń atqarylý joldary týraly bas­tamasyn zerdelep shyqqan BUU sarap­shy­lary Qazaqstannyń osy salada Orta­lyq Azııa men TMD keńistiginde sózsiz kósh­basshy sanalýǵa tolyq quqy bar ekendigin anyq kórsetti. Sonymen qatar, 2011 jyldyń naýryz aıynda ótken Áıelder sezinde Memleket basshysy Úkimettiń aldyna jańa mindetter júktep, barlyq saladaǵy qyz­met­terde áıelderdiń qatysý úlesin joǵa­ry­latý týraly másele qoıǵany belgili. Sol tusta Mınıstrler Kabıneti, Prezıdent Ákimshiligi men Ulttyq komıssııa (Qa­zaq­stan Prezıdenti janyndaǵy Áıelder isi jáne otbasylyq demografııalyq saıasat jónindegi) «Nur Otan» par­tııasymen birlese otyryp sheshimder qabyldaý deń­geıine áıel­derdi tartýdyń 2016 jylǵa deıingi Is-qımyl josparyn ázirlep edi. Al búgingi kúni sa­lalyq mınıstrlikterdegi stra­tegııalyq josparlardyń ózi genderlik ındıkatorlarǵa ıe: 2015 jylǵa deıin bıliktegi áıelder úlesin 30 paıyz­ǵa jetkizýdi qamtý, áıelderdiń ortasha jal­aqysynyń erler jalaqysyna araqa­tynasyn keminde 70% deńgeıde qamta­masyz etý. Minekı, Memleket bas­shy­sy­nyń qa­zaqstandyq áıelder qaýymyna degen árbir bas­ta­ma­sy túpki nátıjesi kepildendiriletin muqııat zerdelengen josparmen astasyp jatyr. Ekinshi jaǵynan mundaı ıgi sharalardy halyqaralyq qoǵamdas­tyq ta moıyndap otyr. Buǵan taǵy bir tyń mysal: byltyrǵy jyldyń sońyna taman Almaty qala­syn­da Genderlik máse­leler jáne halyqtardy ornalastyrý jáne damytý jónindegi halyqaralyq kon­ferensııanyń is-qımyl baǵ­darlamasy jónindegi ortalyq azııalyq parlamenttik kezdesý bolyp ótti. Bul rette Qazaq­stannyń únqatysý alańy retinde bekerden-beker tańdalyp otyr­­maǵanyn atap ótkenimiz ar­tyq bolmas. Vıse tóraıym retinde genderlik teńdik máse­lelerin alǵa jyljytýda Qazaqstannyń jetistikterin faktilerdiń ózi-aq qýattap berip otyrǵanyn atap aıtsam deımin. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy jylynda elimizdiń zańdy jetistigimen halyqara­lyq qoǵamdastyq aldynda bólisken bo­latynmyn. Mamyr aıynda Varshavada «Saıası úderisterdegi saıası partııa­lardyń róli» atty taqyrypta semınar bolyp ótti. EQYU qoldaýymen uıym­dastyrylǵan osynaý basqosýda Qazaq­standaǵy saıası partııalarǵa áıelder men erlerdiń teńdeı qatysýy týraly baıandama jasadym. Sodan bir-eki málimetti keltire ketkim keledi. Elimizdiń saıası par­tııalaryndaǵy áıelderdiń úles salmaǵy 30-55%-dy quraıdy. Partııa jáne onyń jergilikti jerlerindegi fılıaldary basshy­larynyń 19%-y áıelder bolsa, basshy orynbasarlarynyń arasyndaǵy áıelder 22%-dy quraıdy. Elbasynyń jetekshiligindegi «Nur Otan» HDP ta­ra­pynan Májiliske partııalyq tizimmen 19 áıel usynyldy. Sonyń nátıjesinde, áıelder qaýymynyń Parlamenttegi sany buǵan deıingi shaqyrylymdarmen salys­tyr­­ǵanda eki esege derlik artty jáne olar depýtattardyń jalpy sanynyń 14%-yn qurap otyr. Sóz sońynda Memleket basshysynyń aǵymdaǵy el táýelsizdiginiń mereıli jy­lyn ótkizýge qatysty aıtqanyna toqtala ketsem, Elbasy: «Bul tek bir ǵana 2011 jyldyń oqıǵasy emes, táýelsizdik jyl­dary ótkergen, júrgen joldarymyzdyń tutastaı mazmuny», degen bolatyn. О́z táýelsizdiginiń úshinshi onjyldyǵy qar­sańynda Otanymyz ındýstrııalandyrý tolqynyna shyǵyp otyr. Údemeli ındýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdar­lamasy sátti júzege asýda. Sonyń nátı­jesinde kóptegen jańa kásiporyndar qu­rylyp, myńdaǵan jańa jumys oryndary ashylatyny, sol arqyly halyqtyń ómir súrý deńgeıi arta túsetini kózdeledi. Endeshe, Ult kóshbasshysynyń dana basshy­lyǵyndaǵy Qazaqstannyń elý jyldan keıingi de, tipti júz jyldan keıingi bolashaǵy jarqyn bolady! Bolashaqtyń baıandy bolýyna bizdiń búgingi isterimiz dálel! Aıtkúl SAMAQOVA, Parlament Májilisiniń depýtaty, «Nur Otan» HDP-nyń Parlament Májilisindegi fraksııasy janyndaǵy Áleýmettik keńes tóraıymy.