Alash kósemsózi

Tyń zertteýlerdiń bastaýy Osydan 90 jyldaı buryn jaz­ǵan maqalasynda Ahań – Ahmet Baıtursynov: «Qazaq jem bolýdan dekret qýatymen qutylmaıdy, má­denıet qýatymen qutylady» degen eken («Qalam qaıratkerleriniń ja­ıynan», «Eńbekshi qazaq», 8 shil­­de, 1922 j.). Atalǵan máde­nıet­­tiń sáý­leli kórinisteriniń biri – baspasóz ekeni belgili. Bas­pa­sózdi kúshti etý arqyly jurttyń ózin de kúshti etýge tyrysqan taǵy da solar. Qa­rańǵyda qamalyp jat­qan jurtqa túńlik túrip, «Qazaq» dep gazet ashty. Sóıtken «Qa­zaq­ty» kózi qaraqtylardyń oqy­maı qalǵany joq. «Qazaq» ta óz oqyr­manyn «kúzgi tańnyń salqyn jelindeı shıryqtyryp, ólim uıqy­sy­nan oıatty, etek-jeńin jıǵyzdy». «Qazaq» gazetiniń osyndaı ór­negin kórip, Ahańdar mektebinen tálim alyp, is maıdanyna «kóz, qu­laq» bolýǵa onan keıin de bir­qydyrý baspasózder keldi. Olar: «Saryarqa», «Abaı», «Jas azamat», «Birlik týy», «Sholpan», «Sa­­na», keńestik kezeńniń tonyn kıip, alash rýhyn jyrlaǵan «Tań», emıgrasııadaǵy úni qatqyl, qahary kúshti «Jas Túrkistan» t.b. basylymdar edi. Bul basy­lym­dar aǵa gazet «Qazaqtan» kór­gen úlgisin jańǵyrtyp, Semeı, Qyzyljar, Tashkent, Berlın qala­larynda táýelsizdik rýhynda sóı­ledi. Alaıda, bir ókinishtisi, «Aı­qap» pen «Qazaq» birshama zerttelip, ondaǵy pýblısıstik materıaldar talqy men synǵa tússe de, joǵarydaǵy basylymdar jaıly birdi-ekili eńbekter bolmasa, ba­sym kópshiliginde jalpy túsi­nik, jalań derekter ǵana aıty­lady. Túbegeıli kirisken tereń taldaýlar, monografııalyq eńbek­ter joqtyń qasy derlik. Alash kósemsózin jańǵyrtý­dyń dál qazirgi kúni aýadaı qa­jettigi birneshe sebepterge baıla­nysty. Birinshiden, Alash qaırat­ker­leri el táýelsizdigi men azat­tyǵy týraly keminde 70-80 jyl ilgerirek oılaǵan. Búgingi kúni tá­ýelsizdikke tuǵyr bolatyn oılar­dy, ıdeıalardy Alash muralary­nan tabamyz. Olar jazǵan kósem­sózderdiń, aıtqan oılardyń zor yqylaspen qabyldanyp, qajet­tilikke aınalýynyń syry osynda. Ekinshiden, aıaýly tulǵalary­myz­dyń kósemsózi halyq sanasy­nan ádeıilep óshirildi. Qysqa ýaqyt aralyǵynda arab jazýynan latynǵa, odan kırıllısaǵa kóshirý saıasaty halyqtyń búkil rýhanı álemine zardabyn tıgizdi. Alash qaıratkerleri aqtalǵan kúnniń ózinde qazirgi urpaq olardyń ne jazǵandarynan beıhabar. Sebebi, shaǵataı, arab jazýlaryn kez kelgen adam oqı almaıdy. Táýelsizdik alǵan jyldardan beri Alash qaıratkerleriniń saıası qyzmeti, ádebı shyǵarmalary birshama zertteldi. Al kósemsózderi tuńǵysh ret kóptomdyq retinde shyǵarylyp otyr. Belgili bir tarıhı oqıǵalardy zertteýde, baǵa bererde sol kezde jaryq kórgen baspasózge, onda jarııalanǵan kó­semsózge júginbeý múmkin emes. О́ıtkeni, ol sol kezeńniń shyn­dyǵyn, ýaqyttyń únin, tynysyn aına-qatesiz jetkizedi. Belgili ǵalym Úshkiltaı Sub­han­berdınanyń osy saladaǵy eń­begi ólsheýsiz boldy. Ol kisiniń jetekshiligimen «Túrkistan ýalaıa­ty­nyń gazeti», «Dala ýalaıatynyń gazeti», «Qazaq», «Aıqap» basy­lymdarynyń kırıllısaǵa túsi­ril­gen nusqasy biraz ǵylym sala­lary úshin keremet qundy eńbek bolǵanyn bilemiz. Osy ıgilikti isti jalǵastyrý maqsatynda Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ıns­tıtýty osyǵan deıin ǵylymı aı­nalymǵa tolyq túspegen elimizdiń jáne shetelderdiń muraǵat­ta­rynda jatqan alashtyq baspasóz ónimderin kóptomdyq etip kóp­shilikke usynýdy qolǵa aldy. Alash kósemsózshileriniń bar­lyq jarııalanymdarynda negizinen kókseıtini – el táýelsizdigi bolatyn. Sol táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵyna oraı bul qundy eń­bektiń jaryq kórýi onyń aktýaldiligin tipti arttyra tústi. El mereıin ósiretin osyndaı tarıhı shaqqa erekshe tartýmen kelgen qýanyshymyzdy biz de jasyra almaımyz. 1917 jylǵy aqpan tóńkerisi­nen keıin ile-shala Semeı qala­synda jaryq kórgen «Saryarqa» gazeti osy kúnge deıin kópshilikke keń tarap, jetkilikti dárejede zert­teý obektisine aınalmaı keledi. Alash qaıratkerleri Reseı pat­shasy taqtan alynyp, birinshi dúnıejúzilik soǵystan oısyraı jeńilgen iri ımperııada aýmaly-tókpeli zaman ornaǵan sátti paı­da­lanyp, Alash avtonomııasyn ja­rııalaýdy kózdegeni málim. Osy­laısha ult kósemderi qazaqty óz jerine, jer asty baılyǵyna ıe qylý, óz bıligin ózine berý, óz turmys-tirshiligine saı zańdarmen ómir súrgizý, jappaı oqytyp-aǵartý úshin kúresti. Bul jolda «Qazaq», «Saryarqa», «Abaı», «Bir­­lik týy», «Jas azamat» syndy basylymdar shyn mánindegi «ha­lyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» bola bildi. «Qazaq» gazeti patshalyq zamannan beri qaraı halyq sanasyna azattyqtyń rýhyn sińirip kelse, «Saryarqa» dúnıege kele salysy­men ony júzege asyrýǵa asyqty. Onyń aldynda táýelsiz el bolý degen uly maqsat turdy. Kimniń dos, kimniń qas ekendigin aıyryp bol­maıtyn alasapyran zamanda «aq» ta emes, «qyzyl» da emes, tek ult múddesin kózdegen jolda boldy. Avtonomııany birden jarııalaýǵa bir jaǵynan, Reseıdiń qaharynan seskense, ekinshi jaǵynan, ár qıyr­daǵy qazaqtyń basyn qosyp alý úshin qaraılaǵan. Bolshevıkter úkimeti sóz, qaǵaz júzinde ezilgen ulttarǵa teńdik, bostandyq jarııalaǵanmen, is jú­zin­de júzege asyrǵan joq. Osy sheshimder arqyly avtonomııa alyp ketýden úmitti bolǵan Alash aza­mattarynyń osy joldaǵy esil eń­bekteri aqtalmady. Ol tý­raly «Saryarqanyń» 1918 jyl­ǵy 22 naýryzdaǵy № 35 sanynda by­laı delingen: sovet húkimeti ótken dekabrdiń ishinde búkil Rossııa­daǵy jurttarǵa «Bas bılik tizginiń ózińde. Meıliń Rossııa­men qanattas avtonomııa bo­lyp otyr, meıliń Rossııadan bóli­nip, óz aldyńa jeke memleket bo­lyp otyr, erik ózde­rińde» dep jarııa qylǵan edi. Bul joba zańdarǵa qosa tirkelgen edi. Kindik sovet húkimetiniń bosań ustaǵanynan, ıa bolmasa bergi jer­diń sovetteriniń joǵarǵy sovetke moıynsunbaı betimen is qylǵan­dyǵynan ba, ıa basqa sebepterden be, qaısysy bolsa da joǵary zań bul kúnge deıin iske aspady». Osy­laısha, gazet eldik máseleni jal­taq­tamaı ashyq jazyp, shyn­dyqty shyjǵyryp, bıliktiń betine basty. «Saryarqa» gazetine alash qa­lam­gerleriniń barlyǵy birdeı sho­ǵyrlandy. Olar: Álıhan Bókeı­hanov, Ahmet Baıtursynov, Mirja­qyp Dýlatov, Júsipbek Aımaýytov, Shákárim Qudaıberdıev, Halel Ǵabbasov, Raıymjan Mársekuly, Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov, Sábıt Dónentaev t.b. Sultanmahmut Toraıǵyrovtyń «Álıhannyń Semeıge kelýi» repor­tajyndaǵy jandy sýret, kórkem til órnegi tamsantpaı qoımaıdy: «Mini, qaıyqtaǵy avtomobıl alash týynyń astynda Álıhanyn tosqan halyq ishine kirdi. Avtomobılden túsip, aman-sálem kórsetken soń doklad oqıtyn úıdiń alystyǵyna qaramaı, halyqpen birge jaıaý júrdi. Munymen Álıhannyń qaıda bolsa jalpy halyqpen birge ekendigi kórinedi». Bul ótken ǵasyr basynda jazylǵan reportajdyń úlgisi bolýymen de qymbat. Gazet alǵashqy sandarynan-aq saıası ustanǵan baǵytynyń aıqyn­dylyǵymen, ótkir maqala, batyl oılarymen erekshelendi. Júsipbek Aımaýytovtyń «Tur, buqara! Jı­yl kedeı! Umtyl jastar!», «Memleket qurylysy», «Partııa» syndy bas maqalalary jaryq kórdi. «Jas alash» degen avtor «Uly orystyń ústemdigi» atty maqalasynda tó­men­degi pikirdi ashyq aıtady: «Orys­tyń qaı partııasy hákim­shilikke ıe bolsa da, bizge teńdik, erkindik bolmaıdy, bul – anyq. Bizden orystyń saıası partııa­syna qosylyp, qazaqty da qo­syl­ǵan partııasyna qaratyp, jaq­tatpaq bolǵan qazaq ne túk ańdamaıtyn soqyr, ne qazaq ultyna qyzmet qylamyn degeni beker jan dep uǵamyn. Orystyń baıy kedeıin jegeni ras-aq shyǵar. Biraq orys­tyń baıy da, kedeıi de qazaqty jeıdi. Qazaq baıy, orys kedeıin jep kórgen joq. Jeýge dármeni de kelgen joq. Bul talassyz nárse... Orys­tyń quldyǵynan qutylyp shyqpaı jatyp, kedeı-baı dep jikteletin jaıymyz joq. Tamyrsyz nárseni zorlyqpen ekseń de qazaq ishinde ornamaıdy, bul mısyz bireý bolmasa, daý shyǵarmaıtyn nárse». Munda jańa zaman alyp kelgen «teńdik» uǵymyn Reseıdegi baı men kedeı arasyndaǵydaı emes, ult­tardyń teńdigi, bir-birine ozbyrlyq kórsetpeýi maǵynasynda qaras­tyrǵan. Al ulttardy ishten iritýge qarsy bolǵan. Qazaqqa jeke avtonomııa bolý kerek pe, álde Túrkistan men Sibirge qosylǵan tıimdi me degen máse­leler qyzý talqylandy. «Avtonomııa – bas bılik tizgin ózińde bolyp, jurt ózin-ózi bıleý degen sóz. Bizdiń izdegenimiz – jerge, ultqa baılanǵan avtonomııa» deıdi alashtyqtar. «Saryarqanyń» № 34 sanynda «Birlik týynan» kóshirilip basyl­ǵan «Mustafa hatyn» beı-jaı oqý múmkin emes. Halqynyń azattyǵy jolynda ajaldyń ózin qasqaıyp qarsy alǵan qaharmandyq beınesi jadyńda máńgi jattalyp qalady. Semınarıst Muhtar Áýezovtiń qansha zaman ótse de qundylyǵyn joımaıtyn, búkil adamzattyń or­taq máselesi – «Adamdyq negizi – áıel» atty maqalasy da osynda jarııalandy. 1917 jyldyń shilde aıynda Orynborda ótken jalpy qazaq sezinde qabyldanǵan qaýlydaǵy: «Bala qalmaı jalpy oqý – mindet. Alǵashqy eki jylda bala ana tilimen oqysyn...» degen talap búgingi kúni de ózekti dep bilemiz. Osyndaı jaǵdaıda kúrmeýi kóp til, ult­jandy, otansúıgish azamattar qa­lyp­tastyrý máselesi ózinen-ózi sheshilgen bolar edi. «Saryarqalyqtardyń» halyq aldyndaǵy jaýapkershilikterin qa­laı sezingendikterin «Asqynǵan aýrý daýasy – ashy dári» atty ma­qaladaǵy batyl baılamnan da anyq kóremiz: «Gazet aına bola almasa, sol beti jaman, pushyq, merezderge aına bola almaı otyr: kórset­kendigi úshin. Eldiń bári pushyq, merez emes qoı. Kúnde aınaǵa qarap, «ana­nyń betin» dep kúlip, óz be­tiniń saýlyǵyna shúkirshilik qy­lyp otyrǵandar da kóp shyǵar. Teginde «Ras sóz jaǵymdy bolmaıdy, jaǵymdy sóz ras bolmaıdy» degen bar ǵoı. Jaǵymdy bolýǵa gazet rastyqtan pushyqtar ókpeleıdi eken dep aıyryla almasa kerek». Qoryta aıtqanda, «Saryarqa» gazeti – aýmaly-tókpeli zamanda ultqa qyzmet etý úshin dúnıege kelip, sol maqsatyna tolyq jetken basylym. Onda qazaq jýrnalıs­tıkasy janrlaryn barynsha tıimdi paıdalandy. Munda qysqa aqpa­rattar, reportajdar, maqala, ocherk t.b. jarııalandy. «Abaı» jýrnaly – 1918 jyly Semeıde Júsipbek Aımaýytov pen Muhtar Áýezov shyǵarǵan basylym. Jýrnal osyǵan deıin jaryq kórgen «Qazaq» gazetiniń jolyn jalǵas­tyrdy. «Saryarqa» gazetimen ún­des, pikirles boldy. «Birlik týy», «Jas azamat» gazetterine rýhanı qoldaý bildirip otyrdy. Onda jarııalanǵan maqalalar azat rýhty, eldik máselelerdi kóterdi. Jarııalanymdarǵa fılo­sofııa­lyq tereńdik, kemeldik, ba­ıyptylyq tán boldy. Kúndelikti kúıbeń tirlik, usaq-túıek jańalyq, aqparlar emes, eldik, dúnıejúzilik deńgeıdegi ǵylym-bilim, órkenıet máselelerine qalam tartty. Qalam­gerler qatary saıdyń tasyndaı iriktelgen talanttar shoǵyry bol­dy. Olar: Júsipbek Aımaýytov, Muhtar Áýezov, Mirjaqyp Dýlatov, Shákárim Qudaıberdıev, Ǵumar Qarashbalasy, Mánnan Turǵanbaı, Sábıt Dónentaev, Sultanmahmut Toraıǵyrov, Abaıdyń urpaqtary – Aqylbaı men Maǵaýııa, t.b. Olar qurdymǵa ketken patshalyq óki­metke de, bolshevıkterge de kóp jaltaqtaǵan joq. Qysqa ýaqyt bolsa da ózderin táýelsiz elde ómir súrip jatqandaı erkin sezindi. Júsipbek Aımaýytov «Jýrnal týraly» bas maqalasynda bylaı deıdi: «Tirshiliktiń quraly – óner, ǵylym... О́ner, ǵylym qarajatpen tabylady. О́ner, ǵylym qarajat tabady. Qarajat jan asyraıdy. Halyqtyń ónerli bolyp jetilýine baılyq kerek. Jalańash kedeıge óner úıren deý ógizben jarysyp báıge al degen sııaqty. ...Bilimdi ornyna jumsaý kerek: jamandyqqa salynǵan bilimdiden bilimsiz artyq. Bilimdi ornyna jumsatatyn ne? Ol – tárbıe. Tárbıe kórmegen bilimdi jaýyzdyń nadan jaýyzdan zııany júz ese kóp. Muny ómir júzinde kórip júrmiz». «Abaı» jýrnalynyń № 3 sa­nynda jarııalanǵan jedel aqpa­rattan eldiń táýelsizdik alý múm­kindigine qýanǵan asyp-tasqan kóńil, ulan-asyr shattyq baıqa­lady: «Jıyrmasynshy mart kúni (eskishe) Máskeýdegi Sovet úki­me­tiniń bas­shysy Lenın men narod­nyı komıssar Stalınnen Bókeı­hanov pen Ǵabbasov atyna telegramma keldi. Onda: «Ár halyq­tyń óz bıligin ózine beremiz dep sheshken zakon jarlyǵymyz áli sol qalpynda – aıtqanymyz aıtqan. Siz­derdiń ókil­derińiz bizge ákelip tapsyrǵan jal­py qazaq seziniń qaýlysyn túge­limen qabyl alamyz: jalǵyz-aq Sovet úkimetin tanı­syzdar. Qazaq sı­ıaqty turmysy, ǵurpy, eli, jeri basqa jurtqa óz bıligin ózi alýǵa erik. Qazaqtyń qamqorlary tezinen komıssııasyn jasap, avtonomııasyn jarııa qylýǵa asyǵar dep bilemiz. Ondaǵy bir nıet, bir tilektegi adamdarmen aqyl­dasyp baılaǵan sóz­derińizdi bizge bildirińiz» dep Lenın, Stalın qol qoıǵan. Al, Alash! Qabaǵyń qatyp, kóńiliń jabyǵyp tur ediń, ilgeri basqan aıaǵyń keıin ketýge taıanyp edi. Bostandyq kórine túsip, joǵala jazdap edi... Qudaı berdi, jaryl­qady! Aq túıeniń qarny jaryldy! О́miri qazaq qazaq bolǵaly kór­megen qýanysh basyńa keldi – kórdiń. Keýdesinde jany bar, denesinde qazaqtyń qany bar, júreginde Alashtyń namysy, ary bar, Alashtyń balasy! Kóter basyńdy! Qýanyshyń qutty bolsyn! Toıyń toıǵa ulassyn! Tiril Alash! Silkin Alash! Qýan Alash! Jasa Alash!». Biraq bul qýanysh artynan sý sepkendeı basylǵany ókinishti-aq. Bılik aıtqanyn oryndamady. Muhtar Áýezovtiń «Ǵylym tili» atty maqalasynda qazaqty kór­keıtý úshin qaı jol tıimdi bolmaq degen másele kóterildi. Túrik jo­lyn tańdaımyz ba, joq sol tú­rikterdiń ózi úlgi etip otyrǵan Eýropa mádenıetin basshylyqqa alý kerek pe? Áýezov ekinshi joldy usyndy. Bul pikirge Ilııas Ahmedov degen avtor «Ǵylym tili» týraly jaýap» atty hat jazyp, tómen­degideı ýájin aıtady. «...Evropa tilindegi kitaptardy bilip kete al­masań, jalǵyz-jarym pán tilin kitaptarymyzǵa aralastyrǵannan Evropa bola alamyz ba?». Ǵasyr basynda «batysshyldar» men «pantıýrkıster» degen eki baǵyttaǵy qazaq zııalylary osy jóninde biraz pikirtalastarǵa barǵandary belgili. Joǵarydaǵy eki maqala sonyń naqty kórinisi. Qoryta aıtqanda, «Abaı» jýr­naly sol kezdegi baspasózdiń eń bıigi dep baǵalaýǵa bolady. Ol «Qazaq» gazetiniń jolyn jalǵas­tyryp, Abaıdyń rýhanı murasyn jurt jadyna sińirdi. «Sholpan» jýrnaly – Tashkentte 1922 jylǵy qazannan bastap 1923 jyldyń maýsymyna deıin aıyna bir ret shyǵyp turǵan «saıa­sat-sharýashylyq, bilim-ádebıet» jaı­ly qyrǵyz-qazaq basylymy boldy. Alash kósemsóziniń 1-2 to­my osy basylymǵa arnaldy. Qazir О́zbekstan muraǵatynan eki tomdyq materıal túgili, eki bettik qaǵaz alý qıyn. Al, shekaradan shyǵarý tipti múmkin emes. Osyndaı kedergilerge qaramaı «Sholpandy» túgeldeı derlik qoldaryńyzǵa tıgizip otyrmyz. Shyǵarýshysy – Isa Toqtybaev. 8-shi sanynan keıin «Býrjýazııa­shyl-ultshyldyq qate tujyrym­darǵa jol berilgen» dep jabyldy. Jýrnal mańyna alashtyń ult­jandy azamattary: Názir Tóre­qulov, Sultanbek Qojanov, Sanjar Asfendııarov, Turar Rysqulov, Oraz Jandosov, Mirjaqyp Dýlatov, Halel Dosmuhamedov, Aqqaǵaz Dosjanova, Ábýbákir Dıvaev, Ja­han­sha Dosmuhamedov, Shákárim Qudaıberdıev, Maǵjan Jumabaev, Muhtar Áýezov, Sara Esova, Kárim Jálenov t.b. jınaldy. Keńes ókimetiniń qysymy kú­sheı­gennen keıin «Alash» partııasy ózderiniń ádis-tásilderin ózgertip, aǵartýshylyq baǵytqa oıysyp, halyqtyń sana-sezimin oıatýǵa kúsh saldy. Túrkistan qazaq bilim komıs­sııasynyń eki aıda bir shyǵyp turǵan tárbıe, bilim, ádebı maqa­lalar jına­ǵy – «Sana» 1923-1924 jyl­dary Tash­kentte jaryq kórdi. Bas redak­tory – qazaq-qyrǵyz bilim komıs­sııasynyń tóbeaǵasy Halel Dosmu­hameduly. «Sana» shyn má­ninde ulttyq sanany oıatty. Azat oıly, ór rýhty urpaq tárbıeleýge baǵyttal­ǵan kósemsózder jarııa­lady. Halel Dosmuhamedulynyń negizgi mamandyǵy dáriger bolǵa­nymen, qalamy júrdek jýrnalıst, qaıratker retinde kóp tanylǵan. Jýrnal mańyna Júsipbek Aı­ma­ýytov, Ábýbákir Dıvaev, Muha­met­jan Tynyshbaıuly, Qoshke Ke­meńgeruly, Maǵjan Jumabaev, Ilııas Jansúgirov syndy qazaqtyń sút betine shyǵar qaımaqtary jı­naldy. Halel: «Shyn azattyqty bilim beredi» dep sanady. «Son­dyqtan mektep túzeý – bizdiń birinshi jumysymyz». Osy kezeńderde Alash qaırat­ker­leriniń kótergen bir máselesi – oqyǵan qazaqtardyń boıyna ult­jandylyqty sińirip, halyqqa ja­qyndatý edi. Reseıde azdap bilim alyp kelgender halyq qamyn kúıt­teýdiń ornyna olarǵa tóre bolǵysy keldi. Mine, osyndaı tóbeden qa­raýǵa qumarlar jıi synaldy. «Sholpanda» jarııalan­ǵan Muhtar Áýezovtiń «Oqyǵan azamatyndaǵy» basty problema da osy edi ǵoı. Muhtar Áýezovtiń «Sanada» jarııalaǵan «Jas jú­rekterinde» qaǵynan jerigen oqyǵan qazaq beınesi kelemejdeledi. «Sananyń» qalam ustaǵan­dar­ǵa, búgingi tilmen aıtqanda, jýrnalısterge qoıatyn talaby zor: «Jazýshylarǵa eskertetin nárse mynaý: ári bolsa qara halyq úshin, beri bolsa aýyl mektepterindegi muǵalimder túsinetin sóz­der ja­zýǵa, jazǵan sózderiń qoıyrt­paq bolmaı, taza, tatymdy bolsyn. Syrty bar, ishi joq, qur tizilgen qariptiń keregi joq. Árbir ja­zylǵan sózdiń jýrnalymyzǵa laıyq maǵynasy bolsyn. Kem maǵynaǵa oza jaıylyp, keń sóı­leýdiń keregi joq». Halel Dos­muhamedulynyń bul talaby jýrnalıst mamandaryn daıyndaý ba­rysynda búgingi kúni de ózek­tiligin joǵaltqan joq. Ásire­se, sońǵy sóılem qalam ustaǵan kez  kelgen azamattyń jadyna túıýge tıis qaǵıda. «Sana» alǵashqy sanynan-aq «Til – jurttyń jany», «Tilinen aıyrylǵan jurt – joıylǵan jurt» dep batyl málimdegen bo­latyn. Onda til tazalyǵy, qazaq tilin ózge tilderden engen bóten sózdermen bylǵamaý, balamasy joq sózderdi úndestik zańyna baǵyndyryp, tildi baıytý máse­lesi ótkir qoıyldy. Qazaqsha jazǵanda, sóılegende pámılıe artynan «ov», «ev», «ın»-der kelmesin, óz aty atal­syn. Kitap syrtyna nemese resmı qaǵazdarda, qujattarda ákesiniń (uly, qyzy bolyp), sodan soń óziniń aty qoıylsyn. Osy mysal­dardan-aq «Sana» jýrnalynyń qazaq tiliniń sózdik qoryn baıytý men tazalyǵy úshin júıeli túrde kúreskenin baıqaýǵa bolady. 1925 jyly Semeıde jaryq kórgen «Tań» jýrnaly taza keńes­tik sarynnan, urandardan, jalaý­latqan qyzyl sózderden aýlaq boldy. Keńes ókimetiniń múmkin­dikterin ult múddesine paıdala­nýdy kózdedi. Ult joǵyn keıde astyrtyn, tuspaldap, keıde ashyq kóterdi. Osyǵan deıin «Tań» – ádebı jýrnal boldy» delinip kelgen. Basqa basylymdardaǵydaı ádebıet bólimi munda da bolǵany ras. Biraq, sol kezdiń ózekti taqyryptaryn kótergen kósemsóz kóbirek kórinis bergenin ashyq aıtýymyz kerek. Basylym al­ǵashqy sanynda: «Qazaq arasynda baspasózge shóldegendik kúshtili­gin aıtpasaq ta jurt túsingendeı. ...óziniń tili sanap osy aldary­ńyzdaǵy jýrnaldy usynyp otyr» dep jazdy. «Tań» jýrnalynda jarııalan­ǵan maqalalardy saraptaı oty­ryp, tómendegideı erekshelikterdi baıqadyq: Birinshiden, jýrnaldyń óte saýatty, tereń, baıyptylyǵyn baı­­­qaýǵa bolady. Qurǵaq aqyl, jalań aıǵaıdan góri talqylaý, túsindirý maqsatyndaǵy maqala­lar­ǵa keń oryn bergen. Ekinshiden, kásibı jýrnalıs­tıkaǵa tán naqtylyq, derektilik, sıfrlarmen jumys isteý baı­qalady. Úshinshiden, «Tań» Semeı óńi­rine ǵana emes, jalpyulttyq ba­sylym boldy deýge negiz bar. Onda búkil Qazaqstanǵa ortaq má­seleler kóterildi. «Tań» áli de tereńdeı zertteýdi qajet etedi. Ondaǵy belgisiz avtorlar men búrkenshik attardyń kimge tıesili ekendigin anyqtaý, jýrnalıstik sheberlikterin taldap, ádil baǵasyn berý bolashaq­tyń enshisinde. «Jas Túrkistan» jýrnaly Mustafa Shoqaıdyń bas redaktor­lyǵymen 1929-1939 jyldary Berlınde Túrkistan halqyna ortaq shaǵataı tilinde jaryq kórdi. Ol – birtutas Túrkistan táýelsizdigi ıdeıa­syn kóterip, búkil túrki jur­tynyń azattyǵy úshin kúresken basylym. Onyń túpnusqasy elimizde joq. Ol AQSh-tyń Kolýmbııa ýnıversıtetinde, Ankaradaǵy Aıaz-Tahır Túrkistan Edil-Oral qoǵamynyń kitaphanasynda saq­taý­ly. Kolýmbııa ýnıversıtetinde saqtalǵan 10 tomdyq túpnusqada Mustafanyń qoltańbalary: túsi­niktemeleri men túzetýleri bar kórinedi. Buryn Mustafanyń jeke-dara eńbekteri bólinip qarastyrylsa, bul kóptomdyqta búkil basylym jarııalanymdaryn tutasqa jýyq berýdi maqsat ettik. 3-4 tomǵa engen jýrnal tigindisin taýyp, ony shaǵataı tilinen kırılısaǵa túsi­rip, jaryqqa shyǵarý qıyndyǵy óz aldyna bólek áńgime. Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵy qarsańynda halyq ortasyna qaıta oralǵan alash basylymdary, onda jarııalanǵan alash arystarynyń kósemsózderi kóptegen ǵylym salalary boıynsha tyń zerteý­lerdiń bastaýy bolady dep senemiz. Olardyń nátıjeleri kúrmeýi kóp kúrdeli kezeńde ulttyq ıdeologııamyzdyń qalyptasýyna, eldik sananyń ósýine ıgi áserin tıgizeri sózsiz. Namazaly OMAShEV, Jýrnalıstıka máselelerin zertteý ınstıtýtynyń dırektory, professor.