Bıyl «Shalqar» radıosynyń áýe tolqynyna shyqqanyna 60 jyl toldy. Ulttyq radıonyń alpys jyldyq shejiresi – el damýynyń aıtýly kezeńderi men rýhanı jańǵyrýynyń jarqyn kórinisi. Arnanyń ótkeni men búgingi damý belesterinen syr shertetin tarıhı derekter men sony málimetter osynyń aıqyn dáleli ispetti.
1966 jyldyń 1 qańtarynda keshki saǵat 19.00-de dıktor, Qazaqstannyń halyq ártisi Ánýarbek Baıjanbaev «Efırde – «Shalqar» baǵdarlamasy» dep ulttyq radıonyń tusaýyn kesti. Osy kezde qyryq paıyzdaı mólsherde ǵana qazaq tilinde habar taratqan Qazaq radıosy qyzmetkerleri ulttyq tildegi jańa baǵdarlama ashýdy sol ýaqytta josparlaıdy. Bul shalǵaıdaǵy aýyldar, shet jaılaǵan el-jurt, rýhanı qazynaǵa sýsaǵan qanshama halyq el jańalyǵyn qazaq tilinde estisin degen maqsattan týǵan oı edi. Ári odaq kóleminde ulttyq radıobaǵdarlamalar qaýlap shyǵa bastaǵan kez. Osynyń bári sebep bolyp, Qazaq radıosynyń basy-qasynda júrgen ardagerler bastap, Reseıdiń «Maıak», Ýkraınanyń «Promın» baǵdarlamalaryndaı habar beretin radıostansa ashýǵa ruqsat alý máselesin Ortalyq komıtette kóteredi. Bul bastamany respýblıka basshylary da qoldap, Ortalyq jaqqa qujattar men usynysty jóneltedi. Biraq ol jaqtan birden jaýap kele qoımaıdy. Arada biraz ýaqyt ozdyryp, qosymsha qujattar jasalyp, Máskeýge qos tilge birdeı júırik maman, soǵys ardageri, jýrnalıst Mıftah Jantıkındi attandyrady. Ol eki aıdaı Máskeýden shyqpaı júrip, qujattardy Almatydan arnaıy aldyrtyp, tolyq rettestiredi. Aqyry Qazaq radıosynyń «Sońǵy habar» redaksııasy aıasynda «Shalqar» baǵdarlamasyn ashý týraly buıryqqa qol jetedi.
Sóıtip, Qazaq radıosynyń «Sońǵy habarlar» redaksııasynyń janynan shyqqan aqparatty-sazdy «Shalqar» baǵdarlamasy birden jeke tolqynda efırge shyǵaryldy. Alǵashqy kezde eki saǵat habar taratsa, keıinnen saǵat sany ulǵaıa túsip, kóp uzamaı táýlik boıy habar taratty. Bertinge deıin Qazaq radıosy – respýblıkalyq birinshi arna atanyp kelse, «Shalqar» – respýblıkalyq ekinshi arna atandy. «Shalqardan» el ishindegi ǵana emes, syrtta júrgen baýyrlarymyz da qazaq únin, ánin, kúıin tyńdap, júrekterindegi saǵynyshyn basqany anyq.
Radıomyzdyń «Altyn qory» ultymyzdyń halyq aýyz ádebıeti jáne dala áýezi úndesken dástúrli ánderine baı. Búginde «Altyn qorda» 1948 jyldan beri jınaqtalǵan 100 myńnan asa úntaspa saqtaýly. Qazirgi ýaqytta ótken ǵasyrdyń 30-40 jyldarynan beri jınaqtalǵan «Altyn qordaǵy» baı úntaspalar, ondaǵy asa qundy radıohabarlar men mýzykalyq shyǵarmalar sıfrlyq formatqa kóshirilip, «Shalqar» radıosynyń efırinen kúndelikti 22.00-23.00 aralyǵynda beriledi.
«Altyn qorda» úntaspalarmen qatar, Qazaqstan kompozıtorlary shyǵarmalarynyń 3 myńnan asa notalyq nusqalary – qolmen jazylǵan klavırleri men partıtýralary saqtalǵan. Buǵan deıin «Klavırler jınaǵynyń» 1 jáne 2-tomy jaryqqa shyqty. Jınaqqa Muqan Tólebaev, Ahmet Jubanov, Latıf Hamıdı, Qapan Mýsın, Evgenıı Brýsılovskıı sııaqty kompozıtorlarmen qatar, Ábilahat Espaev, Shámshi Qaldaıaqov, Sadyq Kárimbaev, Beken Jamaqaev syndy sazgerlerimizdiń keń taraǵan ánderiniń 50 shaqty notalyq nusqasy – klavıri kirdi.
Egemendikti enshilep, eńseli el atanǵannan keıin radıo tarıhynyń jańa paraǵy ashyldy. Ulttyq radıo halqymyzdyń salt-dástúri, ádet-ǵurpy, tili, dini, ádebıeti men mádenıeti jaıynda habar taratady. «Shalqar» radıosynyń áýe tolqynynda búginde 35 habar bar. 21-i taspa habar, 14 baǵdarlama tikeleı efırde shyǵady. Olardyń ishinde jyldar boıy efırge shyǵyp, tyńdaýshy talǵamynan shyqqan dástúrli habarlar da bar. «Shalqar» radıosynyń habarlary el turǵyndarynyń 73 paıyzǵa jýyǵyn qamtyp, táýligine 18 saǵat áýe tolqynyna shyǵady.
«Shalqar» 2012 jyly 1 qazannan Astana qalasyndaǵy zamanaýı úlgide salynǵan «Qazmedıa» ortalyǵyndaǵy Radıokeshennen de habar tarata bastady. Ortalyqta joǵary deńgeıdegi shyǵarmashylyqpen jumys isteýge barlyq jaǵdaı jasalǵan. Jetilgen sıfrlyq tehnologııa ornatylǵan. Ony ıgerý arqyly radıo mýltımedıa sapyna qosyldy.
«Shalqar» radıosy 2017 jyly «Qazaq radıolary» JShS quramyna kirip, qanatyn keńge jaıdy. Seriktestik quramynda qazir Qazaq radıosy, «Shalqar», «Classic» radıolary tyńdaýshylarǵa qyzmet etedi.
Radıo efıri 2020 jylǵy qyrkúıekten rýhanııat ordasy – Almaty qalasynan shyǵa bastady. «Shalqar» ulttyq arna atyna saı jańa maýsymynan bastap tek qazaqtyń dástúrli mýzykasyn, ulttyq mádenıeti men ádebıetin, babalar murasy – qazaqtyń áni men kúıin, retro mýzykasyn, ótkenimizden syr shertetin «Altyn qordaǵy» asyl qazynalaryn nasıhattaýǵa túbegeıli bet burdy.
Radıonyń kontenti de, mýzykasy da taza ulttyq baǵytqa kóshti. Efırden beriletin mýzykalary: dástúrli mýzyka, halyq ánderi, kúı, jyr, tolǵaýlar, orkestrde oryndalǵan shyǵarmalar, termeler men retro mýzyka, t.b. Al arnaıy estradalyq mýzykaǵa arnalǵan baǵdarlamada ǵana estradaǵa óńdelgen halyq ánderi men qazaqy sıpattaǵy estradalyq ánder beriledi.
«Altyn qordyń» múmkindigimen birqatar rolık serııalary efırde qoıylady. «Altyn qordaǵy tulǵalar daýysy!», «Altyn qordan án tyńdaıyq!»,«Altyn qordan kúı tyńdaıyq!», «Sóztanym», «Asyl mura» syndy rolıkter serııasy boıynsha «Altyn qordaǵy» tarıhı tulǵalarymyzdyń daýysy, el esinen shyǵa bastaǵan eskilikti án-kúıler beriledi. Dástúrli ánshilerimiz ben kúıshilerimizdi nasıhattaýǵa arnalǵan «Kúı-qudiret», «Án-amanat» rolıkter serııasy da – tyńdarman kóńilinen shyqqan dúnıeler.
2023 jyly Almatyda «Shalqar» radıosynyń tikeleı efır stýdııasyna Qazaqstannyń halyq ártisi, dıktor Ánýarbek Baıjanbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıy qurmetine oraı, daýylpaz dıktordyń aty berildi. Stýdııany zamanaýı turǵyda jóndeý men Ánýarbek Baıjanbaev atyndaǵy dıktorlar baıqaýy «ASSYLTAS» qoǵamdyq qorynyń demeýshiligimen júzege asty.
Búginde «Shalqar» radıosynyń mereıtoıyna oraı ekinshi tikeleı efır stýdııasy jańartylyp, jańasha jóndeýden ótti. Almatydaǵy «Radıo úıi» ǵımaratynda «Shalqar» radıosynyń tolyq jóndeýden ótken jańa stýdııasy saltanatty túrde ashyldy. Jańa stýdııaǵa qazaqtyń tuńǵysh radıodıktory, Qazaq radıosynyń ardageri, KSRO-nyń qurmetti radısi, Qazaq KSR-niń eńbek sińirgen mádenıet qaıratkeri Mına Seıitovanyń esimi berildi. Saltanatty is-sharaǵa radıo salasynyń ardagerleri, qazirgi qyzmetkerleri jáne buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi qatysty. Talaı dıktorǵa tálim bergen ustaz, radıo óneriniń kórnekti ókili Mına Seıitovanyń esimin ulyqtaý maqsatynda ashylǵan stýdııanyń tusaýkeser rásiminde Rýslana Qudaıbergenova, Saýyq Jaqanova syndy birqatar aǵa býyn ókilderi sóz sóılep, bastamanyń mańyzyn atap ótti.
«Shalqar» radıosyna 60 jyl» atty tarıhı-tanymdyq kitap daıyndalyp jatyr. Ataýly dataǵa oraı basqa da is-sharalar josparlanǵan. Aldaǵy bıik belesterdi ulttyq radıo ujymy osyndaı jaqsy jańalyqtarmen, qajyrly eńbegimen, úzdiksiz izdenýimen baǵyndyra bermek.
Bolatbek TО́LEPBERGEN,
«Shalqar» radıosynyń bas redaktory, Prezıdenttiń BAQ salasyndaǵy syılyǵynyń laýreaty