Ornyqty damýdyń basty qujaty

Degenmen, búgingi jetistikterge toq­meıil­sip otyratyn ýaqyt emes. Únemi alǵa umtylyp, jańǵyryp, jańaryp otyr­maǵandardy zaman kóshi artqa yǵys­tyryp, damý jolynan taıdyryp jibe­retini anyq. Qazirgi dúnıejúzilik eko­no­­mı­kalyq daǵdarys, ǵalamdyq saıası tu­raq­­syz­dyq pen áskerı qaqtyǵystar etek-je­ńimizdi jıyp, ýaqyt talabyna saı áre­ket etýimiz kerektigin kórsetip otyr.

Qazaqstandy nebir tar jol, taıǵaq keshýlerden, tereń daǵdarystardan aman-esen alyp shyqqan Elbasy Nursultan Nazarbaev taǵy da kóregen sheshim qa­by­ldap, batyl qadamdar jasaı bildi. Sonyń dáleli Memleket basshysynyń ult­­tyq ekonomıka men áleýmettik-máde­nı damýdyń barlyq salalaryna zaman talabyna saı sıfrly tehnologııa­lardy engizýdiń joldaryn aıqyndap ber­gen «Tórtinshi ónerkásiptik revolıý­sııa jaǵ­daıyndaǵy damýdyń jańa múm­kin­dikteri atty» Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýy der edik.

Osynaý kúrdeli kezeńde túpkilikti tehnologııalyq reformalardy júzege asyrý­d­aǵy basty maqsat – dúnıe júzin­degi básekege barynsha qabiletti otyz memlekettiń arasynan oıyp turyp oryn alyp, Máńgilik Elge aınalý. Bul tarıhı jaýapkershilikti búkil el turǵyndarymen qatar, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń halqy da tolyqtaı sezinip otyr.

О́zderińizge belgili, Elbasynyń bıyl­­ǵy Joldaýyndaǵy negizgi 10 baǵyt – al­­daǵy maqsattarymyzdy túsindirýdiń eń basty qujaty. Prezıdent Joldaýdyń birin­shi baǵytynda el ekonomıkasyn ındýstrııalandyrýdy jalǵastyrý qajet­tigin, osy salaǵa jańa sıfrly tehno­lo­gııalardy engizýde kóshbasshy bolýy kerek­tigin aıtyp ótti. Bul – óte oryn­dy baılam. Sebebi, búginde bar­lyq bá­se­kege qabiletti, damyǵan elder­de óndiris oryndary sıfrly tehno­lo­gııa­­lardyń negizinde jumys isteıdi. Sonyń arqasynda olar taýar óndirýge jum­salatyn jumys kúshi men energııany únemdep, ónimdilikti barynsha arttyrýda. Demek, bizdiń otandyq taýar óndirýshilerimiz de jańa tehnologııalardy qoldanbaıynsha halyqaralyq naryqtarda básekege tótep bere almaıdy. Eski tehnologııalar boıynsha ón­dirilgen, ózindik quny qymbat taýar­larǵa qazir suranys joq.

Jalpy, Qazaqstannyń údemeli ın­dýs­trııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­dar­lamasy boıynsha oblysymyzda jalpy quny 1,3 trln teńgeni quraıtyn 137 joba júzege asyrylýda. Onda 18 myń­nan astam jumys orny ashylatyn bola­dy. 2017 jyly quny 36,4 mlrd teńge qu­raı­tyn 18 joba iske qosylyp, 1 200 jańa jumys orny qalyptasty. Onyń ishin­de joǵary zamanaýı talaptarǵa sáı­kes keletin «Rahat Shymkent» JShS-niń vaflı tútikshelerin óndiretin zaýyty, «Hımfarm» AQ-tyń qatty forma­daǵy dáriler shyǵaratyn sehy, «Hill Corporation» JShS-niń qolda­nyl­ǵan maılardy regenerasııalaý men kon­sıstenttik materıaldardy óndi­re­tin zaýyty jáne «Bórte Mılka» serik­tes­tiginiń sút ónimderi zaýyty sekildi kásiporyndar bar.

Joǵaryda aıtylǵan kásiporyndar­dyń barlyǵy Elbasy Joldaýynda aıtyl­ǵandaı, joǵary sıfrly tehno­lo­gııa­lar­dyń negizinde jumys isteıdi. Sondaı-aq bıyl Shymkent munaı óńdeý zaýyty («PetroQazaqstan Oıl Pro­dakts» JShS) jáne Shardara sý elektr stansasynda («SharSES» AQ) jań­ǵyrtý jumystary aıaqtalatyn bolady. Bul kórsetkishterdiń barlyǵy – ob­lys ekonomıkasyna ınvestısııa tartý baǵytyndaǵy aýqymdy jumystyń nátıjesi. О́tken jyly ınvestısııa kóle­mi 20,2 paıyzǵa ósip, 482 mlrd teń­geni qurady. Investısııa kóleminiń ósýi jó­ni­nen oblysymyz respýblıkada al­ǵash­­qy orynǵa kóterildi.

Elbasy Joldaýynda ekinshi mindet retinde resýrstardy tıimdi paıdalaný, ol úshin jańa tehnologııalardy energetıka salasyna da engizý máselesi aıtylǵan. Bul búginde barynsha ózekti mindetterdiń biri. Sebebi sarapshylardyń boljamdary boıynsha 2050 jyly energetıkalyq daǵdarysqa baılanysty álemdik ekonomıka quldyraýy múmkin. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesinen keıin bul baǵytta da jumystar óńirimizde belsendi túrde qolǵa alyndy.

О́tken jyldyń ózinde Saıram, Qazy­ǵurt aýdandarynda gıdroelektr stan­salary iske qosyldy. Al Shymkent qala­­synda káriz sý qaldyqtarynan bıogaz alatyn Ortalyq Azııada balamasy joq keshen paıdalanýǵa berildi. Munyń bári memlekettiń qoldaýy arqasynda júzege asyp otyr.

Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýynda jańa, sıfrly tehnologııalardy agro­óner­kásip keshenine engizý máselesi aıtyl­dy. Qazirgi kezde Qazaqstannyń agro­óner­kásip sektory turaqty damý ústin­de. Degenmen, bul salany áli de damyta túsýimiz qajet. Sebebi qazir álemde ekolo­gııalyq turǵydan taza azyq-túlik ónim­derine degen suranys óte joǵary. Qazir­gi kezde oqý baǵdarlamalaryn jańar­typ, agroónerkásip keshenindegi ozyq bilim men úzdik tájirıbeni meńgerý­di alǵa qoıdyq.

Bizdiń oblysymyz agrarlyq óńir bol­ǵan­dyqtan, bul baǵytta da jańa tehnologııalar engizý boıynsha jumystar júıeli túrde atqarylyp otyr. Inten­sıvti baq, tamshylatyp sýarý, jylyjaılar baǵyttarynda jańa tehnologııalar engizý arqyly ónimdiliktiń joǵary deń­geıine jetip otyrmyz. Tarqatyp aıtar bol­saq, 2017 jyly 212 gektar jyly­­­jaı sa­lynyp, jalpy alańy 1 335 gektar­ǵa jetti. Bul respýblıkadaǵy barlyq jyly­­­jaılardyń 75 paıyzy osy óńirde or­na­­­las­qan degen sóz. Al tamshylatyp sýa­rý ádisi ótken jyly óńirde 8 606 gek­tarǵa endirilip, osy ádispen yl­ǵal­dan­dy­rylatyn egistik kólemi 59 673 gek­tar­dy qurady. Bul kórsetkish boıyn­sha ob­lys­­tyń respýblıkadaǵy úlesi – 72 paıyz.

Osy isterdiń barlyǵyn atqarýdaǵy negizgi maqsatymyz aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde azyq-túlik ónimderiniń eksportyn arttyrý. Jalpy, byltyr aýyl sharýashylyǵy óniminiń kólemi 522,4 mlrd teńgeni qurap, 2016 jylmen salys­tyrǵanda 2 paıyzǵa ósti. Oblys res­pýb­lıkadaǵy aýylsharýashylyq ónimi­niń úlesi 12,8 paıyzǵa jetti. Bul kór­setkish boıynsha respýblıkada 2-orynǵa kóterildik.

Byltyr Ońtústik Qazaqstan obly­sy aýsyldan azat aımaq mártebesin ıe­l­endi. Bul óńirdegi et eksportynyń artýyna jol ashty. 2017 jyldyń basynan beri oblystan alys-jaqyn shet­el­derge 218 tonna iri qara mal eti, 110 ton­na qoı eti eksporttaldy. Budan bólek, «Ordabasy qus» JShS 2017 jyl­­dyń 11 aıynda Reseı men Qyr­ǵyz­s­tanǵa 2 485 tonna kúrke taýyq etin jó­nelt­ken. Sonymen qatar Iran Islam Respýblıkasyna júgeri men qoı etin tasymaldaý máselesi boıynsha qar­qyndy jumystar júrgizilýde. Qazir­gi tańda, Saýd Arabııasy, BAÁ men Irak memleketterine qoı etin eksporttaý boı­ynsha aldyn ala kelisimder bar. Jalpy 2021 jylǵa aýylsharýashylyq taýar­lary eksportyn kem degende 3 esege arttyrýymyz qajet.

Aǵymdaǵy jyly oblysta 3000-nan kem emes úı sharýashylyqtarynan birik­tirilgen 102 kooperatıv quramyz.

Prezıdentimiz sýarmaly jerlerdiń tıimdiligin kóterý jóninde arnaıy tapsyrma berdi. Oblys boıynsha 457 myń gektar sýarmaly jerlerdi aǵyn sý­men jalpy uzyndyǵy 14 myń km quraı­tyn 2325 kanal qamtamasyz etedi. Onyń 9 myń km kommýnaldyq menshik­tegi 1105 kanaldyń 4,6 myń km jóndeýdi qajet etedi. Úsh jyl ishinde sý sharýashylyǵy qurylys­tary­nyń 50 paıyzy qalpyna keltiriledi.

Joldaýdaǵy tórtinshi baǵyt kólik-logıstıka salasyna jańa tehnolo­gııa­lardy engizýdi kózdeıdi. Bul baǵyt boı­ynsha Prezıdent ıntellektýaldy kólik júıesin engizý týraly aıtty. Bul degenimiz – ınfraqurylymnyń jarqyn keleshegi. Zaman úderisine ilese otyryp, sapaly ónim alýǵa jáne artyq shyǵynnan qutylýǵa bolady.

Osy oraıda, ótken jyldyń sońynda Shymkent qalasynda «Continental Logistics Shymkent» atty mýltımodaldy kóliktik-logıstıkalyq ortalyq iske qosylǵanyn aıta ketken jón. «Batys Eýropa – Batys Qytaı» tas jolyna jáne halyqaralyq temirjol jelisine óte jaqyn ornalasqan bul ortalyq shyǵys – batys, ońtústik – soltústik taýar aǵymyna qyzmet kórsetedi. Qurǵaq jáne klımattyq júk qoımalary, konteınerlik termınal, kedendik resimdeý aımaǵy men ilespeli qurylymdary bar ortalyq jylyna 1 mıllıon tonna júk ókizýge qabiletti.

Ońtústik Qazaqstan oblysynda 2017 jyly 1 543,3 shaqyrym jol jóndeýden ótip, nátıjesinde 2016 jylǵa qaraǵanda jóndelgen jol uzyndyǵy 58,5 paıyzǵa artty. Jergilikti mańyzy bar avtomobıl joldary jelisin qalpyna keltirý maqsatynda bıýdjetten 2017 jyly 9,8 mlrd teńge qaralsa, al 2018 jyly bul maqsatqa 19,7 mlrd teńge ba­ǵyt­talyp, jyl boıynda bólingen qar­jy kólemi ósetin bolady. Bul Jol­daýda qoıylǵan respýblıka boıynsha 150 mlrd teńge qaraý qajettigi boıynsha talaptyń 13,1 paıyzyn quraıdy. Iаǵnı oblysymyzda avtomobıl joldary salasyna bólinetin qarjyny ulǵaıtýǵa qatysty qoıylǵan talap tolyǵymen oryndalǵan deýge bolady.

Joldaýdaǵy besinshi baǵyt qurylys­qa jáne kommýnaldyq sektorǵa zamanaýı tehnologııalardy engizý boıyn­sha da óńirde belsendi jumystar júr­gizilýde. Elimizde memlekettik qoldaýdyń arqa­synda turǵyn úı qurylysynyń kólemi jyl saıyn artyp keledi. 2017 jyldyń basy­nan «Nurly jer» turǵyn úı qury­lysy baǵdarlamasy iske qosyldy. Osy baǵdarlama aıasynda oblysymyzda 721 myń sharshy metrdi quraıtyn jalpy sany 7500-ge jýyq páter berildi. Bul 2016 jylmen salystyrǵanda 36 paıyzǵa kóp. Turǵyn úı kóleminiń ulǵaıýy osy salaǵa ınvestısııalardyń ósýimen qamtamasyz etildi. Bul baǵdarlamany odan ári jalǵastyrý maqsatynda zamanaýı tehnologııalardy paıdalaný maqsaty tur.

Joldaýdaǵy altynshy baǵyt otan­dyq qarjy júıesiniń qyzmetin jetil­dirý máselesin qarastyrǵan. Bank kapı­talynyń esebinen el ekonomıkasyn qarjylandyrýdan basqa qor naryǵy arqyly qarjylandyrý mehanızmi de mańyzdy bolyp tabylady. Elbasy, ásirese otandyq bıznesti tómen paıyz­dyq kredıttermen qoldaýdy júktedi. Oblystaǵy kásipkerlik salasy­nyń jeńil­detilgen nesıege degen qulshynysy joǵary. Biz «Maksımým» aımaqtyq qar­jy ortalyǵy arqyly 8 mlrd 312 mln teńgege 2 342 jobany qarjylandyrdyq. Nátıjesinde 4618 jumys orny ashyldy. Jalpy ótken jyly óńir turǵyndary bankterden 299,4 mlrd teńge alsa, onyń 43,9 mlrd teńgesi shaǵyn jáne orta kásipkerlikti qoldaýǵa baǵyttalǵan.

Jetinshi baǵyt, adamı kapıtal – qoǵamnyń áleýetin anyqtaýshy negizgi faktorlardyń biri. Adamı kapıtaldy damytý máselesi árqashan eldiń saıası basshylyǵy qabyldaǵan memlekettiń jáne qoǵamnyń damý strategııasyn, sondaı-aq naqty is-qımyldaryn anyq­taı­tyn tujyrymdamalyq qujat­tardyń jáne naqty is-qımyldardyń fokýsynda boldy.

Osy oraıda Ońtústik Qazaqstan oblysynda da bilim salasyna erekshe nazar aýdarylyp otyrǵanyn aıta ketken jón. Oblysta birinshi kezekte sheshýdi qajet etetin basymdyqtardyń biri apatty, úsh aýsymdy, yńǵaılastyrylǵan mektepterdiń máselesi bolyp tabylady. Sonymen qatar oblysta týý kórsetkishi joǵary. О́tken jyly 78 810 bala ómirge kelse, 73 417 bala mektep tabaldyryǵyn attady. Jyldan jylǵa bala ósimi turaq­ty artyp keledi. Osyǵan oraı oblys­ta jyl saıyn orta eseppen 40 mektep qu­ry­lysyn júrgizý qajet.

Jalpy, 2017 jyly 29,8 mlrd teńgege 82 bilim nysandarynyń qurylysy júrgizilip, jyl sońynda 32 nysannyń qu­rylysy aıaqtaldy. Onyń ishinde 8 apat­ty jáne 13 úsh aýsymdy mektep­ter­diń máselesi oń sheshildi. Qalǵan 12 apat­ty jáne 12 úsh aýysymdy mektep­ti ús­timizdegi jyly sheshýdi jospar­lap otyrmyz. 2018 jyly 63 nysan­nyń qu­rylysyna 14,4 mlrd teńge qarasty­ryl­dy. Jyl sońynda 50 bilim berý meke­m­esiniń jańa ǵımarattarynyń qury­lysy aıaqtalady.

Oblysta jańadan 140 mektepke de­ıingi bilim berý uıymdary ashylyp, onda 14 myńǵa tarta oryn quryldy. Bala­baq­­shamen qamtý deńgeıi 87,1 paıyzǵa jetti. Bıylǵy jyldyń sońynda bul kórsetkish 90 paıyzǵa jetedi dep kútilýde.

Elbasy Joldaýda elimizdiń qazirgi densaýlyq saqtaý isi qymbatqa túse­tin stasıonarlyq emge emes, negizinen aýrý­dyń aldyn alýǵa baǵyttalýy eken­digin atap kórsetti. Sondaı-aq tıim­diligi az jáne memleket úshin shyǵyny kóp dıspanserlik em qoldanýdan negizgi sozylmaly aýrýlarǵa qashyqtyqtan qoıylatyn dıagnostıkany qoldaný arqyly basqarýǵa, sol sııaqty syrttaı emdeý jolyna kóshken jón degen­di de alǵa tartty. Munyń syrtynda onkologııalyq aýrýlarmen kúresý úshin keshendi josparlar qabyldaýdy, ǵylymı onologııalyq ortalyq qurýdy da qadap tapsyrdy. Elbasy halyqty alańdatqan mindetti áleýmettik medısınalyq saq­tan­dyrý júıesine de kezeń-kezeńmen kóshý qajettigin eskertti.

Ońtústik Qazaqstan oblysynda Jol­daý júktegen osy mindetterdi oryn­daý maqsatynda aýqymdy ister atqa­ry­lýda. 2017 jyly jalpy quny 6,8 mlrd teńgeni quraıtyn, aýysymyna 500 adamdy qabyldaýǵa múmkindik bere­tin 4 emhananyń qurylysy bastaldy. Bıyl bul emhanalardyń qurylysyn aıaq­taýdy jos­parlap otyrmyz. Budan bólek, jańadan 600 mln teńgege 20 medı­sınalyq tirek ornatyldy.

О́tken jyldyń qorytyndysynda oblysta densaýlyq saqtaý salasynyń ne­giz­gi kórsetkishteri aıtarlyqtaı jaq­sardy. Atap aıtqanda, ana ólimi – 35,1 paıyzǵa, náreste ólim-jitimi – 3,4 pa­ıyzǵa, týberkýlezden bolatyn ólim-jitim 8 paıyzǵa tómendedi.

Joldaýda, birinshiden, memlekettiń qatysýy asa joǵary salalarda tártip ornatyp, kásipkerlik qurylymdarǵa ákimshilik qysymdy qysqartý mindeti qoıy­lyp otyr. Ekinshiden, memlekettik or­gandar jumysynyń tıimdiligin art­tyrýǵa jáne olardyń azamattarmen qarym-qatynastaryn jetildirýge aqpa­rattyq tehnologııalardy damytý úlken yqpal etedi.

 Elbasynyń qatań ustanymy sybaılas jemqorlyqty joıýǵa baǵyttalǵanyn Joldaýdaǵy toǵyzynshy mindetten kóre alamyz. Sybaılas jemqorlyq deńgeıin tómendetýdiń mańyzdy sharasy – halyqpen jáne bıznespen ózara is-qımyldy qosa alǵandaǵy memlekettik organdarda júrgiziletin prosesterdi sıfr­landyrý bolyp tabylady.

Qazirgi tańda bul salada oń úrdis bar. 2018 jyldan bastap elimiz Birikken Ulttar Uıymy Elektrondy basqarýdyń damýy ındeksinde 48 pozısııaǵa, ıaǵnı 81-orynnan 33-orynǵa kóterildi. Mem­le­ket­tik qyzmetti elektrondy for­matqa aýys­tyrýǵa qatysty jumystar men báse­kelik ortany sybaılas jemqor­lyq­­ty joıýdyń basty faktory retinde jan­dandyrýǵa óz úlesimizdi qosýymyz kerek.

Joldaýda aıtylǵan onynshy ba­sym­d­yq «Aqyldy qala» jobalaryn jú­zege asyrýǵa qatysty. Halyqaralyq táji­rıbe boıynsha «Aqyldy qala» júıesi qala­daǵy kóshelerdi jaryqtandyrýǵa beri­letin elektr energııasyn 60 paıyzǵa, kom­mý­naldyq jeliler men jylýdy qol­daný qyzmetterin 30 paıyzǵa, elektr ener­­gııa­syna jumsalatyn esepshottardy 26 pa­ı­yzǵa deıin arzandatýǵa múmkindik beredi.

Úkimettiń «Smart Sity» jobasyn en­gizý josparynda elimizdiń iri 5 qalasy bar, olar – Astana, Almaty, Shymkent, Qara­­ǵan­dy jáne Aqtóbe. «Aqyldy qala­nyń» negizgi erekshelikteri – jaılylyq, qaýip­siz­dik, tıimdilik jáne ekologııalyq tazalyq.

Elbasynyń bul Joldaýynyń ózegi qansha jerden tehnologııalandyrý men sıfrlandyrý bolǵanymen, onda mádenıet pen rýhanııat máseleleri de umyt qalmaǵan.

Prezıdent maqalasynda kórsetilgen mindetterdi júzege asyrýǵa ońtústik-qazaqstandyqtar óz úlesterin qosýda. «Týǵan jer» baǵdarlamasynyń aıasynda jalpy quny 31,5 mlrd teńgeni quraıtyn 577 joba qolǵa alyndy.

Bizdiń qoldaýymyzben túsirilgen «Kóne jetigenniń syry» atty 10 serııa­ly fılmniń tusaýkeseri taıaýda ótti. Sonymen birge «Rýhanı jańǵy­rý» aıasynda alǵash ret tarıhı-tanym­dyq «Kúsh atasy – Qajymuqan», «Otyrar­dy qorǵaý», «Kıeli Qazyǵurt» anıma­sııa­l­yq fılmderi daıyndalyp, kórere­menderdiń ystyq yqylasyna bólendi.

Elbasy aıtqan Qazaqstannyń kıeli oryndarynyń kartasyna Ońtústik Qazaqstan oblysynan 35 nysan­nyń qosylýyn da maqtanyshpen aıta alamyz. Sondaı-aq qazaq tilin latyn grafıka­syna kóshirý jónindegi Elbasy bas­ta­masy júzege asýda. Bul Qazaqstan halqyn órkenıetti álemge, zamanaýı bilim, ǵylym men tehnologııalarǵa jaqyn­data túsetin tarıhı tańdaý.

Joldaýda tehnologııalyq damýǵa basymdyq berildi eken dep Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵan mindetter ekinshi kezekke ysyrylyp qalmaýy tıis. Demek, tehnologııalardan da qalmaı, ári adamgershilik qalybymyz ben ulttyq negizderimizden, ulttyq kodymyzdan qol úzbeı, tar­azy­nyń basyn teń ustaı otyryp damýǵa tıistimiz.

Janseıit TÚIMEBAEV,

Ońtústik Qazaqstan oblysynyń ákimi