Almaty qalasynda Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Qazqaıtajańartý» respýblıkalyq memlekettik kásiporny, ǵylymı-zertteý jáne jobalaý fılıalynyń uıymdastyrýymen «Tarıh jáne mádenıet eskertkishterine ǵylymı-restavrasııalaý jumystaryn oryndaý úshin normatıvti baǵalaýdy ázirleý» taqyrybynda halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.
Keńestik kezeńniń mamandary túzgen tizim boıynsha Qazaqstanda 25 000 tarıhı-mádenı eskertkish memleket qamqorlyǵyna alynǵan-tyn. Búgingi tizimde 11 000-nan asa eskertkish bar. Bul eskertkishterdiń 10-nan astamy IýNESKO qorǵaýyndaǵy álemdik mańyzy bar eskertkish, 700-i asa iri respýblıkalyq dárejedegi, qalǵandary jergilikti mańyzy bar eskertkishter bolyp sanalady. Tarıhı-mádenı mańyzy zor, kóne zamandardyń kúmbiri bolyp jetken osy eskertkishter oıǵa oralǵandaı bolsa, olardyń báriniń tozyǵy jetip, mindetti túrde kúrdeli jóndeý júrgizilip, qaıta jańǵyrtylýy qajet sekildi oıdyń qosa qylań beretini bar. Biraq biz oılaǵandaı, tizimdegi 11 000 jádigerdiń bári birdeı jóndeýge, jańǵyrtýǵa muqtaj emes. Mundaı jumys naqty dálelge súıengen belgili bir talap-kórsetkish negizinde ǵana júzege asyrylady. «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda 100-ge jýyq tarıhı nysan aıyryqsha tizimge alyndy, soǵan sáıkes, belgilengen kórsetkish boıynsha syr-sáýleti qaıta súzgiden ótetin bolady.
Qundylyǵy júzjyldyqtarmen qasterlenetin eskertkishterdi saqtaý jáne qamqorlyq tanytýdyń da birqatar quqyqtyq tetikteri bar. Qoldanystaǵy zańnyń kóptegen tarmaqtary eskirdi, jańa zań qabyldaý zárýlikten týyndap otyr. Sondyqtan Qazaqstan Kedendik Odaq aıasyndaǵy Reseı, Belarýs elderimen jáne Ortalyq Azııa elderimen tarıhı qalyptasqan yntymaqtastyǵyn eskere otyryp, postkeńestik keńistiktiń ókilderin halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa jumysyna tartý maqsaty kózdeldi. Bes memlekettiń mamandary bas qosqan ǵylymı shara kórsetilgen normatıvterdi ázirleý barysyndaǵy ózekti máselelerdi talqylaýǵa, pikir almasýǵa baǵyttaldy.
Halyqaralyq deńgeıdegi konferensııaǵa Belarýs, Tájikstan, О́zbekstan, Qyrǵyzstan sekildi elderden kelgen tarıhshy, restavrator mamandar, QR Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń ókilderi jáne el aýmaǵynda ornalasqan Á.H.Marǵulan atyndaǵy Arheologııa ınstıtýty, Q. I. Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti, Qazaq qurylys jáne sáýlet Ǵylymı-zertteý jáne jobalaý ınstıtýty, «KAZGOR» jobalaý akademııasy, «Kúmbez» mekemesi, «Ostrov Krym» mekemeleriniń basshylary men ókilderi jáne osy sala mamandary qatysty.
Konferensııanyń birinshi bóliminde E.Toqmagambetov, D.Voıakın, L.Charlına, L.Beısenbaeva, O. Petrova, A. Altynbekov syndy tarıhı eskertkishtermen jumys istep júrgen mamandar baıandama jasap, óz taraptarynan normatıvterdi ázirleý jumysyndaǵy kókeıtesti pikirleri men ustamdaryn talqylaýǵa saldy.
Bıylǵy jyly óz elderinde normatıvti baǵalaý qujattaryn túzgen Belarýs Respýblıkasy mamandary jáne О́zbekstannan kelgen A.Shamagrýpov, A.Rahmanov, Qyrǵyzstan Respýblıkasy atynan sóz alǵan D.Imankýlov, N.Nýrbekova, Tájikstannan arnaıy shaqyrylǵan R.Mýkımovtar oı-pikirlerimen konferensııanyń ekinshi bóliminde bólisti. Osy másele boıynsha ótkizilip otyrǵan alǵashqy konferensııada birqatar suraqtar óz sheshimin taýyp, naqty usynys-pikirler quqyqtyq-normatıvti tarmaqtardy ázirleýde basshylyqqa alynatyn boldy.
«Qazqaıtajańǵyrtý» RMK ǵylymı-zertteý fılıalynyń dırektory Sádýaqas Aǵytaev: «Bul dóńgelek ústel Qazaqstandaǵy restavrasııa salasynyń normatıvtik-quqyqtyq negizderiniń aınalasynda jınaqtalyp qalǵan ótkir máselelerdi mamandarmen birge otyryp talqylaýǵa arnaldy. Jıynǵa osy salaǵa qatysy bar postkeńestik elderdiń restavrator mamandary qatysty. Eskertkishterdi baǵalaýǵa kelgende, eń aldymen qundylyqtyń kórsetkishin anyqtaý tásili – álemdik mádenı muranyń bizge tıgizgen jaqsy áseri. Sebebi bir eskertkishtiń kórkemdik obrazy keremet, bir eskertkishtiń mańdaıshasy, kúmbezi jaqsy bolýy múmkin, endi biri ıdeıasymen qundy, taǵy biri pishinimen utymdy. Osyndaı ereksheligimen eskertkishter de kóptegen kórsetkishterge bólinedi. Biz osy kórsetkishterdiń tozyp ketpeýine, kórinisiniń saqtalyp qalýyna qyzmet jasaımyz», deıdi. Álemdik mádenı muranyń búgingi talaby qajet etip otyrǵandyqtan, elimizdiń tarıh jáne mádenı eskertkishterine ǵylymı-restavrasııa jasaý isiniń normatıvtik-quqyqtyq talaby da jańasha aıqyndalýy kerek. TMD elderindegi áriptes mamandardyń shaqyrylý sebebi de sol – osy elderdegi tájirıbemen tanysyp, jan-jaqty zerdelep baryp, óz zańymyzdy saýatty etip jazý.
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY