Ásireultshyldar bılikten qoldaý kóretindeı

Reseıde óziniń oıyn da, pikirin de jasyrmaıtyn ásireult­shyl­dar el astanasynda, ras Máskeýdiń ortasynda emes, onyń shetinde «Rýsskıı marsh» dep atalatyn sherýin ótkizdi. Sóz jú­zinde bılik olardy qoldamaımyz dese de, olardyń josyq­syzdaý áreketterine tózimdilik kórsetip otyr. Bul elde 4 qa­­­rasha halyq bir­­li­giniń kúni sa­na­la­dy. Dál osy kú­ni sol halyq birligine qarsy áreket ja­salyp jatsa, ne­ge oǵan tyıym ja­­salmaıdy deı­siń. Qısyn bo­ıyn­sha osy kúni ha­lyqtardyń birligine arnalǵan sha­ralar ótýge tıis qoı. Ár ult­tyń ókilderi basqosyp, ynty­maq­qa bastaıtyn áń­gime aıtsa, jaraspaı ma? Jarasar edi. Ne jasyratyny bar, bul elde ult máselesi talaı ǵasyrdan beri barynsha ótkir bolyp keldi. О́tkir degende, ásirese, kishi halyqtar úshin ótkirleý. Ult­shyl­dyq ústem­dik qu­ryp, eldiń sheneýnik qaýy­my basqa kishi ha­lyq­tarǵa óktem­dik jasady. Ras, eldiń zııaly qa­ýymy ishinde bul saıasatty qatty aıyp­taǵandary da kezdesti. Osynaý jónsiz saıasattyń saldary KSRO kúırep, ornyna tá­ýelsiz elder paıda bol­ǵanda da jalǵasyp jatty. Ult­shyl-pa­t­rıot­tar degender paıda bolyp, óz ult­tarynyń artyq­shy­­lyǵyn, quqy jo­ǵarylyǵyn aı­typ, shýlaı bastady. Shúkir­shilik deıtin bir jáıt, ázirge bul jo­syqsyz aıqaılar memlekettik saıasatqa aınala qoıǵan joq. Endi Máskeýdegi jaǵdaıǵa oral­saq, Máskeýdiń shetki aý­dany Lıýb­lınoǵa jınalǵan ala­shu­bar ult­shyldar (skınhedter, nasıonal-sosıalıster, nasıonal-demokrattar, ultshyl fanattar) orys ımperııa­synyń qa­ra-sary-aq tústi týyn kóterip shy­ǵyp, bir-birin quttyqtap, «Al­­ǵa, orystar!», «Reseı – orys­tar úshin!», «Máskeý – máskeýlikter úshin!» dep uran­datyp, shýlasty. Olardyń sóz­derine, uran­da­ryna túsinikteme berip jatýdyń qa­jeti joq. Mu­nyń astam ult­shyl­dyq­tyń kó­rinisi, bu­ryn da jer-jerde oryn alǵan ult­aralyq qaqty­ǵys­tardyń jalǵasy ekendigi daýsyz. Orys ult­shyl­­darynyń sherýine ártúrli baǵa berilip ja­tyr. Biraz sa­rapshylar elde qalyptasyp otyr­ǵan áleýmettik máseleler­den jurtshylyq nazaryn bas­qa­ǵa bu­rý úshin Reseı bas­shylyǵy osy­naý ásireultshyl­dar­dyń áre­ket­terin qat­­ty shektemeý arqy­ly olar­ǵa qoldaý kórsetip otyr degenge toq­taıdy. Ásirese, ashyq ult­shyl­dyq arandatýlardy aıt­pa­ǵanda, «fashıstik oıyndarǵa» jol bermeýge bolar edi ǵoı deıdi olar. Birazdan beri bul elde bılik­tegilerdiń túsiniksizdeý ulttyq saıa­saty ultaralyq, etnosara­lyq qa­rym-qatynastardy ýshyq­tyryp otyr­­ǵany belgili. Fýtbol fanat­tarynyń arasyndaǵy qaqtyǵysqa da etnostyq sıpat berý jastar ara­synda ultshyl­dyq kóńil-kúıdi qoz­dyrǵany bolatyn. El basshy­larynyń el halqyn aı­maqtarǵa bólgendeı áńgi­me­leri otqa maı quıǵandaı bolǵan. Ási­rese, ásire­ult­shyldar­dyń kav­kaz­dyq­tarǵa, taıaý shetelderden kelgenderge qyr kórsetý áre­ket­teri jıilegeni shyn­dyq. Osyn­daıda el bas­shy­lyǵy osy­naý josyqsyzdyqqa qar­sy pár­men­di sharalar qol­daný­ǵa tıis qoı deı­siń. Biraq onyń ańǵaryla qoı­maı­­tyny ókindiredi. Jaman ádettiń juqqysh bo­la­­tyny bar. Keshegi kúni aǵa sa­na­ǵan ulttyń, halyqtyń, eldiń basqa halyq­tarǵa qarsy jónsiz­deý áre­ket­­terin táýelsizdik al­ǵan elderdegi belgili bir top­tar­dyń da qaı­talaǵysy keletini bar. Olar da «jetekshi» ult bol­ǵy­sy keledi, bireýlerdi tuqyr­typ, olardan jo­ǵary turǵysy keledi. Tarıh mun­daı áre­ketter­diń bolashaǵy joq­tyǵyn talaı dáleldegen. Bireýdi tómendetý arqyly eshkim de bıikke kóterile almaıdy. NIKARAGÝA TAǴY DA ORTEGANY TAŃDADY Árqashanda ózderindegi tosyn oqıǵalarymen álemdik saıasatta kórinip qalatyn Nıkaragýadaǵy prezıdent saılaýyn­da búginge deıin bılikte bolǵan Danıel Ortega jeńiske jet­ti. Saılaýshylardyń 60 paıyzdan astamy oǵan daýys berdi. Qaı elde saı­­laý ótpeı ja­tyr, onda kim prezıdent bolyp saılanbaı jatyr, bá­rin  aıta be­rý mindet te emes. Bul eldegi saı­laýǵa toqta­lýy­myzdyń birneshe sebebi bar. Eń aldymen, jo­ǵaryda aıtqandaı, eldiń de ózgesheligi bar, al onyń prezıdenti álemdik saıasatta kórinip júrgen adam. Bireýge jaǵady, bireýge jaqpaıdy. О́zine sóz de kóp eredi. Sońǵy kezde osy saılaýda jeńiledi degen sóz de biraz aıtylǵan. Jeńilgen joq, aıqyn basym­dylyqpen jeńdi. Onyń negizgi qarsylasy, biraz adam jeńisinen úmit etken «Táýelsiz lıberal­dyq partııa» odaǵynyń kósemi Fabıo Gadea 30 paıyz­dan sál ǵana asyryp daýys aldy, úshin­shi úmitker lıberal-konstıtý­sııalyq partııanyń kandıdaty Arnaldo Aleman úlesine tıgeni – alty-aq paıyz. Halyqqa Ortega nesimen jaqty degende, eń aldymen, kópshilikke kóp unaǵan onyń solshyl-sentrıstik ekonomıka­lyq saıasat júrgizgeni. Ol ha­lyqtyń eń álsiz, kembaǵal toby­na aıtarlyqtaı materıal­dyq kó­mek kórsetti. Sonymen birge bız­nestiń erkin damýyna da jaǵdaı jasady. Sóıtip, el ekonomıkasy aıtarlyqtaı bıik deńgeıge kóte­rildi, byltyrǵy jyly tórt paıyzdyq ósimge jetti. Sóıtse de, halyq Ortegany el táýelsizdigi jolynda qajyr­ly kúres júrgizgen, dıkta­týrany joıyp, demokratııalyq úrdistiń qalyptasýyna úlken úles qosqan qaıratker retinde biledi. Ol negizin qalaǵan Sandınıstik ult­tyq-azattyq maı­da­ny kópshilik qol­da­ýyna ıe bolyp otyr. Osy prezıdenttik saılaýmen qosa ótki­zil­gen parlament saılaýynda da sandınıster 61 paıyz daýys jınap, je­ńiske jetti. Búgingi jeńis – Orteganyń úshinshi jeńisi. 1985-90 jyl­darda da el prezıdenti bolǵan. Alǵashqy kezindegi asyǵystaý qadamdaryndaǵy shalys basýla­ry synǵa da ushyrady. Sonyń saldarynan kezekti prezıdent saılaýynda jeńilgen bolatyn. Sonda jeńilisti parasattylyq­pen moıyndap, ózinen keıin bılikke kelgen ońshyldar men sentrısterge oppozısııa bolyp, saıa­sı kúrestiń ádis-aılalaryn meńgerdi. Sóıtip, arada 16 jyl ótkende qaıta bılikke jetti. Endi taǵy da jeńiske jetip otyr. Sol jeńistiń taǵy bir syry – ol el tanyǵan tulǵa. Keıde onyń avtorıtarlyq basqarý stıli synǵa ushyrasa da, buqara halyq oǵan keshirimmen qaraı­dy. Onyń Venesýelanyń alys-shalys qadam jasaıtyn prezıdenti Ýgo Chavespen dostyǵy da tańdandyrady. Reseımen de qarym-qatynasy jaqsy. Abhazııa men Osetııany Reseıdiń eń jaqyn elderi tanymaǵanda, álem­degi úsh-tórt eldiń biri bolyp, Nıkaragýanyń tanyǵany da tosyn jaı. Sondaı Danıel Ortega je­ńiske jetti. Buryndary uly oıshyldar aıtqandaı, halyq qashanda ózine laıyq basshyny tańdaıdy. Mamadııar JAQYP.