Eńbekaqy tóleýdiń jańa júıesine synama jasalýda

Memlekettik qyzmetshilerdiń aı saıynǵy jalaqysyna keletin bolsaq, qazir jalaqy jumystyń sı­­pa­ty men kúrdeliligine baı­lanys­ty bolady. Bul tek la­ýazym­nyń deńgeıin jáne mem­leket­tik qyzmetshiniń jumys óti­lin eske­ret­in dástúrli júıeden erekshelenedi.

Eski tarıftik shkala bo­ıynsha mınıstrliktiń qyzmet­kerleri ákimdikterdiń qyzmet­ker­lerine qaraǵanda jalaqyny aıtar­lyqtaı kóp aldy, al kez kelgen basshynyń jalaqysy jumys­tyń mazmunyna qaramastan oryndaýshynyń eńbekaqysynan joǵary boldy. Bul jalaqydaǵy negizsiz dısproporsııaǵa alyp keldi jáne memlekettik organ úshin olardyń mańyzdylyǵyn eskere otyryp, pozısııalardy bólip kórsetpedi.

Jańa júıe faktorlyq-bal­dyq júıege negizdelgen, soǵan sáıkes barlyq laýazym­dar úsh faktordy eskere otyryp baǵalanady. Olar: laýazymdyq mindetterin tıimdi oryndaý úshin qandaı bilim deńgeıiniń, quzyrettilik pen jumys táji­rıbesiniń qajet­tigi; laýa­zymǵa júktelgen mindet­ter­diń kúrdeliliginiń dárejesi; nátıjege qol jetkizbegeni úshin jaýapkershilik dárejesi.

Faktorlardyń árqaısysy boıynsha ball shyǵarylady jáne olardyń jıyntyǵy jańa jalaqy jelisindegi laýazymnyń ornyn anyqtaıdy. Barlyq laýazymdardy baǵalaý nátıjesinde olar tórt blokqa toptastyryldy:

- jaýapty hatshylardy, ap­parat basshylary men komıtet­terdiń tóraǵalaryn qamtıtyn joǵarǵy basshylyq quram;

- negizgi (salalyq bólim­she­lerdiń laýazymdary);

- járdemdesýshi (quqyqtyq, qarjylyq, kadrlyq, aqparattyq jáne tehnologııalyq qoldaý, jurt­shylyqpen baılanys úshin jaýap­ty laýazymdar);

- qosalqy (ákimshilik jáne sharýashylyq qyzmetke jaýapty laýazymdar).

Bloktyń árqaısysy la­ýazymdar ıerarhııasyn eskere otyryp, 15 deńgeıden turady. Eńbekaqy tóleýdiń faktorlyq-baldyq shkalasynyń engizilýiniń arqasynda bıyl jańa júıeni synamadan ótkizýdi júzege asyratyn memlekettik organdarda kómekshi (tehnıkalyq) qyzmetkerlermen salystyrǵanda saıasatty qalyp­tas­tyratyn salalyq qurylym­dar­dyń qyzmetkerleri, sarapshylar, sondaı-aq óńirlerdiń qyz­met­kerleri kóbirek jalaqy alady.

Aımaqtar men ortalyq mem­lekettik qyzmetshilerdiń jala­qylaryndaǵy dısproporsııany azaıtý jańa júıeni engizýdiń taǵy bir mańyzdy jaǵy bolyp tabylady. Mysaly, eger buryn ortalyq memlekettik mekemedegi bas sarapshyǵa qaraǵanda, ákimdiktiń bas mamany ortasha eseppen 70% az alsa, endi aıyrmashylyq orta eseppen 10% bolady.

Jańa jalaqynyń mólsheri naryqtaǵy uqsas qyzmetterdiń qunyn eskere otyryp anyqtaldy. Osylaısha faktorlyq-baldyq shkala eki negizgi prınsıpti saqtaý­dy qamtamasyz etedi: ishki ádilettilik jáne syrtqy básekege qabilettilik.

Aıta ketý kerek, laýazymdardy baǵalaýda uıymdardyń kópshiligi, memlekettik, jeke, ha­lyq­aralyq (BUU, Dúnıejúzilik bank, Azııalyq Damý banki jáne t.b.) uıymdardy qosa al­ǵan­da, fak­torlyq-baldyq baǵa­laý­ǵa sú­ıenedi. Qazaqstanda bul ádis­temeni qazirdiń ózinde 174 jeke­­menshik jáne kvazı­mem­leket­tik sektor kompanııala­ry júze­ge asyryp otyr. AQSh, Sın­gapýr, Malaızııa, Ja­ńa Zelandııa jáne basqa da ekono­mı­ka­lyq da­myǵan elderdegi memle­ket­tik mekemelerde qyzmet­ker­ler­diń jumysy osyndaı tásil­men baǵa­lanady.

Jańa júıedegi syıaqy má­selesine keletin bolsaq, birin­shiden, «syıaqy» máni «bonýs» mánine ózgertildi. Ekinshiden, olar jyldyń sońynda mem­le­kettik qyz­metshilerdiń jumys qory­tyn­dysyna baılanysty tólenedi. Árbir memlekettik qyzmetshiniń aldyn­da turǵan mindetter jeke jumys josparlarynda qamty­latyn bolady. Aıta ketý mańyz­dy, bul mindetter úrdistik (kún­delikti) sharalardy qamtymaıdy, al memlekettik organdardyń stra­tegııalyq josparlarynan jáne birinshi basshylardyń memorandýmdarynan shyǵady. Sondyqtan olar baǵalaý prosesinde sýbek­tıvtiliktiń aldyn alýǵa bolatyn naqty jáne ólshenetin bolýy kerek.

Árbir memlekettik (pılot­tyq) organ úshin jeke bonýs qory qu­ry­la­tyny taǵy bir mańyzdy jańa­lyq bolyp otyr. Aıta ketý kerek, burynǵy júıe boıynsha syıa­qyny tek qana únemdeý múmkin­shiligine ıe bolǵan memlekettik or­gan­dar ǵana alatyn bolǵan. Son­dyq­tan osy syıaqylardyń mólshe­ri ártúrli boldy. Endi árbir memle­kettik qyzmetshi ózi jumys isteı­tin memlekettik organǵa qa­ra­mastan, joǵary ónimdilik úshin bonýsty alýǵa múmkindik alady.

Jalpy alǵanda, jańa júıeni engizý praktıkada balamaly jumysty oryndaý úshin teń syı­aqy prınsıpin júzege asyrý­dy, sondaı-aq Ult josparynda kór­setilgen nátıjelerge negizdelgen syıaqyny qamtamasyz etedi.

Bolashaqta atalǵan júıe pı­lot­tyq synamadan sátti ótip, tıim­diligin kórsetse, ol basqa da mem­lekettik organdarǵa taratylatyn bolady.

Joldybaı BAZAR, «Egemen Qazaqstan»