– Keldiń be?
– Iá, meni Baqtııar aǵa jiberdi.
–Aıtqan, meniń atym Baýyrjan.
– Baqtııar aǵań bárin túsindirip aıtqan bolar?! Mine kiltiń, endi bul úıdiń amandyǵy saǵan júkteledi.
– Alańsyz bolyńyz.
Erzat kiltin ótkizip alǵan bul úı, Almaty qalasy «Taýgúl» yqsham aýdanynda edi. Satýǵa arnaıy salynǵan, úsh qabatty kelisken úı. Onyń bul úıde jalǵyz turǵanyna eki kún, búgin úshinshi qonaqta jatyr. Bul úıdiń jaǵdaıynyń senimdi bolýy úshin aldyńǵy eki kúndi eleýsiz qaldyryp otyrmyz.
Erzat birinshi qabatty tórgi bólmesinde turyp júrdi.
Birinshi qabat syrtqy esikten kirgende úlken bir bólme, odan ary dáliz, dáliz bir qabyrǵasynda dýshqa, ekinshi qabyrǵasynda dárethanaǵa kiretin esik tur. Dáliz ortańǵy keń bólmege aparady, ortańǵy qonaq bólmeniń eki jaq janynan ótetin eki esik arqyly uıyqtaıtyn bólmelerge, tór jaq esikten kishkene shaǵyn bólmege ótýge bolady. Erzat osy shaǵyn bólmege jaıǵasqan.
Erzat bul kúni qarańǵy túskenshe aýladaǵy shashylǵan temir-tersek, aǵash-quǵashtardy jınastyryp ábden sharshap, tósegine qulady da, uıyqtap qaldy. Túnniń jarymynda qolynda taıaǵy bar, ústine uzyn qara kıim kıgen qart adam úıge kirdi de ony taıaǵymen túrtip oıatyp jiberdi. Qaıta uıyqtady, taıaǵymen taǵy túrtti. Kózi ilinse boldy osy tústi qaıtalap kóre berdi. Tún jarymy aýǵanda uıqysy shaıdaı ashylyp ketti. Ol ornynan turyp dýshqa baryp jýynyp, tazalanyp aldy da jatyp uıyqtap qaldy.
Ertesi.
Ol syzyp jatqan qyz portreti bitýge taıap qalǵan. Tún jarymyna deıin uıyqtamaı otyrǵan edi. Bir kezde ekinshi qabattyń baspaldaǵynan túsip kele jatqan adamnyń aıaǵynyń syrpyldaǵan daýysy estildi. Qulaq túrip tyńdap edi, aıaq dybysy toqtap qalady, qaıta syrpyldap baıaý qozǵalady. Aýrýhana dálizinde júrgen aýrý nemese kári adamnyń aıaǵyn súırete basqan baıaý júrisi sııaqty. Aıaq dybysy aqyryndap birinshi qabatqa jetti. Erzat orynynan turyp ózi otyrǵan bólmeniń esigin aqyryn ashqanda aıaq dybysy joq bolyp ketti. Erzatta qybyr etpesten qulaq túrgen. Kóp turdy. Bir kezde úshinshi qabattaǵy bólmelerdiń esiginiń baıaý ashylǵan dybysy estildi. Ol úshinshi qabatqa qaraı baspalady, aıaq dybysy sol jaqta syrpyldap estilýde. Úshinshi qabat dálizine jetkende aıaq dybysy tór jaqtaǵy bılıard zalynan estildi. Zaldyń esigin eptep ashyp kire beristegi aıyryp kosqyshty basyp qalǵanda zaldyń shyraqtary jandy. Bılıard stolynyń ústinde tastar shashylyp jatyr, taıaq kóldeneń tastalǵan, jan-jaǵyna qarady, eshteńe kórinbeıdi. Tór jaq terezeniń biriniń perdesi baıaý qozǵalyp tur. Erzat baspalap baryp perdeni túrip jibergende ashyq turǵan terezeden kúzdiń salqyn samaly betin baıaý sıpap turǵanyn sezdi. Erzat terezeni japty da, perdeni qaıta syryp qoıdy.
Ertesi.
Kesh batty. Erzat úsh qabatty úıdiń barlyq esik-terezelerin muqııat jaýyp, jatyn bólmesine keldi de, qyl qalamyn qolyna aldy. Aldynda syzyp jatqan qyz portreti. Ol barynsha uqyptylyqpen, sabyrlylyqpen portrettiń názik tustaryn beıneleýge kóshken edi. Tún jarymy boldy. Bir kezde ekinshi qabattyń baspaldaǵymen tómen túsip kele jatqan aıaqtyń syrpyldaǵan dybysy estildi. Erzat buryshqa súıep qoıǵan bılıard taıaǵyn qolyna aldy da, esikke baryp qybyrsyz turyp, aıaq dybysyna qulaq túrdi. Birinshi qabattaǵy dálizben ózine qaraı baıaý jyljyp kele jatqan aıaq dybysy estiledi. Erzat esiktiń túbinde turyp: «Kim bul?» dep daýystady. Aıaq dybysy basyla qaldy. Erzat qulaǵyn túrip tur. Temeki tartym ýaqyttan soń korıdordan zalǵa kiretin esik syrtyldap tartyldy. Erzat zalǵa kire beris esikke qaraı mysyqsha baspalady, esik tutqasy áli syqyrlap qozǵalyp tur. Ol baryp qozǵalyp turǵan tutqany ustaı almaq bolmaǵanda tynysh bola qaldy. Erzatta qımylsyz qulaq túrip tur. Temeki tartym ýaqyt ótkenshe eshbir dybys estilmedi, kenet ekinshi qabattyń dýshynyń sýy saryldap aǵa bastady. Bılıard taıaǵyn ustap, ekinshi qabatqa jan uzyrta júgirdi. Dýshtyń esigi jabyq tur, esikti jaılap ashyp edi, ishinde eshteńe kórinbeıdi. Dýsh edenin alaqanymen sıpap kórip edi qolyna sý juqpady. Qup-qurǵaq. Erzat bolyp jatqan oqıǵaǵa mıy jetpeı oıǵa batyp turyp qaldy. Kóp turdy. Bir kezde dalaǵa shyǵatyn úlken esikti tarsyldatty. Bul joly shynymen qoryqty, barýǵa dáti shydamady. Esikti áli tarsyldatyp tur. Erzat syrtqy esikke qaraı baspalady, esik túbine barǵanda esikti qaǵyp jatqan dybys jer tóleden estildi. О́ne boıyn úreı bılegen ol, baspalap óziniń jatyn bólmesine kirdi de esikti ilip, kórpesine búrkenip jatyp qaldy. Aıaq dybysy syrpyldap úsh qabatty kezip júrdi. Tań atqansha kóz ilmeı jatqan Erzat tań atysymen basylǵan aıaq dybysynan keıin kózi ilinip ketti.
... Aspanda júr. Aqsha bulttarǵa otyryp alǵan. Janynan bultqa otyryp alǵan aq saqaldy qarııa janap ótti. Sálem berip edi, saqaldaryn sıpap kúlimsirep qoıady... birde asaý teńizdiń betinde júr. Kenet, dúleı tolqyn ony sý astyna batyryp jiberdi. Teńiz betine qaıta laqtyrdy, kózdi ashyp jumǵansha teńiz astyna qaıta kómilip ketti. Teńiz astynda bir top baldyrdyń túbinde ózi portretin salyp jatqan ǵashyq qyzy otyr. Qyz tym qorqynyshty. Erzat qyzdyń janyna kelip:
– Bul jerde qaıdan júrsiń?
– Qash, akýlaaaa.
Erzat artyna qarap edi tisteri aqsıǵan, alyp akýla kele jatyr eken. Ol qyzdyń janyna jasyryna qalǵanda akýla ótip ketti.
Birde qalyń zırattyń ishinde atasy ekeýi júr. О́mirinde atasyn kórmesede, atasyn ákesine uqsatty. Biraq boıy bıikteý eken.
– Mynaý meniń ákem, – dedi atasy jer bolýǵa aınalǵan tóbeshikti kórsetip.
– Mynaý meniń sheshem, – dedi taǵy bir tóbeshikti nusqap. Qolyn zırattyń arǵy basyna sózyp:
– Jetinshi atań, ájeń... besinshi... tórtinshi – dep zırattardy birden atap kórsetip jatty... Atasy joq bop ketti.
Ol qap-qarańǵy úńgirdiń ishinde júr. Úńgir ishi qatty ystyq, onyń óne-boıyn ter basyp tynysy tarylyp ketti. Bir basyp, eki basyp zorǵa júrip keledi. Tastaı qarańǵy tas úńgirdiń tóbesinen bir tamshy sý onyń jelkesine tamdy. Úńgir tóbesinen tastap qulap túsip jatyr, tarsyldap túsip jatqan tastardan qashyp júrip oıanyp ketti. Tús aýyp ketipti. Syrtqy esikti bireý qaǵyp turǵany estiledi. Erzat asyǵys kıinip esikti ashty, arǵy jaqtan jupyny kıingen, saqaly ósip ketken, orta jastaǵy er adam kórindi. Erzat:
– Kimdi izdeısiz?
– Adam izdep júrgen joqpyn, – dep er adam ishke kirdi.
– Qandaı sharýamen keldińiz, ruqsatsyz kirýge bolmaıdy aǵa.
– Kóp sózdi qoı, júz gramǵa qalaısyń? – dep qaltasynan bir shısha ashty, sýyn alyp shyqty.
– Aǵa, bul jerden ketińiz, bastyq kelse yńǵaısyz bolady.
– Senen buryn bul úıdi men qaraýyldaǵam, bul bir qyzyq úı, sen bilesiń be, bilmeısiń be bilmeımin, bul bir qyzyq úı.
Ekeýi jatyn, tórgi bólmege kirdi. Er adam qyz portretine qarap:
– Sýretshi ekensiń ǵoı, saǵan bir oı aıtaıyn, sen osy úı týraly sýret salýyń kerek, úıdiń ishinen eshteńe kórmediń ba sonda?
– Kórdim, – dedi Erzat er adamnyń betine suraýly beınede qarap. Er adam qarqyldaı kúlip qolyndaǵy shıshasyn kótere jutyp, Erzatqa usyndy:
– Kel, iship jiber, jaqsy bop qalasyń.
– Joq, ishpeımin.
– Ish, jaqsy bop qalasyń, osyny iship alyp jatý kerek bul úıde, bolmasa ólip qalýyń múmkin, iship alsań anaý da joq bop ketedi. Sen kórdim dediń ba?
– Iá, bireý júr bul úıde biraq kóre almadym, qashyp júr ustatpaı.
– Ol ustatpaıdy, bul basy ǵana, qyzyqtyń bári endi bastalady, – dep er adam shıshasyn kótere jutyp qoıady.
– Endi ne bolady, ol kim, siz bilesiz be?
– Ne bolatynyn kóresiń, tek qoryqpaýyń kerek, negizi saǵan mynaý kómektesedi, – dep qolyndaǵy shıshasyn kóterip ashty sýyn kórsetti.
– Men anyqtaımyn.
– Joq sen eshteńe isteı almaısyń, abaıla jyndanyp ketip júrme, jaqsy men keteıin, seniń jaǵdaıyńdy bilýge kelgen edim, biraq sen abaıla teginde, – dep er adam aıaǵyn qaıshylaı basyp shyǵyp ketti.
Erzat kesh batysymen bólmelerdiń esik-terezesin jaýyp, tutqalardyń bárine jińishke jip baılap shyqty. Esik ashylsa jip úziledi. Súıtti de óz bólmesine kirip, qyz portretiniń aldyna otyryp qyl qalamyn boıaýlarǵa matyra bastady...
Túniń jarymy bolǵanda qyz portretin salyp boldy da kórpesin basyna búrkep jatyp qaldy, kúndegi ádeti boıynsha aıaq dybysy bólmelerdi kezip júrdi. Esikter ashylyp jabyldy, Erzat uıyqtap qaldy.
Ertesi ornynan turyp ózi baılaǵan jipterdi tekserip kórip edi, jipterdiń bireýi de úzilmegen ózi baılaǵan kúıinde tur. Erzat oıǵa batyp ketti. Ol óz bólmesine kirdi de, tósegine shalqasynan qulady, tóbege qarap uzaq jatty. Bir kezde syrtqy esik qaǵyldy. Ornynan turdy da esikke baryp:
– Bul kim?
– Men, ash esikti, – dedi úı ıesi. Erzat esikti ashty. Syrttan úı ıesi men kózinde tússiz kózildirigi bar jas áıel kirdi. Úı ıesi:
– Sizder aldynǵy joly kelgende shala qalǵan jerdiń bárin jasadyq, aýlany da tazalap qoıdyq, – dedi qasyndaǵy áıelge. Áıel úıdi aralap qarap júr. Úı ıesi:
– Baýyrym úı satyldy, erteń kete berseń bolady, – dep, qaltasynan aqsha alyp shyǵyp Erzatqa berdi. Erzat:
– Men qazir ketem – dedi.
– Nege asyqtyń?
– Sharýalarym bolyp tur.
– Onda jınal.
Jas áıel úı ishin aralap júrip Erzat jatqan bólmege kirdi. Erzat pen úı ıesi de birge kirdi. Úı ıesi:
– Portretti salyp boldyń ba? – dedi.
– Iá, búgin boldym.
– Kóreıik endeshe.
Erzat orap qoıǵan portretti ashyp jatty. Úı ıesi:
– Stýdent jigit qoı, jaqsy sýretshi. Jumystaryn kórgenmin, – dedi. Erzat sýretin ashyp qalǵanda óz kózine ózi senbeı únsiz turyp qaldy. Úı ıesi:
– Men kórgen sýret bul emes edi ǵoı, mynaýyń bir túsiniksiz dúnıe eken, – dedi. Jas áıel de sýretke úńilip qalǵan.
– Iá, ol sýret ózime unamady. О́zgertip saldym, sıýrealıstik baǵyttaǵy sýret qoı, – dep sýretke telmirip tur. Sýrette túsine kirgen taıaq ustaǵan adamnyń sulbasy kórinedi. Úı qabyrǵalary aıǵyzdalǵan túsiniksiz syzyqtar. Taıaq ustaǵan qart adam tumannyń ishinen shyǵyp kele jatqan sııaqty seziledi. Erzat óz kózine ózi senbeı uzaq turdy. Úı ıesi:
– Bul jigit qazir ketedi, sizder búgin kóship kele berseńizder bolady, – dedi. Jas áıel:
– Búgin kóship kelsek jaqsy bolar edi, – dedi. Erzat sómkesin asynyp:
– Bul sýretti osy úıge qaldyraıyn, – dedi. Jas áıel:
– Shynymen ba?! Surap alsam ba dep tur edim, rahmet, baǵasy qansha bolady, aqshasyn berem, – dedi.
– Ala berińiz aqsha kerek emes, – dedi de ketip qaldy. Úı ıesi men jas áıel sýret týraly sóılesip turdy.
Sol kúni keshte kózildirikti áıel kúıeýi jáne úsh jastaǵy qyzy úsheýi bul úıge kóship keldi.
Tún. Kózildirikti áıel uıqysy kelmeı jatyr edi. Qoryldap uıyqtap jatqan kúıeýi gúbirlep sóıleı bastady. Kózildirkti áıel:
– Tynysh jatshy uıqy bermediń ǵoı, – dep kúıeýin túrtip qaldy.
– Sózimdi bólmeshi.
– Sen ne istep jatyrsyń, oıaýsyń ba? – dep kúıeýiniń betine úńildi. Kúıeýi jalǵastyryp sóılep jatyr:
– Saǵan bárin túsindirgim keledi.
– Neni túsindirgiń keledi?
– Men qorqa bastadym senen, aramyzda kelisim bar ekenin umytyp barasyń.
– Qandaı kelisim?!
– Meniń áıelim bar ekenin bilesiń ǵoı. Bile tura maǵan qıyndyq týdyryp júrsiń.
Kózildirkti áıel kúıeýin julqylap oıatyp jiberdi. Ol ary aýnap tústi de qaıta uıqyǵa ketti.
Ertesi. Tún.
– Men sen úshin neden aıanyp edim, bárine kónip júrmin ǵoı.
– Ne aıtyp jatqanyńdy bilesiń ba?
– Iá, sen bári bir menen alystap, qashyp júrsiń, keıingi kezderi ózgerip kettiń.
– О́z áıelińdi qalaısha jazǵyryp tursyń, túsinsem buıyrmasyn.
– Aıjan sen myń qubylyp sóıleıtin bolyp júrsiń sońǵy kezderi.
– Kim ol Aıjan degeniń? – dep kózildirikti áıel jastyqtan basyn julyp aldy.
– Sen saıtan sııaqty bop barasyń, Aıjan basynda kelisken boıynsha bolsyn bári.
Kózildirikti áıel budan aryǵa shydaı almady, kúıeýin julqylap oıatyp alyp:
– Kim ol Aıjan degen?
– Túsinbedim, qandaı Aıjan?
– Qandaı kelisim, seniń bir jasyrǵanyń bar, kim ol Aıjan? – dedi daýysy qatty shyǵyp, kúıeýi únsiz qaldy. Kórshi bólmeden kishkentaı qyz jylap shyqty.
Ertesi. Tún.
Kózildirkti áıel de, kúıeýi de oıaý jatyr.
– Seniń syrtta bireýiń bar ma? Shynyńdy aıtshy.
– Joq.
– Túnde uıyqtaǵanda ne aıtyp júrgenińdi bilesiń ba óziń?
– Ne aıtyp júrmin, jáı uıqysyraǵan bolarmyn.
– Bóten áıel týraly aıttyń, aralaryńda qupııa kelisim bar eken, ol qandaı kelisim?
– Túsinsem buıyrmasyn? Ne aıtyp kettiń?
Kózildirikti áıel teris qarap jatyp qaldy, kórshi bólmeden kishkentaı qyz taǵy jylap shyqty.
Kózildirkti áıel qurbysy ekeýi as bólmede sóılesip otyr.
– Ananyń syrtta bireýi bar sııaqty?
– Qoıshy, Saıatty aıtasyń ba?
– Bilmeımin, osy úıge kelgeli bárimiz ózgerip júrmiz. Qyzymda uıyqtaı almaı jylaı beredi.
– Jańa úı bolǵasyn bótensip júrgen bolar, úırenip ketedi.
– Saıat túnimen uıqysurap uıyqtatpaıdy, meniń de uıqym qashyp júr.
– Saǵan ne bolǵan? Joq nársege alańdaı beresiń.
– Ol uıyqtap jatyp menimen sóılesedi. Meni Aıjan dep atap júr, onyń jasyryp júrgen birdeńesi bar sııaqty.
– Aıkezbe bolyp júrmesin, eger shynymen aıkezbe bolsa, bar shyndyqty uıyqtaǵanda aıtyp qoıady dep estigen edim.
– Meniń basym qatyp júr.
– Saıatty emdetý kerek shyǵar.
– Buryn ondaıy joq edi, shynymen ...
– Sharshap júrgen bolar, mán berme, sende qara túndi qaptatyp otyrsyń.
Osy kezde as úıdiń terezesinde turǵan Erzat salǵan sýret qulap jerge tústi. Tars etken dybystan kózildirkti áıel atyp turyp as úıge keldi. Qurbysy da ere keldi. Ol edende qulap jatqan sýretti ornyna qoıyp qoıdy. Ekeýi osy sýret týraly sóılesip turǵanda uıyqtap jatqan kishkene qyz jylap bólmesinen shyqty.
Tún. Kózildirikti áıel uıyqtaı almaı jatty, kúıeýi kúndegi ádeti boıynsha sóılep jatyr edi, kenetten ornynan turdy da syrtqa shyǵyp ketti. Kózildirikti áıel jata berdi. Kúıeýi qaıtyp kelmegen soń, syrtqa shyǵyp edi, ish kıimimen darbazany asha almaı tur eken, janyna júgirip baryp:
– Eııı, ne istep tursyń?
– Úndeme, qazir qaıtyp kelem, bir jaqqa barýym kerek boldy.
– Myna túrińmen ba? – dep kúıeýin julqylap jiberdi. Kúıeýi jan-jaǵyna qarap:
– Men ne istep turmyn bul jerde?
– О́ziń bilesiń ǵoı, ne istep tursyń?
– Qasymdaǵy adam qaıda ketti?
– Kim ol, qaıdaǵy adam? Qandaı adam?
– Qara kıim kıingen búrkengen adam, – dep jan-jaǵyna qarap qoryqqandaı bolǵan kúıeýi:
– Úıge kireıikshi.
Ekeýi úıge kirgende kishkentaı qyz tósekte jylap otyr. Kózildirikti áıel:
– Ne bop qaldy, qulynym?! Jylaı beretin boldyń ǵoı, – dep, kishkentaı qyzyn qushaǵyna basyp. Kishkentaı qyz:
– Qara kıimdi ata qorqytty, – dedi. Sheshesi únsiz otyr. Kúıeýi tereze aldynda Erzat qaldyryp ketken sýretke qarap tur edi. Qyzynyń sózin estip:
– Osy sýrettegi adamnyń dál ózi, meni dalaǵa ertip shyqqan, – dedi. Kózildirikti áıel uıaly telefonyn aldy da bireýge qońyraý shaldy, jaýap joq. Qaıta qońyraý shaldy. Jaýap bermedi. Ornynan turdy da kúıeýi qarap turǵan sýretti aldy da terezeden laqtyryp jiberdi. Úsheýi de únsiz, bir-birine qarap qoıady. Kúıeýi oıǵa batyp ketken. Osy kezde ústingi qabattan baspaldaqpen túsip kele jatqan aıaqtyń sybdyry estildi. Úsheýide qulaq túrip, únsiz otyr. Aıaq dybysy bular jatqan bólmege jaqyndap keledi. Kúıeýi:
– Kim bul? – dedi, aıaq dybysy basyla qaldy. Olar tym-tyrys bólmede qybyrsyz otyr. Ekinshi qabattyń kireberis esigi shıq etip ashyldy. Kishkentaı qyz:
– Bizdiń úıde qara kıimdi ata júr, meni qorqytqaly júr – dep qatty jylady. Kózildirikti áıel kishkentaı qyzyn qushaqtap kúıeýine qarady. Kúıeýi qybyrsyz otyr, aıaq dybysy esikke kelip toqtady, úı ishinde úsheýiniń dem alǵan dybysy ǵana estilip turdy...