«Shóp te shyqqan jerine shyǵady» deıdi dana halqymyz. Qasıetti Torǵaı topyraǵy talaı tarlanbozdardy ómirge ákelgen. Kıeli ónerdi urpaqtan-urpaqqa mura etip, jalǵastyryp kele jatqandar qanshama. Solardyń biri – Seıdázimovter áýleti.
Osy bir tútini túzý shyqqan berekeli otbasymen tanysý sáti 1971 jyly týyp edi. Kóne Torǵaıdyń Jangeldın aýdanynda shalǵaıda jatqan «Shıli» degen aýyl bar. Qaınekeı Jarmaǵanbetov, Serikbaı Ospanov, Bıdalbek Qaraǵulov, Zakarııa Ábdirahmanovtardy týdyrǵan ólke kezinde myńǵyrǵan maldyń, keıinnen tolqyǵan astyqtyń Otany atandy. Soǵan jolym túsip, mektepte muǵalim bolyp isteıtin Ǵaýez degen aǵamnyń úıinde otyrǵanmyn. Áńgime arasynda Ǵaýez aǵa:
– Men seni, qudaı qalasa, bir keremet adamdarmen tanystyramyn, – dep, jumbaq jymıyp qoıdy.
Keıin bildim, aıtyp otyrǵany Seıdázimovterdiń otbasy eken. Qara shańyraq ıesi Tóleýhan aǵamyz sózge sheshen, ázilge usta, ánshi-kúıshi, belgili ónerpaz eken. О́mirlik serigi Kúlánda apamyz sóılese sózdiń maıyn tamyzatyn, án salsa aspandaǵy aqqýǵa ún qosatyn, kóńili zerek, keýdesi altyn sandyq, býyrqansa bóriktiniń ornyna júretin er minezdi, názik jandy kisi eken. Áńgimeni bir bastap ketse, sóılegen saıyn sheshile túsedi. Ondaıda Tóleýhan aǵa:
– Endi Kúlekeńdi toqtatý ońaı bolmas, aǵasy Ahmethan ǵoı, – dep, rahattana kúldi.
Men eleń ete qaldym. О́ıtkeni Abaıdyń jyrlaryn oqyǵannan keıin «Bizdiki aýyl arasynyń taqpaǵy eken ǵoı», – dep óleń jazbaı ketken ataqty Ábiqaı aqynnyń ózine tartqan Ahmethan degen uly bar eken» degen áńgime qulaǵyma jetken.
Kúlánda apamnyń arqasynda aıaqtyǵa jol bermeıtin, aýyzdyǵa sóz bermeıtin altyn jaq sheshen, jez kómeı jyrshy, birtýar ánshi ataqty Ábiqaıdyń Ahmethanymen tań atqansha tańdaılas bolý baqytyna ıe bolyp edim. Aldynda ǵana ol kisi:
– Men seni balasynbaıyn, biraq men 5-6 saǵattyq otyrysqa aýyz bylǵaıtyn qazaq emespin, menimen májilistes bolǵyń kelse, bir tańyńdy qııasyń, – dep shart qoıǵan. Men qýana-qýana kelistim.
Tekti ákeden tárbıe alǵan, ıbasy men ımanyn qasıetti ananyń aq sútimen boıǵa darytqan balalary da shetterinen ónerpaz, kórgendi ul-qyzdar bolyp erjetipti. Sátimen qosylǵan eki jaqsyǵa taǵdyr qundyzdaı tórt qyz syılaǵan eken. Úlkenderi Aqsymbat, odan keıin Alma, Alýa, Anar. Keıin qazaqtyń alyp aqynyna aınalǵan Keńshilik Myrzabekov kezinde olarǵa arnap «Tóleýtaıdyń tórt qyzy» atty poema ballada jazǵan eken. «Tóleýhan aǵa «qolyma alǵash qalam ustatqan» ustazym edi, atyn tike ataýǵa bata almaı, Tóleýtaı dep aldym», – deıdi eken aqıyq aqyn.
Ár sózi bir qaralyq qaıran Kúlánda apam:
– Aınalaıyn, til men kóz degennen jaman eshteńe joq, óziń terezeden kóshede ótip bara jatqandarǵa tesilip qarashy, nazar salǵan adamyń eki qabatty shynyny bóget kórmeı buzyp ótken kózińniń suǵyn sezinip, jalt burylady, – dedi sóz arasynda. Sol aıtqandaı, el bolyp, jurt bolyp tilep alǵan, tórt qyzdan keıin týǵan altyn asyqtaı Dıdar degen uldary bar eken. Keıinnen Dıdar atyna zaty saı, minezi jibekteı, kelbeti kelisti, aqyldy, parasatty azamat bolyp erjetti. Átteń, apamnyń ózi aıtqandaı til men kóz qoısyn ba, qyrshyn jas kezinde qaza boldy.
Bizdiń tilge tıek etkeli otyrǵanymyz osy aǵamyzdyń tórtinshi qyzy – Anar. Kúlánda apam ekeýmiz Ahmethan aǵamen májilis quryp otyrǵanda qarshadaı Anardyń uzaqty túnge kirpik ilmeı, alaqanyna ıegin súıep, atasynyń áńgimesin yqylas qoıa tyńdaǵanyna tań qalyp: «Til-aýyzym tasqa!» – dep attanyp edim.
Sol tátti qylyǵymen esimde qalyp qoıǵan aıaýly qaryndasymmen kóp jyl ótken soń oıda joqta Arqalyq qalasynda jolyǵýdyń sáti tústi.
Oblystyq «Torǵaı tańy» gazetinde redaktordyń orynbasary bolyp istep júrgen bolatynmyn. Bir kúni gazetke Aıjan Qalıeva degen belgisiz avtordyń keremet maqalasy shyqty. О́ner taqyrybyna jazylǵan maqala óziniń mazmundylyǵymen, oı tereńdigimen, izdenisimen, bárinen buryn tiliniń shuraılylyǵymen súısindirdi. Men jigitterge:
– Maǵan Aıjan Qalıevany tez taýyp berińder, kúni erteń jumysqa alamyz! – dep tapsyrma berdim.
Sóıtsek, jıeni Aıjannyń atynan maqalany jazyp júrgen Anar eken. Birer jyl ótken soń redaksııada isteıtin aqyn Ábjan Ábiltaev qoımastan qolqalap júrip, talantty qaryndasyn oblystyq gazettiń ortan qoldaı tilshisi atandyrdy.
Jalpy qazaq «Ákesi erekshe jaqsy kórgen, ákesine tartqan qyz bala baqytty bolady» dep yrymdap jatady. Anardy da ákesi erekshe erkeletip, «Búrkit kózim» dep ataıdy eken.
– Men bala kezimnen ótkir, ójet bolyp ósippin, ózime unamaǵan jaılardy kim bolsa da kózine aıtyp salady ekenmin. Ákemniń ondaı at qoıýyna sol minezim negiz bolsa kerek, – deıdi Anar óz áńgimesinde.
«Qanǵa sińgen qasıet súıekpen ketedi» degen sóz ras bolýy kerek, bul minez onyń aınymas serigine aınaldy.
– Ákem meni tizesine otyrǵyzyp, kóp áńgimeler aıtatyn, – dep eske alady ol, – «Balam, ózińe unamaǵan qylyǵy úshin eshkimdi de jek kórýshi bolma, qansha ókpeleseń de júregińde bir jaqsylyqqa oryn qaldyr» degendi jıi aıtatyn. Osyndaı tárbıe kórgen urpaqtyń ımandylyq, meıirimdilik, jaqsylyq degen uly sezimderdi tý qylyp ótýi zańdy da.
Al Kúlánda apaı týraly áńgime óz aldyna bir tóbe. Ol kisi kópshiliktiń jadynda umyt bolǵan eski áńgimelerdi, kóne án-kúılerdi kóp biletin.
Kúlánda apaıdyń ákesi Málik Bókishov degen kisi kezinde «halyq jaýy» atanyp, atylyp ketken. «Torǵaıdyń topjarǵany» atanǵan aıtystyń aqtańgeri, halyq aqyny Nurhan Ahmetbekovpen dos bolǵan. Ol kisi qylyshynan qan tamǵan «qyzyl ımperııa» kezinde 1932 jylǵy ashtyq týraly poema jazyp, ony Kúlánda apaıdyń qurmetine «Kúlándam» dep ataǵan eken. Málik aǵanyń adamgershiligi, kisiligi týraly aýyldastary áli kúnge deıin aýyzdarynyń sýy quryp áńgimeleıdi.
1991 jyly Torǵaıda tuńǵysh ret telearna ashylyp, eldiń mádenı ómirindegi aıryqsha qubylysqa aınaldy. Osy salanyń basyna kelisimen alǵashqylardyń qatarynda Anardy jumysqa shaqyrdym. Ol da jańa bastamaǵa qulshyna kiristi. Onyń eń alǵashqy habary respýblıkalyq arnalar arasynda joǵary baǵalanǵany áli esimde. Maǵan onyń lezdemelerdegi talqylaý kezinde jumys barysynda kezdesetin kemshilikterdi ashyq betke aıtatyn minezi aıryqsha unaıtyn. Keıbir áriptesteri qarsy shyqqanda oǵan qolymnan kelgenshe qamqorlyq jasap júrdim. Keıinnen Astanaǵa aýysyp, elordada da jemisti jumysyn jalǵastyryp júr.
Árıne, adal eńbek, taza mańdaı terdiń elenbeı qalǵan kezi bar ma? Anar da qatarynan oza shaýyp, birneshe baıqaýlarda bas báıgeni ıelendi. Astana qalasynyń tarıhy jaıly «Tarıhtan – tábárik» konkýrsynyń jeńimpazy atansa, 2010 jyly jýrnalısterge arnalǵan «Nursuńqar» syılyǵyn jeńip aldy. Al el basylymy «Egemen Qazaqstan» gazetinde atqaryp jatqan aýqymdy isteri, kópshilik kóńilinen shyqan mazmundy maqalalary óz aldyna bir tóbe.
Men óz maqalamda qalamdas qaryndasymnyń jurttyń kóz aldyndaǵy jýrnalıstik eńbekterin tizbelegennen góri kópshilik bile bermeıtin qyrlaryn – ushqan uıasyn, ómirdiń jaryǵyn syılaǵan ata-anasy jaıly baıandaǵandy jón kórdim.
– Meniń ózim negizgi mamandyǵym boıynsha bıologpyn, – deıdi Anar, – О́tkende gendik ózgeriske ushyraǵan ónimder týraly taldama maqala jazdym. Sóıtsek, adam ǵana emes, kez kelgen dene óziniń genindegi qasıetterdi alǵa aparýshy bolyp tabylady eken. Oǵan keltiretin qyzyqty mysaldar da jetkilikti.
Anardyń ne jazsa da zerttep, zerdelep jazatynyn biletin men ishteı quptadym. Sonymen qatar, halqymyzǵa Anardaı qyz syılaǵan, ómirden ozǵan ardaqty ata-analaryn eske aldym. О́zimniń oǵan degen qurmetimdi, aq tilegimdi aqtaryla aıttym.
– Aǵa, kóńilińizge rahmet, biraq men ne qoparyp tastappyn, qazaqtyń barlyq qyzy da mendeı ǵoı, – dep kúldi.
Qazaq qyzy. Shyndyǵynda da adal sút emgen aıaýly qaryndastarymyz úshin «Qazaq qyzy» degennen artyq marapat, odan artyq qurmet bar ma?
Kúlánda apamnyń bir qasıeti bireýdiń otbasynda torqaly toı, topyraqty ólim kezdese qalsa:
– Tanymasańdar da kirip, kóńil jaqyndyǵyn bildirip shyǵyńdar. Adamdar bir-birine, ásirese, sondaı kezde qajet, – dep qaıtalaýdan sharshamaıtyn. Árıne, ózi baqılyq bolǵan soń ondaı aqyl aıtyp, keńes beretin jandy jıi izdeıtinimiz jasyryn emes.
Aldymdaǵy telefonym shyr ete qaldy.
– Eldiń bir azamaty qıyn jaǵdaıǵa dýshar bolyp qalypty, kirip shyqtyńyz ba?
Selk ete qaldym, sóıtsem Kúlánda apam emes, Anardyń daýysy eken...
Qonysbaı ÁBIL, Qazaqstannyń halyq aqyny.