«Barymta barda malym bar deme» deıdi halqymyz. Elimizde bertinge deıin beleń alǵan mal urlyǵy tórt túliktiń arqasynda kún kórip júrgen aýyldaǵy aǵaıynnyń janaıqaıyna aınalǵan edi. Osy keleńsiz qubylysqa Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev 2019 jyly maýsym aıynda Jambyl oblysynyń jurtshylyǵymen bolǵan kezdesýde erekshe nazar aýdaryp, Ishki ister mınıstri men óńirlerdiń ákimderine shuǵyl sharalar qabyldaýdy, al Parlamentke tıisti zańnamany qataıtýdy tapsyrǵan edi.
Nátıje kóp kúttirgen joq. Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esep jónindegi komıtetiniń málimetine qaraǵanda, 2018 jyly qaı óńirde bolsyn órship ketken mal urlyǵynyń sany 5 636 bolsa, 2019 jyly 4 746-ǵa deıin azaıǵan. Sol jyldyń sońynda Parlament Qylmystyq kodekske «Mal urlaý» 188-1-babyn engizdi. Oǵan sáıkes mal urlaǵany úshin qylmysker múlki tárkilenip, 3 myń aılyq eseptik kórsetkishke deıingi mólsherde (bıyl 12 mln 975 myń teńge) aıyppul salýǵa ne somasy sol mólsherdegi túzeý jumystaryna, ne 5 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge, ne sol merzimge bas bostandyǵynan aıyrýǵa jazalanatyn boldy. Aldyn ala sóz baılasý arqyly toptasyp jasalǵan jáne iri mólsherdegi mal urlyǵy úshin urylardy múlikterin tárkileı otyryp, 3 jyldan 7 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy belgilendi. Birneshe ret jáne mal qoraǵa nemese qashaǵa kirý arqyly jasalǵan mal urlaý úshin múlkin tárkilep, 5 jyldan 10 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý qarastyryldy. Qylmystyq top jasaǵan, sondaı-aq asa iri mólsherdegi mal urlyǵy úshin kinálilerdi múlkin tárkilep, 7 jyldan 12 jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵynan aıyrý jazasy kózdeldi.
«Dástúrdiń ozyǵy bar, tozyǵy bar» degendeı, mal urlyǵynyń kóbeıip ketýine urylardyń burynnan kele jatqan aǵaıynshylyq, bitimshilik jolymen tatýlasýy da múmkindik týǵyzǵan edi. «Aldyna kelse, atasynyń qunyn keshetin» qazekem baýkespeler urlaǵan malyn qaıtaryp, keshirim suraǵan soń, olardy aıap, túrmege japqyzbaıtyn. Sodan soń ondaı «barymtashylar» qunyqqan «kásibin» jalǵastyra beretin. Osyndaı kóńiljyqpastyqty boldyrmas úshin Qylmystyq kodekstiń 68-babyna tıisti túzetý engizilip, urylardy tatýlasýǵa baılanysty qylmystyq jaýaptylyqtan bosatýǵa tyıym salyndy. Mal urlyǵynyń aldyn alý úshin olardyń ıeleriniń jaýapkershiligin kúsheıtý qajettigi de eskerildi. Osy maqsatpen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri 2020 jyly 29 sáýirde «Aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıýdyń úlgilik qaǵıdalaryn bekitý týraly» №145 buıryqqa qol qoıdy. Onda maldy ıeleriniń nemese olar ýákilettik bergen adamdardyń qadaǵalaýynsyz jaıýǵa jol berilmeıtindigi jáne qaraýsyz júrgen túlik ıesi anyqtalǵanǵa deıin ýaqytsha ustaý úshin qorajaılarǵa qamaýǵa jatatyndyǵy kórsetildi. Buǵan qosa «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly» kodekstiń 408-babyna ózgeris engizilip, aýyl sharýashylyǵy janýarlaryn jaıý qaǵıdalaryn buzý eskertý jasaýǵa nemese úsh aılyq eseptik kórsetkish mólsherinde (bıyl 12 975 teńge) aıyppul salýǵa ákep soǵady dep belgilendi.
Osylaısha, múddeli memlekettik organdar qoldanǵan sharalardyń jáne zańnamany qataıtý nátıjesinde 2020 jyly mal urlyǵynyń sany – 3 441-ge deıin, 2021 jyly – 2 271-ge deıin, 2022 jyly – 1 809-ǵa deıin, 2023 jyly 1 520-ǵa – deıin, 2024 jyly – 1 051-ge deıin, 2025 jyly 1 046-ǵa deıin kemidi. Osy qylmys 2018 jylmen salystyrǵanda 5,4 esege jýyq azaıdy.
Áıtse de, ótken jyly mal urlyǵyna qarsy kúres qarqyny báseńdegen syńaıly. О́ıtkeni bul qaskúnemdik burnaǵy jylmen salystyrǵanda nebári 0,5 paıyzǵa ǵana kemigen. Tipti 6 óńirde keıingi kezde buqpantaılap júrgen «barymtashylar» qaıtadan bas kótergen tárizdi. Naqty aıtsaq, Soltústik Qazaqstan oblysynda burnaǵy jyly 3 mal urlyǵy tirkelse, byltyr – 11-ge deıin (nemese 266,7 paıyzǵa), Shyǵys Qazaqstan oblysynda – tıisinshe 34-ten 48-ge deıin (41,2 paıyzǵa), Ulytaý oblysynda – 15-ten 20-ǵa deıin (33,3 paıyzǵa), Pavlodar oblysynda – 56-dan 68-ge deıin (21,4 paıyzǵa), Jambyl oblysynda – 76-dan 90-ǵa deıin (18,4 paıyzǵa), Jetisý oblysynda 101-den 117-ge deıin (15,8 paıyzǵa) kóbeıip ketken. Burnaǵy jyly mundaı kemshilikke Atyraý jáne Qostanaı oblystarynda ǵana jol berilgen edi. Sondaı-aq tórt túliktiń qoldy bolýy Almaty (211), Abaı (108), Batys Qazaqstan (80) oblystarynda sál azaıǵanymen, ózge óńirlermen salystyrǵanda áldeqaıda kóp.
Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, mal urlyǵynyń tolyq tyıylmaı turǵandyǵynyń bir sebebi – ustalǵan urylar sotqa deıingi tergeý barysynda ózara kelisimge kelip, aralaryndaǵy bireýi bar kináni óz moınyna alady da, sybaılastaryn jazadan qutqaryp jiberedi. Ondaı qylmysker ári salǵanda 5 jylǵa sottalyp, osy merzimniń jartysyn ótegen soń, shartty túrde bostandyqqa shyǵady. О́zge qaskóıler eshkim «mańdaıynan shertpegen» soń, úırenshikti «kásipterimen» aınalysyp, mal ıelerin zar ıletýdi jalǵastyra beredi. Bul rette quqyq qorǵaý organdarynyń keıbir qyzmetkerleri, «Kórmes túıeni de kórmes» degendeı, kúmándi «kelisimpazdyqqa» baryp jatady.
Osy oraıda Májilis depýtaty Anas Baqqojaevtyń: «Mal urlyǵynyń jazasyn áli de qataıta túsý kerek. Qylmystyq kodekstiń 188-1-babynda mal urlyǵy boıynsha qarastyrylǵan aıyppul salý, túzeý jumystaryna jiberý, nemese bas bostandyǵyn shekteý sııaqty jazalardy tym jumsaq dep sanaımyn. Olardy alyp tastaý kerek. Bireýdiń jyldar boıy adal eńbekpen ósirgen malyn urlaǵan qylmysker tek túrmege jabý arqyly jazalanýǵa tıis», degen pikiriniń jany bar. Demek, Ishki ister mınıstrligi mal urlyǵyna qarsy kúreste keıingi jyldary qol jetken ilgerileýge toqmeıilsimeı, qoldanystaǵy zańnamanyń oryndalýyna jan-jaqty taldaý jasap, ony jetildirý sharalaryn qarastyrsa ıgi. Eń bastysy, aýyldaǵy aǵaıynnyń aq adal malyn ońaı olja qylatyn qaskúnemderdi quryqtaý jumysyn báseńdetpeý qajet.