«Mine, Pavel Iаkovlevıchtiń ózi de kelip qaldy», – degen aýdandyq aýyl sharýashylyǵy mamanynyń oqys úni bizdi tátti uıqydan oıatyp jibergendeı selk etkizdi. Jol bastaýshymyz aýyz jıyp úlgergenshe keńse úıiniń aldyna «Djıp» kóligi toqtaı qaldy. Kabınadan jetpisterdi alqymdap qalǵan etjeńdi, myǵym deneli kisi túse berdi. Tanysyp-biliskennen keıin shıraq qımylmen bizdi saýyn sıyrlar keshenine qaraı bastady. Júrisine ilesý qıyn. Jastaıynan eńbekpen shynyǵyp óskeni qımylynan aıqyn ańǵarylady. Minezi tuıyqtaý. Sýyrtpaqtap syr tartyp otyrmasań onsha sheshile qoımaıdy. Zootehnık-ınjener mamandyǵyn alǵanyn, eńbek jolyn aýyldan bastaǵanyn sóz arasynda ańǵartyp ótti. Jaýapty qyzmetter atqaryp, uıymdastyrýshylyq iskerligimen tanylǵan. Mal sharýashylyǵy salasynda jumys istep kele jatqanyna 40 jyldan asqan. Uly Iаkovty izbasar retinde tárbıelep júrgen kórinedi. Nesi bar, «áke kórgen oq jonar» degen. 1980 jyly «Smırnov» keńsharyna jetekshilik etip, keıin osynyń negizinde «Leonov» sharýa qojalyǵyn qurǵan.
– Byltyr Qyzyljar óńirinde on ındýstrııalyq-ınnovasııalyq joba júzege asyryldy. Solardyń biri – osy saýyn sıyrlar kesheni, – dedi ol mal fermasyn aralatyp kele jatyp. – Birde bir top agroqurylym jetekshileri kórshiles Túmen oblysynda bolyp, is-tájirıbe almasqan edik. Maǵan sol joly osy zamanǵy qural-jabdyqtar ornatylǵan taýarly sút fermalarynyń jumysy qatty unady. Sapardan úlken oı túıip oraldym. Kóp oılanyp-tolǵanǵannan keıin saýyn sıyrlardyń súttiligin arttyratyn, baǵym-kútimin jeńildetetin ozyq baǵdarlamany sharýashylyqqa engizýge bekindim. Bastama oblys basshylary tarapynan qoldaý taýyp, jarty mıllıard teńgeniń jobasy qysqa merzimde iske qosyldy.
Jobanyń artyqshylyǵy týraly ol sonshalyqty qymbat emes ári qarapaıym degendi aıtady. 600 sıyrǵa arnalǵan fermalarda mal baılaýsyz kútiledi. Ekinshiden, «shyrsha» ádisi ornatylǵan saýyn zalynda bir mezgilde 24 sıyr saýylady. Buryndary saýynmen 12 saýynshy aınalysatyn. Qazir 3 operator ǵana jumys atqarady. Basqarý prosesteri avtomattandyrylǵan. Osyǵan deıin ár sıyrdan 2500-2800 lıtr sút alynyp kelse, qazir 4 myń lıtrge deıin jetkizdik. Munymen toqtalmaq emespiz. Túpki mejemiz—6-7 myń lıtr. Estonııanyń qara ala sıyr tuqymynan mal tabyndaryn qalyptastyryp, asyldandyrý, qoldan uryqtandyrý isimen shuǵyldanýdamyz. Etti mal sharýashylyǵyn damytý maqsatymen qazaqtyń aq bas sıyryn ósirýge úlken den qoıyp otyrmyz.
Saýyn sıyr fermalaryna ýkraınalyq qural-jabdyqtar ornatylǵaly súttiń sapasy artyp, maılylyǵy 3,9-4-ten kemigen emes. Jyl basynan beri 10 myń tonnaǵa jýyq ónim óndirilip, «Molservıs» JShS-ne jóneltilipti. Osylaısha sútke beriletin memlekettik sýbsıdııadan ǵana 14 mıllıon teńge taza tabys tapqan. Ortasha aılyq jalaqy 50-55 myń teńgeni quraıdy. 60 adam turaqty jumyspen qamtylǵan. Jaz kúnderi jumysshylar sany 150-ge deıin kóbeıedi. Ozyq tehnologııa órleý tetigi ekenin túsingen tájirıbeli basshy básekege qabiletti ónimder shyǵarýmen birge berik jem-shóp bazasyn jasaýǵa da myqtap bet burǵany baıqalady. Jyl saıyn 2600-2800 gektar jerge azyqtyq daqyldar egilip, onyń sapalyq quramyna basa mán berilgen. Endi quramajem sehyn jańǵyrtý maqsatymen quny 110 myń AQSh dollaryna baǵalanǵan gollandyq joba engizý jumysy qolǵa alynǵan. Asyl tuqymdy mal sharýashylyǵy mártebesin alý jolyndaǵy qarymdy qadamdar da súısintpeı qoımaıdy. Ǵylym jetistikterin tıimdi paıdalanýdyń nátıjesinde ár 100 sıyrdan 90-92 buzaý órgizilgen. Tabyndarǵa qosylǵan 440 buzaý oınaq salyp júr. Aldaǵy maqsat – iri qara malyn 3 myń, saýyn sıyrlardy 750 basqa jetkizý.
Sharýashylyq eginshilikpen de aınalysady. Tehnıkalar túgeldeı jańartylǵan. Astyqtyń shyǵymdylyǵy 35 sentnerden aınalyp, jumysshy-qyzmetkerlerdiń paılaryn úlestirip beripti. Kóp jylǵy eńbek pen izdenis tekke ketpegen tárizdi. Kórshiles Kenjeǵaly aýylynyń 35 tútini paı úlesterin osy sharýa qojalyǵyna berýdi jón kóripti.
Desek te, kedergiler de az emes. Pavel Iаkovlevıch jedel sheshilýge tıis másele retinde aldymen jaıylymdyq jerdiń tarlyǵyn atady. Ekinshiden, sút ónimi áli de arzan baǵaǵa saýdalanyp júr. Petropavl qalasyndaǵy «Maslodel» kásiporny súttiń ár lıtrin 90 teńgeden alýǵa beıil bolǵanymen, alystaý bolǵandyqtan tıimsiz. Úshinshiden, orta býyn kadrlar áli de jetispeıdi. Ásirese, zootehnık, uryqtandyrýshy-tehnık mamandary tapshy. Jas mamandardyń ornyǵýyna barlyq jaǵdaı qarastyrylǵan. Baspanaǵa deıin ázirlep qoıypty.
– Meniń esebim boıynsha, 2012 jyldan bastap paıdaǵa shyǵýǵa tıispiz. Ol úshin aldymen mal basyn kóbeıtip, ónim túrlerin molaıtý shart. Qazir osy baǵytta keń aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrýdy oılastyryp jatyrmyz. Et ónimderin qaldyqsyz óńdeýge de basymdyq beretin bolamyz, – dedi qoshtasar sátte aýyl sharýashylyǵynyń ardageri.
О́mir ESQALI.
Soltústik Qazaqstan oblysy, Aqqaıyń aýdany.