Qonys aýdarýshylarǵa qolaıly jaǵdaı bolsa...

Elimizdiń Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi­men kelisilip, bekitildi de. Pavlo­dar, Ekibastuz, Aqsý qalalary­nyń túıilisi qonystandyrý aýmaǵy dep tańdap alynǵan-dy. Qazir oral­mandar qalashyqtan buryn ob­lys ortalyǵynan «Beıimdeý orta­lyǵynyń» ashylýyn asyǵa kútýde.

Al oblystyq jumyspen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqar­masy­nyń málimetinshe, byltyr óńirge 75 otbasy, ıaǵnı 328 adam kóship kelgen. Onyń 86-sy О́zbekstannan, 99-y Moń­ǵolııadan, 123-i Qytaıdan, 19-y Reseı­den, ekeýi Ýkraınadan kelgen. Byl­tyr «Atajurt» qoǵamdyq bir­les­­tigi Qytaıdan shyqqan 20-dan asa ot­basy bar kóshtiń úshinshi legin Ýs­pen­­ka jáne Sharbaqty aýdandaryna jet­kizipti. Aldaǵy ýaqytta da elge kel­mekshi oral­mandardyń Qytaı­daǵy vız­a­synyń ashylýynan bastap, beri qaraı shekaradan ótkende kútip alyp, baratyn aýyldaryna deıin jet­ki­zip, ornalastyrý jumystaryn qolǵa al­maqshy. Biraq, Dúnıejúzi qazaq­tary qaýymdastyǵy oblystyq fılıaly­nyń tóraǵasy Bolat Zaýyttyń sózin­she, jalpy, osy kúnge deıin kóship kelý­shi­lerdiń qujattaryn resimdeý kezin­d­e kedergiler de az emes. Byltyr óńirge 150 kvota bólingenimen, kóship kelý­shi azaıǵan. Aǵaıyndar onyń sebe­bin elimizdiń kóshi-qon polısııasy qyz­metiniń kúrdeliligimen baılanystyrady. Iаǵnı turaqty tirkeýge turý, oralman kýáligi men yqtııarhat resimdeý jáne elimizdiń azamattyǵyn alý úshin bálenbaı mekemege bir emes, birneshe ret barý qıyndyq týǵyzady. О́zderi alystan sharshap kelgen aǵaıyndar jergilikti jerdi de, qalaı júrip-turý­dy da bilmeıdi. Baspana alý, jumysqa turý, balalaryn mektepke berý sııaqty máseleler de qos-qabat. Aýdandarǵa jol­­sa­p­arlarǵa barǵan­da, tipti qalada da oral­man aǵaıyn­dar bizge de qujat tol­tyrýdan, qaǵaz­bas­tylyqtan, tekserýlerden, kúni boıy kezek kútýden, sharýa­laryn ana tilin­de túsindire almaı, mamandardyń jaýap­syzdyǵynan shar­shaǵandaryn aıtady. Qytaıdan kelgen qandastar bolsa, kırıllısany oqı da, jaza da almaıdy.

Osy oraıda, Kóshi-qon polısııa­sy qyz­meti aǵaıyndardyń ortaǵa be­ıim­­­d­elip, ornalasýyna quqyqtyq-aq­­­pa­rat­tyq aqyl-keńes, ádistemelik uıym­­das­tyrý­­shy­lyq jáne tehnıkalyq tur­ǵy­da kómek kórsetýleri qajet-aq. Qazaq tilin biletin mamandar qyzmet jasa­syn de­gen usynystar da túsýde. Ekin­shi­den, Bo­lat Zaýyt eli­miz­­diń azamat­ty­ǵyn alý jumystary jeńil­­detil­se deıdi. Úshin­­shiden, oblys orta­ly­ǵyn­­da oral­man­­dardy beıimdeý orta­ly­ǵyn ashý qajet. Sonda alystan kelgen aǵa­­ıyn­­nyń barlyq qujattaryn bir jer­den daıyndap alýyna múmkindik jasaımyz.

Elge kósh basyn burar kezde, sol eldegi bizdiń elshilik ár oralman otbasyna joldama beredi. Elge kelgende qandaı qujattar kerek bolady degendi aldyn-ala eskerip, alyp kelýi shart.

Jalpy, aǵaıyndardyń deni Pavlodar, Aqsý, Ekibastuz qalasy men olardyń aýyldyq aýmaqtarynda turady. Qalǵan 40 paıyzy basqa aýdandarda. Bul kúnderi 1991-92 jyldary Mońǵolııa­dan eki Úkimettiń kelisimimen eńbek sharty boıynsha kóship kelgender oblys­tyń Maıqaıyń, Maı aýdanynyń Aqjar aýylynda, Ekibastuz, Aqsý qalasy aýma­ǵyna qarasty aýyldarda turyp ja­tyr. Osy jyldarda óńirimizge 34 myń­nan astam oralman qonystanypty. Qazir Bolat Zaýyt bastaǵan jergilikti qaýymdastyq shetelderdegi qazaq balalaryn oblys ortalyǵyndaǵy joǵary oqý oryndarynyń daıyndyq bólimderine, kolledjderge oqytýǵa úlken úles qosýda. Bıyl Mońǵolııa, Qytaıdan taǵy da 130-daı jas qosyldy. Oralmandarǵa ótinishteri boıynsha qala aýmaǵyndaǵy Pavlodar, Kenjekól, Jetekshi aýyldarynan jer telimderin alyp berýge de qoldaý kórsetilgen. Jelezınka, Ýspen­ka aýdandarynda da 2008 jyldary О́zbekstannan kelgen oralman otbasylary turyp jatyr.

– Bir kezderi ózimiz asyǵa jetip edik. Biraq, áli sońymyzǵa qaraılap júrmiz. О́ıtkeni, atamekenge oralǵysy keletin shette júrgen qandastarymyzdyń qarasy kóp, – deıdi Bolat Zaýyt.

Aıtpaqshy, oblys ákimi Bolat Baqaýov Ýspen aýdany Olgınka aýylyndaǵy Qytaıdan kelgen aǵaıyndarǵa baryp qaıtty. Aýdan ákimdigi «kóship kelgen otbasy ózi tańdap, aýyldan úı satyp alsa, túrli kómek, qarajattar bóline­di. Jer bólip beremiz, jumyspen qamty­lady» dep otyr. О́zara toptasyp kelgen qandastardyń maqsaty – birlesip korporatıvter qurý.

Olgınkaǵa barǵan sapardan keıin Bolat Baqaýov ishki jáne syrtqy kóshi-qon máselesine oraı jıyn ótkizýdi josparlady. Aýdandardan avtobýstarmen oralmandardy jetkizýdi tapsyrdy. Ár aýdandaǵy oralmandar otbasynyń jaǵdaıymen tanysatyn da boldy. О́kinishke oraı, aýdandardan avtobýspen ákele almadyq. Ákimdikter qar aralas jańbyr jaýǵanyn syltaý etti. Aǵaıyndar «oblys ákiminiń ózi shaqyryp jatyr» degen habardy estise, qus bop ushar. Taý asyp jetken aǵaıynǵa oblys ortalyǵyna jetý sóz bolyp pa! Kerisinshe, zaldy aýdan ákiminiń orynbasarlary, máslıhat hatshylary, basqarma, bólim basshylary toltyrdy.

Jıynda Aqsý qalasyna qarasty Jolqudyq aýylyna Qytaıdan kóship kelgen Nııaz Qurmanuly jerdi jalǵa alý úshin kedergi kóp dep B. Baqaýovtan kómek surady.

Bizdiń oıymyzsha, oblys ákimi bastaǵan «Oralmandarmen kezdesý» ótkizý jaqsy bastama. Oralmandar máselesine qatysty konferensııa, dóńgelek ústel, semınar, keńester jıi ótkizilse, onyń ózi túıtkildi máselelerdi sheshýge yqpal jasar edi. Aǵaıyndar jıi qonystanǵan Ekibastuz, Aqsý qalasy men olarǵa qaraıtyn aýyldarda, Maıqaıyń kentinde, aýdan ortalyqtarynda basqosýlar ótip tursa ol da úlken kómek bolmaq. Aýyldar, mektepter bos qalyp barady. Ákimdikter ózderi júgirip, elge el qondyrý jaılaryn oılaýlary kerek. Tipti baǵdarlamǵa engen jańa ózgeriske saı kóship kelem deýshilerge jer eshqandaı konkýrssyz, aýksıonsyz beriledi degen de sóz bar.

Qazir soltústik óńirlerde kósh júgi tipti aýyrlady. Biri sheteldegi qazaqtyń atamekenine oralýy bolsa, ekinshisi – ońtústikten qonys aýdarýshylar. Úkimet sheshimimen 2017 jyly 2700 otbasynyń qonys aýdarýyna kvota bekitilgen. Onda ońtústiktegi jáne batystaǵy oblystardan jeti óńirge (Aqmola, Atyraý, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan, Qostanaı, Pavlodar jáne Soltústik Qazaqstan oblystary) jumys kúshi men oralmandardy kóshirý tetikteri naqtylandy. Bizdiń óńir de oralmandardy jáne qonys aýdarýshylardy qabyldaıtyn óńir bolyp belgilendi. Jumyspen qamtý basqarmasynyń málimetine sensek, byltyr ońtústikten óńirlik kvotamen 69 otbasy (296 adam) kelipti. Bıylǵy jylǵa arnalǵan qabyldaý kvotasy 9 esege kóbeıip, 380 otbasy (1520 adam) bolypty. Alystan keletin aǵaıyndardy qabyldaý kvotasy 80 otbasy (320 adam) bolyp belgilenipti. Ońtústik Qazaqstan oblysynan – 200 jáne Qyzylordadan 300-deı otbasy óńirimizge qonys aýdarýǵa nıet bildirýde.

Qonys aýdarýshylardyń qujattaryn tolyq tekserýden ótkizý árıne, qajet. Aýdandarǵa barǵanda baǵdarlamamen kelgen ózbek aǵaıyndar da kezdesti. Qonys aýdarýshylarǵa nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytý baǵdarlamasy aıasynda memlekettik qoldaý kórsetilýde. Kómir, mal berilýde. Kóship kelýshi otbasynyń keminde bir múshesinde mamandyq bolýy kerek. Al, shetten kelgen oralmandarǵa bul talap qoıylmaıdy. Ońtústikte úgit-nasıhat jumystary da júrgizilýde. Soltústikke kóship barǵysy keletin turǵyndar úshin arnaıy ókildikter de ashyldy. Biraq, jumys báseń.

Mysaly, Baıanaýylǵa jolsapar kezinde Aqsań aýylynyń ákimi Kenjebek Dúısenbaev «Aýyl bos qalyp barady. Ýaıym osy. Táýekelge bel býyp, ońtústikke baryp 20 otbasyn kóshirip ákelsem deımin. Baıanǵa kelmegende qaıda barady? Orman sharýashylyǵynda jumys bar, úıdi de tabamyz, eldiń ishi emes pe», dedi. Syrtqy-ishki kóshi-qonǵa eldik maqsat-múdde turǵysynan mán berilse aýyldarymyz janǵa tolar edi. Biraq, baspana joq, úı joq, olar jumys berýshiler tarapynan beriletin qyzmettik páterlerdi jaldap turýda.

Kóship kelýin keledi-aq, jumys ta tapty, ornalasty, járdemaqyny aldy, biraq, basynda turaqty baspanasy joq. Eriksiz qaıta jolǵa jınalady. Basqarmanyń málimetinshe, byltyr ońtústikten kóship kelgen 69 otbasynyń 68-i óńirlik kvotaǵa engizilipti. Maı aýdany kvotany ıgermegen. Úsh otbasy qaıtadan ketip qalypty. Oblystyq ákimdikke ońtústikten halyqty kóshirý jaıly joba-jospar qajet sııaqty. Kóship kelýshilerdi óńirdiń qandaı aýyldaryna qonystandyrý qajettigin kórsetetin karta mindetti túrde kerek. Birdi-ekili otbasyn kóshirip ákelýmen, olardyń 5-6 aı turyp qaıta ketip qalýymen qonystandyrý máselesi sheshim tappaıdy.

Endi, joǵaryda aıtylǵan «Nurly kósh» baǵdarlamasy boıynsha salynbaq bolǵan qonystanýshylar qalashyǵy jaıly máselege oralaıyq. Oblys ortalyǵynyń irgesindegi Lenın atyndaǵy kentte 2012 jyly 90 páterli 45 úı salyndy. Biraq, qalalyq ákimdik bul qurylys jumystaryn «Jumyspen qamtý 2020» baǵdarlamasy boıynsha «О́ńirdegi bolashaǵy joq aýyldardan qonys aýdarýshylarǵa» arnalady dep habarlady. Arnaıy túrde oralman aǵaıyndarǵa berilmedi.

Iá, shettegi qazaq ta, ońtústikten keletin qazaq ta soltústiktiń aýyldary úshin qut-bereke. Shetelderdegi qazaqty atamekenine kóshirý Elbasynyń saıasaty. Sondyqtan kóship kelýshilerge-úlken kómek, qoldaý qajet-aq. Qazaqtyń týysqandyq joly, erýlikke shaqyrýy, Asar jasaý dástúri umyt qalǵandaı. Syrttan kelip jatqan aǵaıyndarǵa ystyq yqylas, qamqor peıil tanytylsa jaǵdaıda jaqsara túser edi.

Farıda BYQAI, «Egemen Qazaqstan»

Pavlodar oblysy