Keń daladaǵy kógildir aıdyn Kóksaraı

OL – SÝ RETTEGISh QANA EMES, О́ŃIR QAÝIPSIZDIGINIŃ KEPILI Sońǵy jyldary álemdegi sý problemalarynyń órshýine baı­la­nysty memleketterdi turaqty sýmen qamtamasyz etý máseleleri ulttyq qaýipsizdik problemalary sheginde qarastyrylady. Qazaq­standy sýmen qamtamasyz etý problemasynyń ózektiligi bar sý resýrstarynyń shekteýliligimen, olardy aýmaq boıynsha árkelki bólýmen, ýaqyt shegindegi eleýli ózgerispen, transshekaralyq ózen­der sýlary lastanýynyń joǵary deńgeıimen sıpattalady. Keleshekte shekaralas memleketter aý­maq­tarynan ózen aǵysynyń qys­qarýyna, sondaı-aq klımattyq tur­ǵyǵa oraı jergilikti aǵys resýrs­tary­nyń azaıýyna baılanysty respýblıkany sýmen qamtamasyz etý jaǵdaıynyń shıelenisýi múm­kin. О́zen aǵysynyń resýrstary ózgerýiniń múmkin saldary Qa­zaq­stannyń ornyqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna jáne eko­logııalyq qaýipsizdigine eleýli qaýip tóndiredi. Elimizde ekono­mı­kany, onyń ishinde sý sharýa­shylyǵy salasyn túbegeıli reformalaý turaqty sýmen qamta­ma­syz etý problemalaryn sheshýge erekshe talaptar qoıady. BUU-nyń qorytyndysy bo­ıyn­sha, tushy sýmen qamtamasyz etý HHI ǵasyr adamzatynyń al­dynda turǵan ózekti máselelerdiń biri bolyp tabylady. Búgingi kúni álemde sý tapshylyǵynan 2 mlrd. adam zardap shegýde. 2015 jylǵa qaraı sý tapshylyǵyna álem halqynyń teń jartysy, al 10 jyldan keıin ǵalamshar hal­qy­nyń úshten eki bóligi (5,0 mlrd.) dýshar bolady. Sý qar­qyn­dy túrde eń tapshy tabıǵı re­sýrs­tardyń birine aınalýda. Ol taýarǵa aınalyp, halyqaralyq rynok qalyptasty. Osy júzjyl­dyq­ty «sý problemalarynyń ǵa­syry» dep ataýǵa bolady. Boljamdarǵa sáıkes 2025 jyl­ǵa qaraı álem halqynyń sany 8,3 mlrd., al 2050 jyly shamamen 10-12 mlrd.-qa deıin jetedi. Qalyp­tas­qan tendensııalardy eskere oty­ryp, aldaǵy 50 jylda sý jetispeýshiligimen nemese sý obek­ti­leriniń lastanýymen baılanysty problemalar ǵalamshardyń ár mem­le­ke­ti­ne túrli dárejede áserin tıgizedi. Bul rette jahandyq sý proble­ma­larynyń shıelenisýi álem­niń kóp­te­gen óńirleri men elderiniń azyq- túlikpen qamtamasyz etý jáne ekologııalyq qaýipsizdik jaı-kúıi­ne kóp dárejede áser etedi. BUU-nyń qoldaýymen ázirlengen HHI ǵasyrdyń kún tártibinde sý – adam­zat­tyń ornyqty damýynyń kilti bolyp tabylatyndyǵy kórsetildi. Transshekaralyq sýlardy bas­qarý­dyń qıyndyǵy, ol shekaralas elderdiń ártúrli tabıǵı jaǵ­daı­lary, ekonomıkalyq damýy, zań­namasy, saıası baǵyty, sala­ara­lyq múddeleri boıynsha anyq­talady. Sý resýrstaryna qoljetim­di­likti arttyrýdy qamtamasyz etý jáne sý sharýashylyǵynyń kóp­te­gen problemalaryn sheshýge yq­pal ete otyryp, klımattyń ja­handyq jáne óńirlik ózgerýi jaǵdaıynda sý júıeleriniń tabı­ǵı rejiminiń qaıta qurylýy bir mezgilde keń aýmaqtardyń tabı­ǵa­ty men sharýashylyǵyna birqatar unamsyz janama, keı kezde joı­qyn apattyq ózgerister engizedi. Árıne, ol qoǵamdastyqty alań­dat­paı qala almaıdy. Shekaralas eldermen trans­she­karalyq basseınderdegi sý resýrstaryn paıdalaný jónin­degi uzaq merzimdi memleket­ara­lyq kelisimderdiń bolmaýy sýdy paıdalanýdyń ulttyq baǵdarla­ma­laryn negizdeý kezinde túsi­nik­siz jaǵdaılar týyndatady. Sa­rap­tamalyq baǵalaý boıynsha, transshekaralyq aǵysty tómen­de­tý esebinen respýblıkada sý re­sýrs­tarynyń jylyna 100,5 tekshe metr kóleminen 2020 jyl­ǵa qaraı jylyna 75 tekshe metrge deıin tómendeýi múmkin. Budan ózge transshekaralyq aǵys shekaralas elderdiń sharýashylyq qyz­meti nátıjesinde respýblıkaǵa aıtarlyqtaı lastanyp jáne ta­bı­ǵı rejimi buzyla otyryp keledi. Qazaqstan Respýblıkasy Pre­zıdentiniń 2006 jylǵy 14 qa­ra­shadaǵy Jarlyǵymen maqul­dan­ǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń 2007-2024 jyldarǵa arnalǵan ornyqty damýǵa kóshý tujyrym­damasynda tirshilik etýdiń bar­lyq salalarynda ornyqtylyqqa qol jetkizýdiń qaǵıdattary, maq­sat­tary, mindetteri jáne negizgi tetikteri aıqyndalǵan. Bul rette Qazaqstannyń jaǵdaılarynda ta­bı­ǵı resýrstardyń jáne eko­jú­ıe­­lerdiń transóńirlik sıpatyn eskeretin basqarýdyń ekojúıelik (basseındik) qaǵıdatyn endirý usy­nyl­ǵan. Basseındik qaǵıdat bo­ıyn­sha uıymdastyrylǵan or­nyq­ty ekojúıelik damýdyń 8 aı­ma­ǵy anyqtalǵan. Olar: Aral-Syr­da­rııa, Balqash-Alakól, Ertis, Esil, Jaıyq-Kaspıı, Nura-Sarysý, To­byl-Torǵaı, Shý-Ta­las. Basqarý­dyń bul qurylymy Qazaqstannyń ornyqty damýyna qol jetkizýde sý resýrstarynyń júıe qurýshy mańyzdy rólin kórsetedi. Syrdarııa sý sharýashylyǵy júıesi qýań aýmaqtardyń aǵyn­syz basseınderine tán shema bo­ıynsha damyp jatyr. Sýlarynyń eleýli qulamalylyǵymen sıpat­ta­latyn ózen basseıniniń bas jaqtary gıd­ro­energetıkaly ba­sym­dyqty da­my­tý aımaǵy bolyp tabylady. Negizgi ırrıgasııalyq jer qory sho­ǵyrlanǵan basseın­niń orta jáne tómengi ýchaskeleri sýarmaly jer óńdeýdiń qar­qyn­dy damýynyń aı­maǵy bolyp esepteledi. Shektes teńiz akva­to­rııa­sy bar ózen aty­raýy balyq sharýashylyǵy men mal sharýashylyǵyn júrgizýdiń aı­maǵy retinde sanalady. Basseınde sý resýrstaryn qol­danýda keıbir tıptik sala­ara­lyq qaıshylyqtar da bar. Birinshiden, ózen aǵysy rejimi ener­ge­tıka men ırrıgasııa talaptaryna qaıshylyǵymen sıpattalady. Ir­rı­gasııa aýylsharýashylyq daqyl­daryn sýarý úshin vegetasııalyq kezeńde sýdyń asa shyǵyndalýyn qajet etedi, energetıka – jyl­dyń sýyq mezgilinde eń úlken elektr júktemesi kezinde GES-tegi elektr energııasyn molynan óńdeý úshin qajet. Ortalyq Azııa memleketteri is-qımyldarynyń úılestiril­meýi­nen 1992 jyldan beri Na­ryn-Syrdarııa kaskady – Toktogýl sý toraby basty elementiniń jumys rejimi ırrıgasııalyqtan artyq energetıka óndirýge baǵyttaldy, ol sý toraby Qyrǵyzstan aýma­ǵyn­da ornalasqandyqtan osy el múddelerine tıimdi boldy. Ekinshiden, bas jaǵyndaǵy já­ne saǵadaǵy tutynýshy paı­da­la­na­tyn ózen sýy sapasynyń ártúr­li­ligimen sıpattalady. Bul rette saǵadaǵy sý tutynýshy men bas jaq­taǵy sý tutynýshy ózen aǵy­sy­nyń lastanýyn boldyr­maýǵa ba­ryn­sha múddeli, al soń­ǵy­sy tabıǵı sý aǵynyn kommý­nal­dyq-óner­ká­sip­tik aǵystar kollektory jáne sýarmaly dalalardan qaıtatyn sý retinde paıdalanýǵa nıetti. Syrdarııa ózeni óz bastaýyn Naryn jáne Qaradarııa ózenderi­niń túıisýinen Ferǵana alqaby­nan alady jáne Qyrǵyzstan, О́z­bekstan, Tájikstan jáne Qazaq­stannyń aýmaqtary arqyly aǵyp ótedi. О́zenniń túıisý ornynan qu­ıylysyna deıingi jalpy uzyn­dyǵy 2212 km., sý jınaý bas­seıniniń aýdany – 219,0 myń sharshy km. Qazaqstan aýmaǵy boıynsha ózenniń uzyndyǵy – 1680 km., bul onyń jalpy uzyndyǵynyń 78%-yn quraıdy. Qazaqstan sheginde ózen bas jaǵynda 3 aǵyndy qabyldaıdy (Keles, Quryqkeles, Arys ózen­deri). Budan ári ózen quıyly­syn­da keń aýqymdy atyraýdy quryp, aǵyny joq aımaq boıynsha aǵady, keıin Aral teńizine quıy­la­dy. Syrdarııa basseıniniń aǵy­sy 93%-ǵa ózenderdegi jáne aǵyn­­dardaǵy bes iri jáne onshaq­ty usaq sý qoımalarymen rettelgen. Aral teńiziniń basseıninde Qa­zaqstan aýdany 343 myń shar­shy km. 2,6 mln. halqy bar Oń­tús­tik Qazaqstan men Qyzylorda oblys­tary shegindegi Syrdarııa saǵa­sy­nyń aýmaǵyn ıemdenip jatyr. О́ńirdiń jalpy ulttyq ishki óndi­ris­tegi úles salmaǵy 15%-dy qu­raı­dy jáne burynǵy jalpy odaq­tyq sharýashylyq keshenine qyz­met kórsetetin agrar­lyq-shıki­zat­tyq baǵdarǵa baǵyt­talǵan. Ońtústik Qazaqstan oblysy aý­maǵyndaǵy Syrdarııa ózeni basseıninde yqtımaldy sý basý aıma­ǵy­na 18 eldi meken jáne Qyzylorda ob­lysyna 51 eldi meken qaraıdy, on­daǵy halyqtyń jalpy sany 401,1 myń adam, onyń ishinde 199,2 myń adam evakýasııalanýǵa jatady. Shardaradan tómen qaraı Syr­darııa jaǵalaýlarynda sońǵy 35 jyl ishinde sý tasqynynan qor­ǵa­ný úshin 526 km. bógetter salyndy, onyń ishinde, Qyzyl­or­da obly­sy­nyń aýmaǵynda – 519,4 km., Oń­tús­tik Qazaqstan obly­syn­da – 6,6 km. Ońtústik Qazaqstan jáne Qy­zylorda oblystarynyń aýmaq­ta­ryn­da jyl saıyn qańtar-naýryz aılary aralyǵynda tasqyndardy jiberý boıynsha eń aýqymdy is-sharalar jáne jedel ári josparly sıpattaǵy basqa da jumystar júr­giziledi. Tek 2008 jyldyń ózinde ǵana osy jumystarǵa TJM qut­qarýshylary men mamandarynan, áskerılendirilmegen quralymdar­dan turatyn 4000-ǵa jýyq adam qatysty, qurylys jáne arnaıy tehnıkanyń júzdegen birlikteri jumyldyryldy. О́ńirlerdegi sý tasqyny ahýa­lyn der kezinde baǵalaý úshin aý­maqtardy aerosholý ushýlary júr­­giziledi. Shardara sý qoıma­sy­nan Syrdarııanyń tómengi saǵa­syna deıingi ýchaskelerde «Qazselden­qorǵaý» MM-niń 15 ýaqytsha jáne jyljymaly gıdrobeketteri uıym­dastyryldy, jarylys jumys­ta­ryn júrgizý jáne Syrdarııa ózeni­niń arnasyn muzdan tazartý bo­ıyn­sha usy­nym­dar berildi. Syrdarııa ózeni arnasynyń jiberý qabiletiniń shekteýliliginen 1991 jyldan bastap artyq sý­lar Arnasaı saǵasyna únemi ji­berilip turdy. Ol 2004 jyly tolyp ketti. О́zbekstan sý tógin­di­lerin retteý maqsatynda 2004 jyly Arnasaıda eki qorshaý qu­rylystaryn (bógetterin) sal­dy. Sol ýaqyttan beri Shardara sý qoımasynan Arnasaı kólderi jú­ıesine sýdy tógý kólemi sý qoı­masyn paıdalaný qaǵıdalarymen bekitilgen sekýndyna 2160 tekshe metrden sekýndyna 600-700 tekshe metrge deıin shekteldi. Sondyqtan qajettiligine qa­raı jáne qoldanystaǵy qaǵıda­larǵa qaramastan Shardara sý qoı­ma­synan Syrdarııa ózeniniń arnasy boıynsha qysta sýdy jiberý kó­lemi ulǵaıtyldy. Bul tıisti ma­te­rıaldyq zalaldar týdyr­ǵan bir­qa­tar apatty sý tasqyn­dary­na, ırrı­gasııalyq júıelerdi jáne Ońtús­tik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystaryndaǵy jekelegen eldi mekenderdi sý basýǵa ákep soqty. Qazirgi ýaqytta Qyzylorda qa­lasynan tómen Qaraózek aǵy­sy­nyń bas jaǵynda qosymsha sý jınaý qurylysy salyndy, ol 2006 jyldyń kúzinen bastap, aǵys­qa sýdyń artyq shyǵyn­dary­nyń bó­li­gin tógýge jáne Áıteke bóge­ti­nen tómen ýchaskedegi ózen­niń negizgi arnasyn jarym-jar­ty­laı bosatýǵa múmkindik beredi. Bul baǵyttaǵy eń ózekti máse­le­lerdiń biri Syrdarııa ózeni bas­seıniniń saǵasyndaǵy ózen aǵy­syn retteý bolyp tabylady, onyń sheshilýi osy trans­shek­ara­lyq ózen resýrstaryn paıdalanýda Qazaqstannyń táýelsizdigin qamtamasyz etedi. Osy jaǵdaılarda Qazaqstan úshin «Syrdarııa ózeninde Kók­sa­raı sý rettegishi qurylysy» jo­ba­syn ázirleý qajettiligi týyn­dady. Syrdarııa ózeninde Kóksaraı sý rettegishi qurylysyn salýǵa qatysty sozylyp ketken daýda sońǵy ári sheshýshi núkteni Qazaq­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev qoı­dy. Eldiń ońtústik óńiri turǵyn­darynyń qaýipsizdigin qamta­ma­syz etý problemasynyń mańyz­dy­lyǵy jaıly oılaı otyryp: «Osyndaı úlken shyǵyndarǵa baryp, jańa sý qoımasyn salý degen ońaı sheshim emes. Biraq bizde amal joq, sondyqtan máse­le­ni túp­kilikti sheshemiz: Kók­saraı saly­na­dy. Bul, mysaly, Qazaqstannyń batysynan ońtús­tigine ótkizilgen gaz qubyry sııaq­ty áleýmettik obekt; ol tabys ákelmese de kóp­tegen proble­ma­lardy sheshýge kómek­tesedi», dep atap kórsetti. Sonymen, 2008 jyldyń kók­teminde Memleket basshysy Qa­zaq­stan Úkimetine 2008 jyly Syrdarııa ózeninde tasqynǵa qar­sy Kóksaraı sý rettegishin salý­dy bastaý týraly tapsyrmalar berdi, al Úkimet qaýlysymen Tó­tenshe jaǵdaılar mınıstrligi ony oryndaý boıynsha baǵdar­la­ma ákimshisi bolyp anyqtaldy. Úkimet Tótenshe jaǵdaılar mınıstrligine rezervten tehnıka­lyq jobany, jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleýdi, «Syr­da­rııa ózeninde tasqynǵa qarsy Kók­saraı sý rettegishiniń» qury­lysyn bastaýdy qarjylan­dyrý­dy qamtamasyz etý úshin kezek kúttirmeıtin shyǵyndarǵa qara­jat bóldi. Injenerlik-qorǵanys, gıdro­teh­nıkalyq qurylystardy jáne «Medeý», Úlken Almaty, Qarǵa­ly, Sarqant, Ystyq, Qaskeleń, Bartoǵaı sý qoımasynyń bıik taý­ly bógetimen D.A.Qonaev atyn­daǵy Úlken Almaty arnasy, «Talǵar» bógeti, Tómengi Kólsaı­daǵy sý jınaýshy qurylys sııaq­ty keshenderdi salýdaǵy jáne eksplýatasııalaýdaǵy, sonymen qa­tar, «Astana qalasyn Esil ózeniniń sý tasqynynan ınjenerlik qorǵaý» obektisin salýdaǵy úlken jumys tájirıbesin eskere otyryp, Tótenshe jaǵdaılar mınıstri buıryǵymen «Qazselden­qorǵaý» MM osy strategııalyq nysannyń qurylysyn oryndaý­shy bolyp belgilendi. Qurylystyń atqarýshy joba­laý­shysy etip respýblıka boıyn­sha sý obektilerin jobalaý bo­ıynsha mamandandyrylǵan «Kazgıprovodhoz ınstıtýty» О́K jobalaý ınstıtýty belgilendi. Qu­ry­lystyń tehnıkalyq ıdeıasy ne­gizdeldi jáne sý rettegishti sa­lý­dyń yqtımal orny tolyǵymen zerdelendi, ınjenerlik-izdenis ju­mystarynyń nátıjesinde Syr­darııa ózeniniń jaǵasynda 3-4 mlrd. tekshe metr sý shoǵyr­lan­dy­ratyn Kóksaraı oıpatynan basqa oıpat joq ekeni anyqtaldy. «Kazgıprovodhoz ınstıtýty» О́K oryndaǵan tehnıkalyq – eko­nomıkalyq negizdemege (TEN) kelesi gıdrotehnıkalyq qurylǵy­lar kirdi: - sý jiberetin múmkindigi bar negizgi gıdrotúıin – 2 300,0 m3/s. - sý jiberetin múmkindigi bar burý arnasy – 500,0 m3/s, uzyndyǵy 16,0 sh. - sý jiberetin múmkindigi bar jınaqtaýshy qurylys – 500 m3/s. - Kóksaraı sý rettegishi qoımasynyń keshenin quraıtyn uzyndyǵy 44,7 sh bóget. - sý jiberetin múmkindigi bar sý jibergish qurylys – 500 m3/s. - sý jiberetin múmkindigi bar jetkizýshi arna – 500 m3/s, uzyndyǵy – 10,0 sh. - burý arnasyndaǵy «Shógir­li» kópiri. - «Arys – Sháýildir» joly boıynsha júrýdi qamtamasyz etetin jetkizýshi arnadaǵy kópir. «Syrdarııa ózenindegi Kók­saraı tasqynǵa qarsy sý rette­gi­shi­niń» qurylysy: - Syrdarııa ózeniniń basseıninde yqtımal sý basý aımaǵyna kiretin Ońtústik Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystary aýmaǵyn­daǵy eldi mekenderdiń qaýipsiz­digin qamtamasyz etýge; - sý rettegishte jınalǵan taza 3 mlrd. m3 qysqy sý aǵyny esebinen respýblıkanyń sý balansyn retteýge; - Kishi Aral teńizindegi sý deńgeıin ulǵaıtýǵa; - Arnasaıǵa bólý arqyly sý resýrstary shyǵynyn boldyrt­paýǵa múmkindik beredi, ıaǵnı 1995 jyldan 2008 jylǵa deıin Arna­saıǵa 35 mlrd. tekshe m. tas­talǵan, ony Araldy toltyrý já­ne Ońtús­tik Qazaqstan men Qy­zylorda ob­lystarynyń ósimin jaqsartý úshin paıdalanýǵa bolatyn edi; - Shardara GES-niń qysqy elektroenergııasyn óndirýdi 20 - 25 % - ǵa ulǵaıtýǵa; - Syrdarııa ózeniniń alqaby men atyraýynda ekologııalyq jaǵ­daıdy jaqsartýǵa múmkindik beredi; - sý rettegishiniń alaby isten shyqqannan keıin sý basqan aımaqtyń 90%-dan astamy jem-shóp daıyndaýǵa arnalǵan Lıman alqaby jáne mal jaıylymy retinde paıdalanylatyn bolady. Obektiniń strategııalyq ma­ńyz­dylyǵyn eskere kele, 2008 jylǵy 15 sáýirden bastap Tóten­she jaǵdaılar mınıstrliginiń «Qaz­seldenqorǵaý» MM «Syr­darııa ózenindegi tasqyn sýǵa qar­sy «Kóksaraı» sý rettegi­shi­niń» qurylysyn bastady. Kóksaraı sý rettegishiniń qury­lysyna birinshi bolyp TJM «Seldenqorǵaý qurylys» RMQK bas merdigeriniń arnaıy tehnı­ka­lary keldi. Sonymen qatar, res­pýblıkanyń árbir buryshy­nan, myńjyldyq qurylysyna qaty­sý­ǵa kelisim bildirgen «Bazıs» korporasııasy, «AQSÝ» AQ, «Speszashıta» JShS, «Stroıınvest» JShS, «MO-1» JShS sııaqty kóptegen qurylys uıym­dary jumyldyryldy. 2008-2009 jyldary Kóksaraı sý rettegishiniń qurylysyna 150-den astam qurylys uıymy tartyldy. Jumysshylar sany 7 500 adamnan asty, al arnaıy tehnıka sany 3000 birlikten astam jáne 900 birlikten astam qosal­qy tehnıkalar men jabdyqtar, onyń ishinde bir aýysymda ón­di­ris qýattylyǵy 4920 tekshe metr­di quraıtyn 3 beton túıinderi boldy. Qurylys jumysshy­lary­nyń kóbi jergilikti halyqtan bol­dy, al bul óz kezeginde daǵda­rys kezinde óńirdegi ekono­mı­ka­lyq oń ahýaldy ustap turdy jáne halyq arasyndaǵy jumys­syz­dyq salasyndaǵy kóptegen áleýmettik problemalardy sheshti. Álemdik daǵdarys jaǵ­da­ıyn­­da halyqty jumyspen qamtý máse­le­si jáne barlyq óndiristik múm­kin­dikterdi paıdalaný tıimdiligi birinshi orynda turdy. Qury­lys­qa bólingen qarajatty únem­deý jáne ony maqsatty jumsaý bar­lyq keńesterde baqylandy jáne talqylanyp otyrdy. Jergilikti óndiris materıaldaryn ba­sym paıdalaný jáne jetkizýdiń oń­taı­ly kóliktik syzba nusqa­lary­men obektiniń ózindik qu­nyn tómendetýdiń barlyq múm­kindik­teri qurylys smetasynyń quny­nyń tómendeýine yqpal etti. Qurylysty josparlaý, tehno­logııalyq kartalardy ázirleý, ın­jenerlik-geologııalyq izdenister men geodezııalyq esepteýler derekterin óńdeý jónindegi ınjenerlik qyzmet qurylys shtabyn­da ornalasty. Qurylys zerthana­sy men tehnologııalyq súıemel­deý toby dál qurylys alań­daryn­da ornalasty. Tehnologııa­lyq úrdis boıynsha túzetýler de táýlik boıy engizilip otyrdy. Barlyq jobalaý men qurylys máseleleri jedel tártipte «Qaz­sel­denqorǵaý» MM kezekti jına­lystarynda qaralyp otyrdy. Oń­tústik Qazaqstan oblysynyń ákimi apparaty men ózge de bas­qarý or­gan­darynyń tyǵyz ózara is-qı­myl­dary barysynda jer ýchas­ke­lerin qurylysqa berý, ınertti materıaldar karerlerin ashý, elektr tasymaldaý, telekommýnıkasııa jelileri, baılanys jáne t.b. máseleler shuǵyl sheshilip otyrdy. Kóksaraı sý rettegishiniń qu­ry­lysyndaǵy alǵashqy keńesti 2008 jylǵy qarasha aıynda Qa­zaq­stan Prezıdenti N.Á. Nazar­baev ótkizdi. Aldymen Memleket­ basshysy qu­ry­lys aýmaǵyn tik­ushaqpen aına­lyp ótti jáne qurylystyń alǵash­qy saty­syn­daǵy jumys­tarmen egjeı-tegjeıli tanys­ty. Sodan soń qurylys shta­byn­da Prezıdent N.Á.Nazar­baevtyń tóraǵa­ly­ǵy­men keńes ótti. Daǵdarys kezeńindegi bul qurylystyń óńir úshin qansha­lyqty qajet­tiligi talqylandy. Memleket bas­shysy qurylys barysynda týyndaǵan barlyq proble­ma­lyq máseleler men qıyn­dyq­tarǵa nazar aýdardy. Mınıstr V.Bojko jalpy qury­lystyń uıym­das­tyrylýy, resýrstarmen qam­tamasyz etilý másele­leri jáne gıdroteh­nıka­lyq qu­rylystar erekshelikteri jaı­ly baıandady. 2010 jylǵy 18 naýryzda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń qatysýymen Kóksaraı sý rettegishi qurylysynyń kesheni strategııalyq mańyzdy obekt retinde iske qosyldy. Bul ýa­qytta Kóksaraı belsendi tol­ty­rý fazasynda boldy jáne biz Syrdarııa ózeniniń saǵa­syn­daǵy aǵynnyń jaǵdaıyn retteı aldyq. Saltanatty rá­simde Memleket basshysy bar­lyq qurylysshylarǵa jedeldikteri men olardyń orasan zor eńbekteri úshin alǵysyn bildirdi. 3 mlrd. tekshe metr qysqy aǵyndy sý rettegishtiń sý qoımasyna shoǵyrlandyrý úshin 2010 jyldyń sońyna deıin atalǵan obektini daıyn­daýdy mindettedi. 2011 jyldyń basyna qaraı Kóksaraı sý rettegishi baryn­sha jobalyq qýatymen – 3,0 mlrd. tekshe metr sýdyń sý qoı­masy kólemimen tasqynǵa qarsy rejimde josparǵa sáı­kes ýaqy­tynda iske qosyldy, bul Syr­darııa ózeni jaǵasyn­daǵy eldi mekenderdiń qaýip­siz­digin to­ly­ǵymen qamtama­syz etti. 2010-2011 jyldardaǵy sý tas­qyny kezeńindegi sý qoı­ma­syndaǵy shoǵyrlan­dyrylǵan aǵyn­­nyń kólemi 2,2 mlrd. tekshe metrdi qurady. Vegetasııa­lyq kezeńniń bastalýymen sý rettegishti eksplýatasııalaý ere­jesi­ne sáıkes Kóksaraı sý qoıma­sy­nan Syrdarııa ózeni­niń arna­sy­na quıý úshin jáne Kishi Araldy toltyrý úshin sý jiberý bastaldy. Syrdarııa ózeniniń basseınine kelip túıisken eki oblys­tyń orasan zor aýmaǵy Elba­sy­nyń batyl sheshiminiń ar­qa­synda kóp jyldarǵa ty­nysh ómirmen jáne sýmen qam­ta­ma­syz etildi. Toqtarbek BAIMOLDAEV, «QR TJM Qazsel­den-­­qorǵaý» MM bastyǵy.