Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń Qazaqstan halqyna Joldaýyna qatysty málimdemesimen jáne «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» atty Joldaýyn zor yntamen tanysyp shyqtym. Optımıstik áser aldym. Jańa jaǵdaı, jańa mindetter, jańa múmkindikter men úmitter týraly oılanýǵa týra keldi.
Elbasynyń osyndaı Joldaýlarymen, ár kezdegi ulaǵatty sózderimen, jýyrda jaryq kórgen «Táýelsizdik dáýiri» atty eńbegimen tanysa otyryp, biz elimizdiń az ýaqyttyń ishinde qandaı tarıhı jetistikterge jáne qandaı dárejege jetkenin bilip, zor maqtanysh sezimine bólenemiz.
Elbasy óziniń baǵdarlamalyq sózderinde, jyl saıynǵy halyqqa Joldaýlarynda zaman talabyn dóp basyp tanyp, dúnıedegi ózgerister men syn-qaterlerge qalaı daıyn bolýdyń, olarǵa laıyqty jaýap berýdiń joldaryn kórsetip keledi.
Qoǵam damýy qaıshylyqsyz, qıyndyqsyz júzege aspaıdy. Keıbireýler solarǵa tap bolsa, abdyrap, ne isterin bilmeı qınalady. Bizdiń Kóshbasshymyz bolsa, sondaı kúrdeli shaqta shıryǵyp, qıyndyqtardy eńserýdiń joldaryn izdestire bastaıdy, halyqqa, kadrlarǵa, barlyq qazaqstandyqtarǵa senim artady.
Táýelsizdik tusyndaǵy 26 jylda biz ártúrli daǵdarysty bastan keshtik. Olardy jeńe bildik. Aldyrmaı-shaldyrmaı, óz jolymyzben damyp kelemiz.
Elbasynyń jıi qoldanatyn sózderiniń biri – múmkindikter týraly. Osy Joldaýdyń da «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri» dep atalýy tegin emes. Keń-baıtaq, kólemdi aýmaǵy bar, tabıǵı resýrstarǵa baı, kópultty elde múmkindik az dep eshkim aıta almas.
Qazaqstannyń jasampazdyq damý jolyn jan-jaqty ashyp kórsetken «Táýelsizdik dáýiri» atty eńbeginde Elbasy: «Táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń basty taǵylymy mynada: Kez kelgen tyǵyryqtan jol taýyp, kedergini múmkindikke, táýekeldi tabysqa aınaldyryp, eń asqaq armanǵa qol jetkizý árkimniń óz qolynda...» – dep jazady.
Bıylǵy Joldaýdy retimen júzege asatyn iske basshylyq dep qabyldaýǵa ábden bolady.
Joldaýdyń negizgi ıdeıasy – elimizdi tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda, jańa tehnologııalar men sıfrly ekonomıka zamanynda qalaı damytýǵa baılanysty. Osyǵan oraı Joldaýda taıaý jyldarda atqarylatyn on negizgi jáne naqty mindet belgilengen. Bular: agroónerkásip keshenin, qurylys pen kommýnaldyq sektordy keńinen ındýstrııalandyrý jáne jańǵyrtý, kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymnyń, qarjy sektoryn «qaıta jańǵyrtýdyń» tıimdiligin arttyrý, adam kapıtalyn damytý, memlekettik basqarýdyń tıimdiligin qamtamasyz etý, aýqymdy sıfrlandyrý jumystary jáne basqa mindetterdiń bári de naqty jáne mańyzdy. Bulardyń bárin taratyp aıtý biz sııaqty gýmanıtarlyq sala ókilderine ońaı soqpaıdy. Sondyqtan ózimizge jaqyn, ózimiz aınalysyp júrgen mindetke, jańǵyrýdyń negizi bolyp tabylatyn adamı kapıtaldyń sapasy týraly sóz bolatyn jetinshi mindetke toqtalýdy jón kórdik.
Qandaı kúrdeli mindet, ǵajap ıdeıa bolmasyn, olardy júzege asyratyn adamdar, mamandar.
Jańa zaman talabyna saı bolatyn, el aldyndaǵy kúrdeli mindetterdi oıdaǵydaı oryndaı alatyn adam qandaı bolýy kerek degen suraq týady. Buǵan Elbasy Joldaýyndaǵy myna sózdermen jaýap berýge bolady: «О́ziniń tarıhyn, tilin, mádenıetin biletin, sondaı-aq zamanyna laıyq, shet tilderin meńgergen, ozyq ári jahandyq kózqarasy bar qazaqstandyq bizdiń qoǵamymyzdyń ıdealyna aınalýǵa tıis», dep atap kórsetilgen. Osyndaı tulǵany qalyptastyryp ósirý úshin qoǵam da, ata-ana da, ustazdar qaýymy da, eńbek ujymy da, adamnyń ózi de birlesip jumys isteýi kerek.
Jetinshi mindette Elbasy «bilim berý isinde ózimizdiń ozyq júıemizdi qurýdy jedeldetý qajet» dep atap kórsetti. Biz bul salada damyǵan elderdiń tájirıbesin, halyqaralyq standarttardy paıdalanyp kelemiz. Bári birdeı bizge úılese bermeıtinin eskerý kerek. Prezıdent, meniń oıymsha, osyny meńzep otyr. Bir nársege nazar aýdarǵym keledi. Biz jappaı testileý emtıhanyn engizdik. Test arqyly stýdenttiń bilimin, onda da jattandy bilimin anyqtaýǵa bolady, biraq onyń bilimdi qalaı ıgergenin, ne túsingenin baıqaı almaımyz. Pedagogıkada mańyzdy nárse – túsiný ǵoı. Oqytýshynyń aldynda otyryp, aýyzsha jaýap berý bir bólek, kompıýterdiń aldynda otyryp, test suraqtaryna jaýap berý bir bólek. Emtıhan da tárbıeniń bir túri. Oqytýshynyń, ustazdyń suraqtary ǵana emes, búkil bolmysy, kózqarasy, yqylasy, túsinigi – bári tárbıelik ról atqarady. Jańadan bas tartýǵa bolmaıdy, biraq ony ózimizdiń qalyptasqan dástúrimizge laıyqty etip qabyldaýymyz kerek. Qazirgi bakalavrıattaǵy, magıstratýradaǵy bilimniń sapasyn kóterý kerek. Prezıdenttiń tapsyrmasy – osy.
Joldaýda «balalardyń erte damýy úshin óz betinshe oqý mashyǵy men áleýmettik daǵdysyn damytatyn biryńǵaı standarttaryn engizý qajettigi» týraly sóz bolady. «Samoobrazovanıe» – «ózdiginen oqý» degen sóz bar. Kim mekteptegi, ýnıversıtettegi bilimmen shektelip qalady? Kún saıyn bári ózgerip, jańaryp jatyr. Mektep te, ýnıversıtet te meniń oıymsha, ómirge, mamandyqqa qajetti bilimniń negizin beredi. О́zdiginen oqyp, izdenip, bilimin jetildirý qaı kezde de qajettilik bolǵan. Biz Abaıdyń túsinigine tańǵalamyz. Instıtýtta ol oqyǵan joq. О́zdiginen oqyp, ósip jetildi. Elbasy «balalardyń erte damýy úshin» dep oryndy aıtyp otyr. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, adam qabiletteriniń 80 paıyzy bes jasqa deıin qalyptasady eken. Fılosofııada «sosıalızasııa» degen uǵym bar: jas jetkinshekti mádenıetke baýlý, qoǵamda, ujymda ómir súrýge, eńbek etýge, qarym-qatynas jasaýǵa úıretý. Bala otbasynda emin-erkin ózimshil bolyp ósti. Erteń mektepke barǵanda ony basqa balalarmen, ustazdarmen til tabysýǵa, birin biri syılap, birimen biri sanasyp ómir súrýge úıretý kerek. Balalardyń áleýmettik daǵdysyn qalyptastyrý – olardyń ózimshildigi men ujymshyldyǵyn ushtastyra tárbıeleý. «Adam kúni adammen» dep qazaq taýyp aıtqan.
Prezıdent Joldaýynda «pedagogtardy oqytý jáne olardyń biliktiligin arttyrý joldaryn qaıta qaraý kerek» dep keńes beredi. Taǵy bir mańyzdy máselege aıryqsha nazar aýdarypty: «muǵalimderdiń mártebesin arttyrý týraly». Bul kúrdeli ári keshendi másele. Qoǵamda muǵalimderdiń, ustazdardyń róli, statýsy joǵary bolýy kerek. Budan qoǵam da, ata-ana da, shákirtter de, ustazdar da utady. Bolashaq – jastarda. Sol jastardy tárbıeleıtin eń aldymen ustazdar.
Úndistanda, Qytaıda, Japonııada ustazdar erekshe qurmetteledi. «Szy» dese, «gýrý» dese, «senseı» dese, ustaz degen sózder bala túgil, úlkender ıilip sálem beredi. Japondar: «Senseıdiń kóleńkesin basyp ketpe» dep aıtady eken. Muǵalimniń mártebesi onyń ózine de tikeleı baılanysty. Muǵalim ózin shákirtterge de, ata-analarǵa da, basqalarǵa da syılata, moıyndata bilýi kerek. Buǵan ol óz isine adaldyǵymen, berilýimen, biliktiligimen, tájirıbesimen, úlgili minez-qulqymen, yqylasymen qol jetkize alady.
Elbasynyń Joldaýynda bilim salasynyń qyzmetkerleriniń kez kelgen synaqqa, ózgeriske ázir, jańashyl bolýy mańyzdy ekeni atap kórsetiledi. Muǵalimniń mártebesin arttyrý maqsatynda olardyń eńbekaqysyn aıtarlyqtaı kóbeıtý kózdeledi. Muǵalimderdi udaıy ózin-ózi jetildirýge yntalandyrý úshin bul da mańyzdy.
Bir máselege toqtalýdy jón kórdim. Kez kelgen adam, meniń oıymsha, pedagog bola almaıdy. Buǵan kásibı bilimnen basqa erekshe qasıetter kerek. Pedagog shákirtin óz balasyndaı kórýi kerek. Pedagogqa erekshe túısik, ańǵarǵyshtyq qajet. Balanyń bilimimen birge túsinigine mán berý kerek. Jattandy bilimmen shektelip qalýǵa bolmaıdy. Fılosofııada qaǵıda bar: «Abstrakty aqıqat joq, aqıqat árqashanda naqty» degen. Áńgime bilimdi paıdalana bilýde. Qazir bárimizde de bilim jetedi. Al sol bilimdi biz qalaı paıdalanyp júrmiz? Pedagog shákirtti alǵan bilimin iske asyrýǵa úıretý kerek. Úıip-tógip bilim bergennen paıda joq, eger erteń ol paıdaǵa aspaıtyn bolsa.
Elbasy bilim berýdiń jańa sapasy týraly málimdep qana qoımaı, soǵan qol jetkizýdiń joldaryn túgel qamtyǵan. Mysaly, bizdegi oqýshylar júktemesiniń tym joǵary bolyp otyrǵanyna, ony tómendetýdiń qajettiligine toqtalypty. Jańaǵy aıtqandaı, másele úıip-tógip bilim berýde emes, bilimniń naqtylyǵynda, ózgerip jatqan ómirge beıimdiliginde.
Osymen baılanysty Joldaýda taǵy bir máselege kóńil bólingen eken: «Bilim berýdiń barlyq deńgeıinde matematıka jáne jaratylystaný ǵylymdaryn oqytý sapasyn kúsheıtý kerek». Jastardy jańa tehnologııalyq qalypqa daıyndaý úshin osy ǵylymdardy ıgerý asa qajet. Sonymen birge bul saladaǵy bilimder iske asýǵa ózinen ózi suranyp turady. Men fılosof retinde gýmanıtarlyq ǵylymdardyń rólin kemiteıin dep otyrǵanym joq. Bular tııanaqty tárbıeniń negizi ǵoı. Matematıka da, jaratylystaný da barlyq mamandyq ıelerine, tilshilerge de, ádebıetshilerge de, tarıhshylarǵa da, fılosoftarǵa da qajet.
Joldaýda «bilim berý mekemeleriniń arasyndaǵy básekelestikti arttyrý» týraly aıtylǵan. Básekelestik – naryq zańy, ósý zańy. Ol ınnovasııalarǵa jol ashady. Ustazdardy, ǵalymdardy kúndelikti qyzmetimen shektelmeı ósýge, izdenýge, bilimi men tájirıbesin udaıy tolyqtyryp otyrýǵa ıtermeleıdi. Ǵumyr boıy oqıtyn, izdenetin kim desek, ol – ustaz dep jaýap berer edik.
Tilekjan RYSQALIEV, fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor
ORAL