Qazynasy mol eldi ınvestordyń ózi izdep keledi

Jınaqy, qaısar, tartymdy, óz kózqarasyn naqty jáne batyl aıtatyn ol meniń kóńilimdi birden ózine aýdardy. Odaqtyq jáne respýblıkalyq jastar gazetteri onyń sóılegen sózin sondaı bir zor shabytpen túsindirip ári úzindiler keltirgeni esimde. Men de sol este qalatyn plenýmda Novoýzensk aýdandyq komsomol komıtetiniń birinshi hatshysy retinde Búkilodaqtyq komsomol qurylysy dep jarııalanǵan Mańǵystaý jastarynyń máselelerin kóterip, sóz sóılegen edim. 

Plenýmnan keıin biz Nursultanmen jaqynyraq tanys­tyq. Al 1970 jyly ekeýimiz Máskeý qalasynda ótken BLKJO  XVI seziniń delegattary bolyp saı­lan­dyq. Sol kezden bastap biz qy­­zyqty ári tarıhı oqıǵalarǵa, daǵ­dyly jumys kúnderine, jańa kezdesý­ler men tanystyqtarǵa toly jarty ǵa­syrdan astam ýaqyt birge kelemiz.  Nursultan jas kezinen Qaraǵandy metallýrgııa kombınatyndaǵy qarqyndy jumysta da, kóp etnosty Temirtaýdaǵy qarbalas ómirde de qurysh sııaqty qaı­sar jáne berik bolýǵa shyńdaldy. Osy qasıeti ony qıyn-qystaý jyldary óz hal­qyn jarqyn bolashaqqa bastady. 1979 jyly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń kezekti plenýmynda ónerkásip salasyna jetekshilik etetin Ortalyq Komıtettiń hatshysy bolyp 39 jastaǵy N.Á.Nazarbaev saı­landy. Respýblıka aımaǵy boıyn­sha ol eń alǵash Gýrev (qazirgi Atyraý) qa­lasyna bardy. Oblys bas­shy­ly­ǵy­men birge men eki jyl boıy hatshy bop jumys istegen qalalyq partııa ko­mı­te­tine keldi, birneshe qalalyq kásip­oryn­darda boldy, ony bizdiń úsh zaýyt – mu­naı óńdeýshi, hımııa jáne mashına jasaý zaýyttary erekshe qyzyqtyrdy. 

Sol kúni qalada odaqtyq jáne res­­pýblıkalyq mınıstrlikter, me­ke­me­ler men munaı salasyna baıla­nys­ty basqa da qurylymdardyń, son­daı-aq munaıshy mamandardyń já­n­e ǵalymdardyń qatysýymen geolog-barlaýshy munaıshylardyń res­pýb­­lıkalyq jınalysy ótti. Osy fo­rým­da sóz sóılegen Nursultan Ábish­uly bizdiń aımaqta munaı men gaz­dy iz­deý jáne ony óndirýdiń respýb­lı­ka jáne jalpy Odaq úshin mańyzy bar ekenin erekshe atap ótti.  Keıingi jyldary respýblıkanyń batys oblystarynda munaı gaz óndirý salasyn damytý máseleleri respýblıka Kompartııasy OK hatshysynyń, keı­in Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy N.Nazarbaevtyń nusqaýy boıynsha bar­lyq respýblıkalyq jáne oblystyq jı­nalystar men forýmdardyń kún tártibinen túsken joq. Sol jyldary onyń shaqyrýymen oblysqa KSRO Mınıstrler keńesiniń tóraǵasy N.Ryjkov pen KSRO Memlekettik jos­parlaý komıtetiniń tóraǵasy N.Baı­ba­kov keldi. Máskeýlik meımandar Embidegi jumys istep turǵan ken oryndaryna jáne Gýrevtiń iri salalyq kásiporyndaryna bardy, sodan keıin Mańǵystaý, Aqtóbe, Oral, Qyzylorda jáne Gýrev oblystary aýmaǵyndaǵy geologııalyq barlaý jumystarynyń barysymen tanysty. Odaqtyq deńgeıde zor mańyz berilgen Teńiz, Qarashyǵanaq ken oryndaryn jyldam ıgerý máse­le­lerine jáne Mańǵystaýdaǵy jylý ener­getıkalyq keshenniń damýyna erekshe qyzyǵýshylyq tanytty.

 Kóp keshikpeı KOKP OK men KSRO Mınıstrler keńesinde Teńiz, Qa­ra­shyǵanaq jáne Mańǵystaý keshen­de­rin jedel damytý jóninde arnaıy qaýlylar qabyldandy. Uńǵymalardy burǵylaý jandandyryldy, ken oryndaryna jaqyn jerlerde jańa qurylys tresteri quryla bastady. Joldar jobalanyp, salynyp jatty, kommýnıkasııa, elektr jelileri júrgizildi, óndiristik jáne áleýmettik nysandar boı kóterdi. Bul belsendi úrdistiń eń alǵashqy bastaýshysy, uıymdastyrýshysy jáne ka­talızatory N.Nazarbaev boldy. Ony bú­gin Qazaqstannyń zamanaýı munaı-gaz kesheniniń negizin salýshylardyń bi­ri dep ataýǵa tolyqtaı quqylymyz.  

1989 jyldyń 22 maýsymynda Qazaqstan Kompartııasy OK plenýmy boldy. Pleným Qazaqstan Kompartııasy OK bi­rinshi hatshysy G.Kolbındi qyzmetinen bosatyp, onyń ornyna N.Á.Nazarbaevty saı­­lady. Pleným aıaqtalǵannan keı­in meni partııa OK uıymdastyrý bóli­mi meńgerýshisiniń birinshi orynba­sa­ry O.Ábdikárimov shaqyrdy. Ol ma­ǵan N.Á.Nazarbaevtyń atynan Jańa­ózen qalalyq kompartııasynyń bi­rin­shi hatshysyn saılaý plenýmyna qatysý úshin Jańaózenge barýǵa usy­nys jasady. Sondaı-aq ol onda tóten­she jaǵdaıdyń oryn alǵanyn, ıaǵnı qa­z­aq­tar men kavkazdyqtar arasynda ult­aralyq kelispeýshilik saldarynan qaqtyǵys bolǵanyn, qaza tapqandardyń bar ekenin, qalada komendanttyq saǵat jarııalanǵanyn aıtty. 

Negizgi sebep ekonomıkadaǵy, ále­ý­mettik-mádenı turmystaǵy já­ne jumyssyzdyqtaǵy qor­da­lanyp qal­ǵan máseleler bolatyn. Qyz­me­time kiriskennen keıin bir aptadan soń Jańaózen ekonomı­kasy men áleý­mettik máselelerdiń bar­ly­ǵyn jet­ki­likti dárejede zerttep, res­pýblıka bas­shylyǵyna baıandaý maq­satynda Al­matyǵa jolǵa shyq­tym. Biz­diń daǵ­da­rystan shyǵý jó­nin­degi bi­rikken usynystarymyz Orta­lyq ko­mı­tet pen Mınıstrler ke­ńesiniń Ja­ńaózenge qatysty shuǵyl qa­byl­da­ǵan qaýlysynyń negizi boldy. Ol  qys­qa ýaqyt ishinde qalanyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq máselelerin sheshýge yqpal etti.  

Kolbın tusynda qysqarǵan jáne 1988 jyldan Gýrev oblysynyń qura­myn­da bolǵan Mańǵystaý oblysy 1990 jyldyń tamyzynda qaıtadan quryldy. N.Á.Nazarbaev meni Gýrev oblystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń ónerkásip jáne Teńiz munaı-gaz keshenin damytý máselelerine jetekshilik etetin orynbasary qyzmetine jiberdi. 

Memleket basshysyna eldiń tutas­ty­ǵyn saqtaý, onyń qaýip­siz­digin qam­ta­masyz etý, ishki má­selelerdi she­shý, óz halqynyń aby­roıy men qu­qy­ǵyn qor­ǵaý jáne bo­lashaqqa durys baǵ­­dar tabýy qa­jet boldy. Ýaqyt óte ke­­le osynyń bar­lyǵy oryndaldy, Qazaqstan damý jolyna tústi. О́z hal­­qy­­nyń barlyq asyl qasıetterin boı­y­na sińire alǵan jáne memleketti bas­qa­­rýdyń tarıhı modeliniń eń jaqsy tá­­­­jirıbesin jete oqyp-bilgen, kez kelgen synaqtarǵa tótep beretin tulǵaǵa aı­naldy.

KSRO kúıregennen keıin eń úlken Te­ńiz munaı jáne gaz ken orny uzaqqa sozylǵan kelissózderden soń Qazaqstan Pre­zıdenti N.Á.Nazarbaevtyń naq­ty ustanymynyń arqasynda Qazaq­stan­nyń qaramaǵyna ótti. Gýrev ob­lystyq atqarý komıteti tóraǵasynyń oryn­basary, keıin  Atyraý oblysy ákiminiń orynbasary qyzmetine taǵaı­yndalǵannan keıin men qyzmettik min­detime sáıkes Teńiz keshenimen, so­nyń ishinde Teńiz ken ornyn ıgerý boıynsha jańa birlesken qazaq-amerıka ká­sipornyn qurýdaǵy daıyndyq ju­mys­ta­rymen tolyqtaı aınalystym.

Al 1992 jyldyń mamyrynda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev jáne «Shevron» korporasııasy dırektorlar keńesiniń tóraǵasy Kennet Derr jumysy kelesi jylǵa josparlanǵan «Teńizshevroıl» birikken kásiporynyn qurý týraly memorandýmǵa qol qoıdy. N.Nazarbaevtyń aıtýynsha, munaı bız­nesi salasynda halyqaralyq ynty­maq­tastyqtyń ári qaraı damýyna taǵy bir qadam jasaldy. Qazaqstan men «Shevron» arasyndaǵy kelisim bir mezette búkil álemge tarady. Jas táý­el­siz memleketke álemge tanymal, eń ta­bysty kompanııalardyń úshtigine kire­tin iri munaı korporasııasynyń kel­ýi bizdiń elimizge jappaı shetel ın­vestısııalarynyń aǵylýyna erekshe yqpal etti. Prezıdent «Te­ńiz­shev­roıl» qazaq-amerıka bir­lesken ká­sip­ornyna meni dırektor qyzmetine ta­ǵaıyndaý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Táýelsizdik jyldary ishinde «Teń­izshevroıl» birlesken kásiporny mu­­naı óndirýdi jáne respýblıka bıýd­je­tine qomaqty salyq tóleýshi kom­pa­nııalardyń biri boldy.

«Teńizshevroıl» birles­ken ká­sip­orny men «Qazaqstan ­Kaspıı­-She­lf» she­t­eldikter qatysýshy kom­pa­nııa­lary qu­rylǵannan keıin elimizge sheteldik de­legasııalar kele bastady. Álemdik iri kom­panııalar tarapynan Qazaqstanǵa kóp nazar aýdarý birneshe faktorlarǵa baı­lanysty boldy. Bul oraıda bizdiń elde, ásirese Kaspıı mańy aımaǵynda já­ne Kaspıı qaırańynda munaı men gaz­dyń orasan zor qorynyń bolýyn, ekin­shiden, tıisti zańdardy qabyldaý nátıjesinde jaıly ınvestısııalyq ahýal qalyptasýyn atap ótýimiz kerek. Nursultan Nazarbaevtyń kóregendi de batyl saıasaty oǵan halyqaralyq zor bedel ákeldi, sonyń ishinde álemdik bıznes salasynda da bedeli joǵary boldy. 

Aldarynda Teńiz, Qarashyǵanaq, Qumkól, Kaspıı qaırańy sııaqty mu­naı men gaz ken oryndaryn jedel ıge­rýdiń strategııalyq maqsaty tur­ǵan álemge tanymal shetel kompanııalar­ymen jasaǵan bizdiń alǵashqy qadam­da­rymyzdy qorytyndylaıtyn bolsaq, ma­ńyzdy nátıjeler retinde mynalar­dy atap ótýge bolady. Birinshi – elge kel­gen ınvestısııa qarqyny arta tús­ti, tek munaı-gaz salasyna ǵana emes, basqa da salalarǵa ınvestısııa quı­yla bastady, bul óz kezeginde Qazaq­standy daǵdarystan alyp shyǵýǵa jáne ári qaraı makroekonomıkalyq tu­raqtylyqqa qol jetkizýge múm­kin­dik berdi. Ekinshi – Prezıdent Nur­sul­tan Nazarbaev batyl jáne kó­regen she­shimder qabyldaı alatyn bel­gili saıa­satker jáne halyqaralyq deń­geı­degi strateg retinde álemge tanyldy. Bul bizdiń jas memleketimizdiń ha­lyq­ara­lyq bedeliniń ósýine yqpal etti. 

Úshinshi – munaı-gaz óndirýshi aı­maqtarǵa shetel ınvestorlarynyń kelýi sol aımaqtyń ekonomıkalyq turǵyda órkendeýine, jergilikti turǵyndardyń ómir súrý deńgeıi men materıaldyq jaǵ­daıynyń jaqsarýyna oń áser etti. Tór­tinshi – birlesken kásiporyndardy qu­rýǵa baılanysty munaı-gaz óndirý men basqa irgeles salalarǵa jańa ári ozyq tehnologııalar men basqarýdyń tıimdi ádisteri ene bastady. Besinshi – álemdik standarttar deńgeıinde tá­jirıbesi men daıyndyǵy bar  kásibı otan­dyq kadrlardyń tez ósýi baıqaldy. Álemde aýmaǵy jaǵynan toǵyzynshy orynda turǵan, al energoresýrstardyń tabıǵı qorlary jaǵynan álemdegi birinshi ondyqqa kiretin Qazaqstandy dúnıe júzi jańa táýelsiz memleket retinde tanı bastady.

Ravıl ShYRDABAEV, memleket jáne qoǵam qaıratkeri