Uly besin. Kóne tóbeniń kók túbit kódesi túmen-túmen qalyń qypshaq qolyndaı ańyzaq jelge tolqyp-tolqyp aldy. Kún túbine jortyp bara jatqan qısapsyz áskerdiń ushy-qıyry joq sahı daladaǵy bul kórinisine Qanapııa uzaq telmirdi. Meńireý dala eshteńe bolmaǵandaı elsiz tynystap jatyr...
«Bul arap qyrdy neshe dáýirler buryn Azban Aqtyń ústinde sart-surt etken qosynǵa arýaqty sóz aıtqan Kúltegin qaǵannyń atajurty dep kim aıtady qazir?.. Súıem jer – sen úshin súıegin bergen sol bahadúrler qaıda demeısiń be?! Alashty búldirip, ata-babasynyń kıeli qonysyna qazir kimder tımeı jatyr? Kimderdiń suǵanaq qoldary suǵynbaı jatyr saǵan?»
Qanapııa osyny oılap turǵanda qylqalamyn qyzyl boıaýǵa tereń batyryp alypty. Az ǵana kidiristen keıin aýyr kúrsingen jas sýretshi aldyndaǵy polotnoǵa qylqalamyn ákeldi. Zulpyhar qylyshtan tamǵan qyzyl qan túbit kódeni túgel boıady. Qylqalam áli kóterilip keledi. Qyzyl qyna qyrǵa tamǵan ata jaýdyń sýdaı qanymen astasyp ketti...
Qanapııa taǵy aýyr oıǵa berildi. Ákesi Temirbolat aıtty degen bir sózi esine túsedi. Ol zamanda Omby qazaqtyń iri mádenı ortalyǵy edi. Sonda kórkemsýret tehnıkalyq ýchılıshesinde bilim alyp jatqan M.Qosshybaev, S.Sársenbaev syndy jastarǵa kómek kórsetken Temirbolat Teljanov 1928 jyly Haltýrına atyndaǵy klýbta ádebı kesh ótkizipti. Sol jıynǵa qatysyp óleń oqyǵan Maǵjan Jumabaev, sóz sóılegen Smaǵul Sádýaqasov, Ǵabıt Músirepov, «Eki jıren» ánin aıtqan Qalı Baıjanov pen qara jorǵa bıin bılegen Áýbákir Ysmaıylov. Alashtyń birtýar asyldaryna sonda Temirbolat áke «Ulym Qanapııa er jetse, kórkemsýretke oqytamyn! Sizderdiń batalaryńyz qabyl bolsyn!» degen eken... Atanyń sol asyl muratynda búkil Alash taǵdyry jatqan joq pa? Bizdiń búgingi shyǵarmashylyq – Maǵjannyń jyryndaı móldir, marjannyń qyryndaı asyl bolsa qaıda?»
Qamyryqty qońyr kúı qylqalamynan qoıý tamǵan Qanapııanyń kóz aldyna bolashaqtaǵy uly kartınasy «Atameken» aıqyndala bastaǵan sııaqty. Eki órkenıettiń shekarasynda turǵan keıipkeriniń kózqarasyndaǵy uzaq oıǵa kóp maǵyna ústeý kerek. Bir mezette oǵan sheneýnikterdiń mán bermeýin de eskerip qoıdy. Sımvolıkalyq sıpatqa – qulyn astar bolar, al baǵzy zaman men búgingi bolashaqqa ortaq jádiger – balbal. Eńseli bitik. Kim biledi, onyń da syrty tas bolǵanymen ishi bordaı úgilip tur-aý... Mine, bolashaq «Atamekenniń» kompozısııalyq qurylymy osyndaı qarapaıym, al taqyryptyq mazmuny barynsha tereń bolǵany kóńildi delbeıdi. Basqasy tirshilik qamytynyń tar moıyndaǵy talqysy. Oı osylaı bekigendeı. Nanymdy beıne. Tańǵajaıyp rakýrs. Tyń kóterýge qarsy keıipkeriniń dramalyq shıelenisi. Ishki emosııa. Osylaı keshegi Alashtyń keýdesinde aıtylmaı ketken zarlyq kúı tereń notalardyń boıynda bolashaq «Atameken» bolyp ansambl qurmaq...
Otyzdyń ordasyna endi engen sezimtal sýretshiniń bul oıyn qulaǵynyń túbinen býdaq-býdaq tútinge tunshyǵyp, búkil dalany basyna kóterip kele jatqan alyp tehnıkanyń dúrili buzyp jiberdi. Betine qus sańǵyǵan qotyr tas túbine balqyp batyp bara jatqan Kúnge tik qarap tura bergisi kelgen. Keıipkeri áli de tarǵyl daýysy talapshyl buıyryp sóıleıdi. «Ádepki tynyshtyq emes mynaý. Bir zobalańnyń basy bolmasa ıgi edi... Bul dalanyń boz jýsany onsyz da qanshama ǵasyr qyryq myńdap aıdaǵan jylqynyń tuıaǵy tımeı, jupar atpaı qalǵan joq pa?»
Qanapııa óz keıipkerine ózi tik qaraı almaı ashy jymıdy. Bári kesh... Ol kezde qazaqtyń qunarly baısynyna sart etip kirgen soqa ne sumdyqty áldeqashan bas- tap ketken bolatyn. Qaıran, Atameken!..
* * *
Bıyl qazaq keskindeme óneriniń kesek tulǵasy Qanapııa Teljanovtyń ataqty «Atameken» kartınasynyń dúnıege kelgenine 60 jyl. Jarty ǵasyrdan astam ýaqyttan keıin Qanapııanyń qalyń boıaýlarynyń astaryna úńilip turǵan bizdiń oıymyzǵa Aqyn Keńshilik Myrzabekovtiń «Boz bıe nemese tyń kóterilgen jyl» degen astary qalyń, sol kezdiń ózinde jasandy qoǵamnyń aldamshy aqıqatyn aıyptaǵan jyry keldi.
Naǵashy aýylymnyń arasy bizden bir-aq qyr,
Qozy, laǵymyz qosylǵan shúıgin qyrat bul.
Tyń jyrtqan jyly tóbeniń túbit kódesin,
Tarap áketti taraq tabandy traktor...
Qýandy qarttar janardan jasy móldirep,
«Kóde ósken jerge kók bıdaı shyǵar boldy» dep.
Boz bıe bizdiń tún jamylyp kep sol jerden,
Kódeniń tamyryn kirsh-kirsh shaınady sońǵy ret.
Partııanyń tyń ıgerý sekildi jasalǵan saıası naýqanynyń artynda tutas halyqtyń aýyr qasireti osy qysqa ǵana balladada boz bıe bolyp bozdaıdy. Iá, osy traktor edi ǵoı týra sol ýaqytta Qanapııanyń keıipkeri, tekti qazaqtyń júreginde solaqaı saıasattyń soqa aıdaǵany...
О́leń «qyrdyń kódesin bir mezgil qajap kelmese ıimeıtin» janýardyń jasandy jasyl alqapty jat kórip, kódeniń ashy dámin ańsaıtyny jaıly psıhologııalyq shyǵarma. Qanapııanyń keıipkeri de osy soqanyń sýyq júzine ishteı narazy edi. Erteńi ne bolaryn endi ajyratyp ala almaıtyndaı dármensiz hál. Bolashaqqa boljamdy sóz aıtý qıyn... Ker zaman. Kódeniń ashy túbinde kóne jurttyń kóz jasy kólkıdi. Kartınadaǵy jas qulyn ǵana eshteńeden beıhabar kúıi enesine qasyna beredi. Ol – bolashaq kilti, tory qulyn. Keńshiliktiń boz bıesinen týǵan qundyz jal tory Qanapııanyń «Atamekenniń» ishinde máńgilik kisineıdi. Astary aýdarylǵan kóne tóbeniń kókiregińdi ýdaı ashytar kódesiniń ıisi kentavr kıeni kisinetip tur...
Sýretshi Qanapııa Teljanov ımperııanyń qylyshynan qan tamyp turǵan kezde, qylqalamynan osyndaı boıaýdy qalaı tókken?..
Qaıran, óner!
Keńshilik te, Qanapııa da únsiz aıǵaılap ketti...
Bir kórgen kózge aıshyqty shyǵarma. Kórkem sheshim. Astarly aqıqat. Bári-bári kóz aldymyzda... Bul kartına keıin elimizdiń Máskeýde ótetin Qazaqstan mádenıeti men ádebıetiniń onkúndigine bardy. Týra osylaı, qasqaıyp... Qarsylyq aksıomasyndaı. Bulaı aıtý úshin ishki rýh, poetıkalyq til, epıkalyq saryn, romantıkalyq áýeniń bolý kerek-aý... Sýretshi osynshama tragedııa- ny únsiz ǵana ishki monologpen qalaı berdi sonda?
Oralhan Bókeıdiń «Jetim botasynda» ejelgi qazaq mádenıeti men jahandanýdyń arasyna shekara syzyp, bota jetektep bara jatqan qyzdy aıtatyny bar. Bul Qanapııanyń da shekarasy osyndaı edi. Jarty qabyrǵany tutas alatyn zor kartınanyń bergi bóligi soqa jyrtqan soqta da, onyń arǵy beti boz jýsany omyraýlatqan kıeli baıtaq. Ondaǵy sherli shejire men mezgil sazyn, urpaq sabaqtastyǵyn úshinshi ólshemde qaıta zerdeleı kóz júgirtsek, bári-bári bir sátke myzǵymastaı máńgilik únsiz qalady da, kórkem týyndy qaıyra jandy qubylysqa aınalyp jańa ǵasyrmen úndese bas- taıdy. «Atamekenniń» astarynda keıipkerdiń oqty kózderimen «bul meniń atajurtym, qazaqtyń qasterli dalasyna eshkimniń enshisi qalǵan emes» degen kekti sóz bardaı. Qaıtedi, «Qaıyrly bolsyn Sizderge, bizden bir qalǵan Edil jurt» deıdi me eken?
Aqyn tyń kóterý ıdeıasyn kózderi botalap qyrdyń kermek kódesin ańsaǵan boz bıe arqyly synasa, azamattyq bolmysy bólek sýretshi alashtyń avtoportreti – «Atamekenmen» únsiz boılaýyq kúıin sarnatady...
Ol kezde «jerdi jaýǵa, eldi daýǵa bermeımin» dep qaıdan aıtsyn qaıran, Qanapııa Teljanov.
«Atameken» kartınasyna búgingi kózben qaıta qarańyzshy, mártebeli oqyrman! Jerdiń sol daýy – áli daý...
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»