«Aqbaqaı» qalaı ashyldy?

Aq­parat­tyń eń alǵashqy sóılemi bylaı bas­talady: «Aqbaqaı – Jambyl oblysy Moıyn­qum aýdany Moıynqum aýylynan soltústik-shyǵysqa qaraı 60 km jerde ornalasqan. 1968 jyly geolog Dýbek Dúısenbekov ashqan». Keńes Odaǵy zamanynan beri altyn óndirý boıynsha aldyńǵy qatarda bolǵan, altynnyń tórt birdeı túri óndiriletin, jyl saıyn 1 tonnaǵa jýyq taza altyn beretin áıgili «Aqbaqaı» kenishiniń avtory, geo­log-qazaq, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Dýbek Dúısenbekov týraly sóz qozǵamas buryn, osy málimetti kóldeneń tartsaq, dańq ıesiniń ultynyń aldyndaǵy eńbegi men dara bolmysy ashyla túser dedik.

«Aqbaqaıdyń» ashylǵanyna, bıyl elý jyl tolady. Elý jyldan beri eldiń eń iri altyn kenishindegi metaldyń mól­sheri bir mysqal kemimesten, memlekettiń basty baılyǵyn óndirýmen aınalysyp ke­ledi. Kózi tirisinde Dýbek aǵamyz «Aq­baqaıdyń» astynda kemi bes ǵasyrǵa jete­tin altyn bar» degen eken. «Altyn-almas» AQ-tyń quramyndaǵy ataǵy alysqa ketken Aqbaqaı bólimshesi jyl saıyn 1 mln-nan artyq quramynda altyny bar ken óndirip, bıýdjetke 1 mlrd teńgeden artyq salyq quıady. Jer­diń betinde jatqan, ońaı jolmen alynatyn altynnyń bári erteń túge­siledi, al mamandardyń aıtýynsha, Aq­baqaıdyń baýyryna basqan altyny altyn óndirý jaǵynan álemde aldyńǵy oryn alatyn eń iri Ońtústik Afrıkanyń Vıt­vatersrandynan artyq bolmasa, kem emes. Afrıkalyq kenshiler eki ǵasyrdan beri jerdi úńgip keledi, qazir 5 shaqyrym tereńdikten altyn alyp jatyr.  Al «Aqbaqaı» elý jyldy endi ǵana eńserip, bes júz metr tereńdikke endi ǵana boılap keledi. Dúısenbekovterdiń altyny taýyp ala qoıatyndaı baıaǵynyń baı­larynyń qashyp bara jatyp, taý-tastyń jyqpylyna tyǵyp ketken al­tyny emes. Ol tonnalaǵan qumnyń ishi­nen grammen ǵana tabylatyn ken. Oń­tústik Qazaqstan ekspedısııasynyń bas geology osy baılyqqa ashqursaq kúı­de, qoınyndaǵy tas bop qatqan nanyn qara sýǵa jibitip jep, qarǵanyń mıy qaınaıtyn aptap ystyq, ańqany keptirgen ańyzaq jeldiń ótinde, jaýyn-shashyn, borandy kúnderde ushy-qıyry joq Betpaqdalany jaıaýlap-jalpylap ke­zip júrip kezdesken edi. Alǵashqy altyn­dy alyp,  synamasyn zerthanaǵa ji­bergende kútpegen nátıje berdi – bir­den 120 gramm taza altyn alaqanda jar­qyrap turdy. 

Jaryq dúnıege perzent syılaǵan ju­myr basty árbir ata-ana sııaqty, geologııa ǵylymynyń zańy boıynsha ár maman ózi ashqan ken ornyna ózi at qoıýǵa quqyly. Aspandatyp, asqaqtatyp salatyn halyq ánderin jaqsy kóretin Dýbek ózi ashqan ken oryndarynyń bárine án ataýyn ber­di. «Aqbaqaı», «Býryltaı», «Iаpýr-aı», «Láılim», «Maqpal», «Qarakesek», «Qa­ra­torǵaıym», «Aqmańdaılym», «Aqtamaq» – D.Dúısenbekov ózi ash­qan­ alpysqa jýyq altyn kenishin ha­lyq ánderiniń atymen atady. О́zi de óner­den qara jaıaý emes edi, bir án­shi­deı-aq shyrqaıtyn bas daýysy tyń­daýshysynyń basyn shaıqatyp, áýdem jerge deıin qalyqtaıtyn keń dıapazony tańyrqatyp-aq tastaıtyn. Alǵash 3-kýrsta oqyp júrgeninde Aqshataýǵa jas geolog bolyp tájirıbeden ótýge bar­ǵanda, oılamaǵan jerden beıtanys bireýdiń toıyna qonaq bolyp qa­tysýdyń reti kelip, qonaqkáde surap keý-keýlegenderdiń aldynda tamaǵyn bir ke­nep alyp «Qarakesekti» shyrqaıdy. Dý­bektiń kómeıinen kúrkireı shyǵatyn qoıý-qońyr barqyt daýysy úlken-kishini túgel esten tandyryp, «Qarakesektiń» qudi­retimen Aqshataýdan attanǵansha sol jerdegi turǵyndardyń úıine kezek-kezek qonaq bolý qurmeti buıyrady.  

Ashqan kenishteriniń bárine ońdy-soldy ánniń atyn úlestiretindeı, to­py­raq­ty belden qazyp altyn-kúmis iz­degen Dýbek Dúısenbekovtiń  ómirlik mu­raty men án óneriniń arasynda qan­daı baılanys bolýy múmkin? Baqsaq, Dý­bek aǵamyz jasynan jetim qalyp, Tal­dy­qorǵan qalasynyń túbindegi Shubar aýylyndaǵy ınternatta tárbıelenipti. Sol ýaqyttyń tártibine sáıkes, barlyq ınternattaǵydaı bul jerdiń dırektory da balalarǵa temeki tústes sarǵysh ma­tadan  birdeı etip kıim tikkizedi. Biraq sapasyz arzan matadan tigilgen kıim­niń bir jýǵanda-aq balaq-jeńi bir qarysqa  qysqaryp, otyryp qalady. Bir­de onsyz da júdeý júzdi balalar sı­raqtary sereıip sholtıǵan shalbardy kıip júrgende, ınternat dırektory ıne-jipten jańa shyqqan sý jańa kos­tıým-shalbar kıip, shyrttaı bolyp ju­mysqa keledi. Jetim bolsa da, boıyn­da jasyqtyǵy joq Dýbek mynandaı jo­syq­syz iske jany kúıip ketip, ashýy al­qymyna tyǵylyp, dırektordyń ke­ńir­deginen ala túsedi. Bala bolsa da, dırek­tordyń isiniń durys emes eke­nin ózinshe dáleldep, kógenkózderdiń nesi­besin jyryp jegenin betine basady. Al­pys eki tamyryndaǵy qany basyna attan­daı shaýyp, ashýdan dirildep ketken dı­rektor Dýbektiń betinen shapalaqpen salyp qalady, Dýbek te qarap qalmaı ın­ternattyń qojasyn keýdesinen ıte­rip jiberedi. Is nasyrǵa shaýyp, Dý­bek mektepten de, ınternattan da qýylady. Oblystyq bilim basqarmasy bul oqıǵadan qulaǵdar bolyp, teksere kel­gende, dırektordyń birtalaı bylyǵy ashy­lyp, jumysynan bosatylady da, ornyna Seıilbek Nurpeıisov dırektor bolyp keledi. Ol kisi Dýbekti mektep­ke ­qaıtadan alyp, oqý komıtetiniń je­tek­shisi, mektep starostasy etedi. Dý­bek ınternatqa kelisimen ashanada, oqý bólmesinde tártip ornatady. Bala­lardyń ólsheýli tamaǵyn urlaıtyn as­paz­dar Dýbekti kórse, taısaqtap, jaman ádetin jasaýdan jasqanyp turady eken. Tamaǵy túgeldengen balalardyń ara­syndaǵy buzyqtyq ta birtindep tyıyla bastaıdy.

Osynyń bárin baıqap júrgen jańa dırektor Dýbekti jaz bolsa arbakesh etip, qys bolsa shana aıdatyp, janynan tastamaı alyp júredi. О́z zamanynyń oqyǵan zııalysy Seıilbek Nurpeıisov qyz­met babymen Jetisý jerinde júrgeni bol­masa, ata tegi Arqa jurtynan taraıtyn qazaqtyń urpaǵy. Ekeýi aýyldan arqan boıy uzap shyǵysymen-aq jazylyp jatqan mıdaı jazyq jazıraly al­qap sekildi Aqannyń, Birjannyń, Segiz seriniń keń tynysty ánderin kó­sile shyrqap, onysymen qoımaı, «se­niń daýysyń tipti jaqsy eken» dep Dý­bek­ke de úıretedi. Jastaıynan ishki ále­min, kókirek-keýdesin ánniń injý-mar­janymen toltyryp alǵan Dýbek ken iz­deıtin kásiptiń ıesi bola tura, dala kezip, qazynaǵa kenelgen saıyn ár kenish­tiń básiresine bir ánniń ataýyn baı­lap otyrýy sol sebepten bolsa kerek. Ultynyń asyl murasyn dál osyndaı jolmen ulyqtap, tozbas eskertkish so­ǵyp ketkenin ózi de sezbegen bolar, biraq mundaı uly hám tekti is óz elin sheksiz súıgen erdiń ǵana qolynan keletini haq.  

Ken izdestirý jany qalap isteıtin, keremet jaqsy kórgen súıikti isi bolypty. О́miriniń sońǵy jyldarynda jer qoınaýynyń búlkilin, altyn jatqan jer­di júreginiń, túısiginiń árbir tamyr-tal­shyǵymen qapysyz sezetin halge jet­ken. Bul qasıetin ózi de túsindirip bere almaıtyn kórinedi. Keıde jel ter­bep turǵan jýsan sybyrlaıdy, keıde bas ızep diril qaqqan ızen ıek qaǵady, keı­de tym-tyrys jatqan tas, keıde to­pyraqtyń túsi tuspaldap, úmitin qozǵap, «úńgi» degendeı bolady. Qazsa, altyn shy­ǵady. Geolog bola tura, ómirinde birde-bir ken ornyn asha almaı ketken adamdar da bar. Áıtse de Dýbek «Bes­kempirdi» úlken qıyndyqpen ashty. Qaı­ta-qaıta altyn jatqan jerdi taýyp ala beretin Dýbekti aınalasyndaǵylar «osy­nyń-aq joly bola beredi eken» dep unatpaǵan. «Beskempir» ashylmaı tu­ryp, joǵarydan nusqaý beretin basshylar jańadan jasaqtalyp jatqan eks­pedısııaǵa muny tipti jolatqysy da kelmegen. Topyraqtyń tóbesin tesip tu­ryp, túbine qansha burǵy túsirip, barlaý jasasa da, aqyry tappaǵan soń ekspedısııa toby «altyn joq» dep jaýyp ketedi. Biraq Dýbek tap sol jerde al­tynnyń jatqanyn sezedi. «Qazbasa bol­maıdy» dep qalyń jurtty taǵy da kóteredi. Ekinshi ret qazýǵa ruqsat al­ǵanymen, top quramyna Dýbekti taǵy da qospaıdy. Altyn tabylmaıdy. Eks­pedısııa quramyna alynbasa da, bar bola turyp, tabylmaı jatqan altynǵa ishi ashyǵan Dýbek úshinshi ret ruqsat su­raıdy. Amaly qalmaǵan basshylar Dý­bekti aralastyrýǵa májbúr bolady. Iske  kirisken bette burǵyny olar sııaqty tigi­nen emes, kólbeı túsirgennen-aq qum aralas usaq sarǵysh túıirshikter kórine bas­taıdy. «Altyn jerdiń astynda jaı jat­paıdy, tamyrlanyp jatady.  Birden kesip ótý kerek» degen eken. Rasynda da, erekshe qabilet. Júre kele, naǵyz ma­mannyń boıyn kásibı ádet jaılaı bas­taıdy. Dýbek aǵamyz da asyǵys júrýdi eshqashan daǵdy qylmaǵan. Mindetti túr­de aıaldap, asyqpaı kóz toqtatyp qa­rap, tas bolsa, topyraq bolsa da, ala­qanyna salyp, sıpalap kórip, unasa, aýyr­lyǵyna qaramastan arqalap alatyn bolǵan.  

Talantty adamnyń taǵdyry da ózge­she bolady. Ol taǵdyrdy eń aldymen mi­nez jasaıdy. Jalpy, Dýbektiń bala kú­ni­nen qalyptasqan ádiletsizdik kórse tóz­beıtin, shyndyqtyń týy jyǵylyp ba­ra jatsa shyrqyrap ara túsetin, ti­lin tek aqıqattyń aldaspany etip ustaı­tyn ótkir minezi taǵdyr jolyna taramystaı bolyp tartyldy. Kimge de bol­sa qasqaıyp qarsy tura alatyn, óz degeninen qaıtpaıtyn birbetkeı, qaı­sar minezi aldaǵy ómir jolynda aınymas serigi boldy. Ońtústik Qazaq­stan geologııalyq ekspedısııasy ony eki ret Odaqqa eńbegi sińgen geolog ata­ǵyna, Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyna usyn­ǵanynda, mınıstrliktegiler tabandy túr­de qarsylyq tanytqan. Olardyń baǵyna qaraı, Dýbek aǵamyz mundaı ataq-dańqtardy tipti qajetsinbepti de. 

Qazaq jeriniń topyraǵynyń as­tynda altyn jetedi. Bul –  Dýbek Dúı­senbekovtiń jasaǵan túıini. Qandaı qıyndyqpen alynsa da, altyn eshqashan qunyn joǵaltpaıdy. Munaıdyń baǵasy halyqaralyq naryq baǵasyna túbegeıli táýel­di, baǵasy kún saıyn qubylady. Al memlekettiń baılyǵy altynmen esep­telip, qory altynmen salmaqtalady. Bi­raq qazaq elin altynǵa belshesinen ba­tyryp, qambasyn qazynaǵa toltyryp, kózin tapqan uldaryn basynan ba­qaıshaǵyna deıin baılyqqa bólep, baǵ­lan jasaǵan batyr minezdi Dýbek Dúı­senbekovtiń ózi  adam aıtsa sengisiz qarapaıym ómir súrgen adam. Altyn aq­qan darııanyń jaǵasynda otyryp, bir jutymyn da ishpedi. Keıingi bıznes tilimen aıtqanda, aksııa túgili, ózi tapqan mol altynnan bir gramm almaı-aq, qasterleýge turarlyq alyp tulǵaǵa aınaldy. Árıne, muny moıyndaıtyndar ǵana moıyndaı alady, bilse de moıyndaǵysy kelmeıtinder bar. Bizdiń mınıstrliktegiler «kózi tiri adamnyń atyn berýge bolmaıdy» dep kergip otyrǵanda, adal eńbekti ǵana baǵalaıtyn avstralııalyqtar alǵash «Aqbaqaıǵa» ınvestor bolyp kelisimen, ańyzǵa aınalǵan geologtyń «geografııasymen» tanysqan soń-aq altyn men kúmisti balqytýǵa arnalǵan zaýyttaryna D.Dúısenbekovtiń esimin beripti. Búginde «Aqbaqaıdaǵy» altyn óndiretin zaýyt Dýbek Dúısen­bekovtiń atymen atalady. Dýbek aǵamyz «Aqbaqaıdyń» ashylǵanyna 25 jyl» dep «Almaty aqshamyna» maqala jaz­ǵan eken. Sonda: «Aqbaqaı – altyn bulaǵym, El táýelsizdigine jaqqan shy­raǵym» degen joldar bar. Bul kisiler baılyqty emes, bilimdi, ardy, eńbekti ǵana pir tutyp, eliniń eshkimnen kem bolmaı, ozyq bolýyn ǵana oılady. Eń ókinishtisi, táýelsizdikti táý etip, ult úshin uıqy men kúlkini bilmeı eń­bek etken erdiń úsh bólmeli páteri orna­lasqan úıge eskertkish-taqta da qaǵylmapty. Qazaqstan geologtary ardagerler uıymy Parlamentke, Almaty qalasynyń ákimdigine hat jazyp, kóshe suraǵan. Dýbek aǵamyzdyń oshaǵynyń otyn óshirmeı, tútinin tútetip otyrǵan jary Qantaı apaıdyń aıtýynsha, bul sharýa da kesheýildep jatqan kórinedi. Dýbek Dúısenbekov kóldeneńinen kelip kıligetin kók atty emes, kóshe atyn ıelenýge tolyq haqysy bar adam. Júzge jýyq ken ornyn, onyń ishinde memlekettiń altyn qoryn jasaqtap otyrǵan onshaqty asa iri kenishti, jalpy Qazaqstanǵa altyn qoımasyn ashyp bergen tulǵaǵa Almaty men Astananyń qaı-qaısysynan da kóshe syılaýǵa,  tarshylyq jasalmaýy tıis.

Aıgúl AHANBAIQYZY, «Egemen Qazaqstan»   ALMATY