Kezinde búgingi Túrkııa memleketiniń irgetasyn qalaǵan Atatúrik tarıhı zertteýlerde obektıvtilik qaǵıdasyn ustanýdyń mańyzdylyǵyn: «Tarıhty jazý, tarıhty jasaýdaı mańyzdy.
Jazǵan Jasaǵanǵa adal bolmasa, ózgermeıtin aqıqat adamdy tańǵaldyratyn sıpat alady» degen sózderimen túsindirgen. Atatúriktiń osy aksıomasy Uly Dala keńistiginde Elbasynyń eńbegimen dáleldenýde.
Qazaq eliniń táýelsizdik alǵannan bergi kezeńi – elimizdiń myńjyldyqtar tarıhynyń shyn mánindegi qaıta órleý, ıaǵnı «renessanstyq» dáýiri boldy.
Kóshpeliler órkenıeti men otyryqshylyq mádenıettiń toǵysyndaǵy Uly Dala tarıhyn táýelsiz sanamen, ulttyq ustanymda saralaý tek táýelsizdik kezeńinde ǵana iske asty. Bul jerde táýelsiz tarıh jasaýdaǵy tulǵalyq faktor basym boldy.
Memleket tarıhyn kórnekti tulǵalar arqyly zerdeleý – qazaqtyń baıyrǵy tanym-túsiniginde erteden qalyptasqan dástúr. Qazaqtyń shejirelik zerdesinde tarıh udaıy jeke tulǵalardyń ómir deregi arqyly tanylyp otyrady.
Aqıqatynda ult bolyp qalyptasýymyzdaǵy uly tulǵalardyń aıryqsha oryn alatyndyǵy san ǵasyrlyq tarıh paraqtarynda qattalyp jatyr. Budan shyǵatyn túıin: «Tarıhty tulǵalar jasaıdy!».
Qazaqstannyń tarıh ǵylymy mektebi keńestik kezeńde qalyptasty desek te, tarıhymyzdy ulttyq kózqarasta qaıta tujyrymdaý, otandyq táýelsiz tarıh ǵylymyn qalyptastyrý Qazaqstannyń birinshi jańǵyrý kezeńinde, ıaǵnı táýelsiz memleketimizdiń dúnıege kelýimen júzege asqan úderis. Elbasynyń tarıhqa, saıasatqa, memleket damýyna, ekonomıkaǵa baılanysty eńbekteri ulttyq tarıhty zerdeleýdiń jańa metodologııalyq bazasy desek artyq aıtpaspyz.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary jańadan eńse tiktegen jas memleket úshin syn saǵattar men syndarly sátterge, bolashaqty boljap bolmaıtyn, biraq tarıh betterine qattalyp jatqan taǵdyrsheshti qadamdarǵa toly boldy. Osyndaı sátte memlekettiń jaýapkershiligin moınyna alatyn, táýekeli jetetin tulǵanyń qolynda bolýy tıis ekendigin sol kezeńniń shyndyǵy dáleldep berdi. Memlekettiń basqarý júıesin reformalaý, prezıdenttik bıliktiń ókilettiligin nyǵaıtý – Elbasynyń tarıhı kúrdeli kezeńde qolǵa alǵan nátıjeli sheshimi. Mysaly, táýelsizdik aıasynda – 1990 jyldan bastap 2000 jylǵa deıingi aralyqta Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimizde 5000-nan astam akti qabyldandy, onyń ishinde – 970 zań, 2700 jarlyq, 370-ten astam qaýly, 900-den astam ókim bar. Sondaı-aq Elbasy 10 memlekettik baǵdarlamaǵa qol qoıǵan. Osy qabyldanǵan mańyzdy qujattar sol bir kúrdeli kezeńde memlekettilimizdiń turaqtalýyna negiz jasady.
Elbasynyń táýelsizdik alǵannan bergi kezeńdegi dúnıege ákelgen «Ádilettiń aq joly», «Tarıh tolqynynda», «Ǵasyrlar toǵysynda», «Qazaqstan joly» eńbekteri shyn máninde otandyq tarıh ǵylymyna jańa metodologııalyq serpin berdi. Prezıdent Otanymyzdyń qazirgi zamandaǵy asa kúrdeli, sonymen birge nátıjeli damýyna qatysty tarıhty kezinde otandastarymyzdan úlken baǵasyn alǵan «Qazaqstan joly» eńbeginde tujyrymdady. Al búgingi qalyń oqyrmanǵa, onyń ishinde el bolashaǵy jastarǵa jol tartqan «Táýelsizdik dáýiri» týyndysy – elimizdiń búgingi damýyn jan-jaqty qamtyǵan, ózekti tujyrymdar jasalǵan Qazaqstannyń qazirgi zaman tarıhy.
Táýelsiz Qazaqstan jaǵdaıynda Elbasy N.Nazarbaev azat eldiń azat tarıhyn jasaýshy hám jazýshy tulǵa. Munyń aıqyn dáleli retinde joǵaryda atalǵan memleketimizdiń qalyptasý kezeńderinde tolǵamdy tujyrymdary men oramdy oılary kestelengen irgeli eńbekterin aıta ketkenimiz abzal.
Álemdik tájirıbede óz eliniń tarıhyna kanondyq negizde týyndy arnaǵan ult kóshbasshylary joq emes. Máselen, Djavaharlal Nerý, Lı Kýan Iý, Ýınston Cherchıll, Mahathır Mohamad syndy álemdik saıasatta óz elderin órge súıregen qaıratkerler ulttyq jetistikterin tarıh paraǵyna tańbalap qaldyrdy.
Osy turǵyda Elbasynyń «Táýelsizdik dáýiri» týyndysyn paraqtaýdan túıgen oılarymdy negizdeı ketsem.
Birinshiden, atalǵan irgeli eńbekte memleketshildik ustanym, eldik sana, ulttyq rýh utymdy úılesim tapqan. Qazaqstannyń táýelsizdik shejiresine kóz júgirtken ár adamǵa bul kitap jol bastaýshy bolary sózsiz.
Ekinshiden, gýmanıtarlyq ǵylymdar, onyń ishinde otandyq tarıh ǵylymynyń aldaǵy mindetterin aıqyndaý, metodologııalyq turǵydan jańarý Elbasy eńbeginen bastalýy tıis.
Úshinshiden, memleketimizdiń saıası baǵdary, dıplomatııa, halyqaralyq baılanystar jáne álemdik qoǵamdastyqtaǵy Qazaqstan bedeli syndy mańyzdy máseleler tarıhı-tanymdyq turǵyda aıshyqtalǵan.
Tórtinshiden, Elbasynyń joraly joldaýlary men úndeýleri, memlekettik mańyzy bar baǵdarlamalar jáne olardyń oryndalýy men nátıjeli kórinisterine osy eńbekten kýá bolamyz.
Besinshiden, derbes memleketterdiń ishinde el astanasyn aýystyryp, jańadan astana salý syndy batyl qadamǵa barǵan elder sırek. Al Elbasy bul kúrmeýi qıyn kúrdeli isti sonaý 90-jyldardyń basynda-aq qolǵa aldy. Búginde elimizdiń júregi Astana barlyq jetistikterimizdiń bastaýyna aınaldy. Bul – Memleket basshysynyń esimimen tikeleı baılanysty tarıhı sheshim. Elbasy eńbeginde osy ıgilikti isti áserli sýrettegen.
«Memleketimizdiń dúnıege kelýi. Qazaqstannyń birinshi jańǵyrýy (1991-1995 jyldar)», «Uly betburys. Qazaqstannyń ekinshi jańǵyrýynyń bastalýy (1996-1999 jyldar)», «Qııaǵa qulash sermeý. Qazaqstannyń ekinshi jańǵyrýy (2000-2010 jyldar)», «Qalyptasqan memleket. Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy (2010 jyldar)» syndy tórt taraýdan turatyn eńbekte táýelsizdik shejiresin aıqyndaýshy derekter men málimetter keńinen qamtylǵan.
«Tarıhty tarazylaı otyra, aqylǵa sala otyra, asyra saıasılandyrýdan saqtanýymyz kerek... Meniń tereń paıymdaýymsha, Qazaqstannyń ulttyq tarıhy bizdiń qoǵamdy biriktirý, kórshi eldermen dostyq jáne ózara túsinistik qaǵıdattaryna negizdelýi tıis». Bul – Elbasynyń taǵylymdy eńbeginde aıtylǵan tujyrym. Demek, Prezıdent eńbeginde negizdelgen mańyzdy máseleler otandyq tarıhymyzdyń damýyna baǵyt-baǵdar bolatyny anyq.
Meıir ESKENDIROV, Shákárim atyndaǵy Semeı memlekettik ýnıversıtetiniń rektory
SEMEI