Qaıbir jyldary qylmystyq zańnamalardy izgilendiremiz dep jekemenshikke qol suǵatyn ury-qarylardyń erkin taırańdaýyna jol berip otyrmyz. Osynyń saldarynan qoǵamda qylmystyń keıbir túrlerine qatysty alańdaýshylyq kúsheıip, zańnyń ádildigine degen senim azaıýda.
Bizdiń negizgi áńgimemiz aýyldardaǵy mal urlyǵyna qatysty bolmaq. Mal – aýyl turǵyndarynyń negizgi tabys kózi. Qazaq tamaǵyn da malymen asyrap, balasyn da malymen oqytyp, toı-tomalaqtaryn da aldyndaǵy azdy-kópti malymen atqarady. Sondyqtan da malyn kóziniń qarashyǵyndaı baǵyp-kútedi. Resmı derekterge qaraǵanda, elimizde úsh jyldyń ishinde 65 myńnan astam mal qoldy bolypty.
Endi sebebi ne degen suraqqa keleıik. Qarap otyrsaq, mal urlyǵymen ustalǵan 50 myńnan astam adamnyń teń jartysyna jýyǵy (43,3 paıyzy) buryn da osyndaı qylmyspen qolǵa túskender eken. Buryn qolǵa tússe, ekinshi ret qylmys jasaýǵa nege baryp otyr degen suraq týyndaıdy.
О́ıtkeni bizde zań jumsaq. «Taraptardyń tatýlasýy» degen jeleýmen 20158 (40 paıyzǵa jýyǵy) qylmystyq is boıynsha qýdalaý toqtatylǵan. Bul – qylmysker men zardap shegýshi kelisip, istegen qylmysqa jaza qoldanylmaı qala berdi degen sóz. Eger jasaǵan qylmysqa oraı jaza berilmese – ony tııý múmkin emes. Joǵaryda biz aıtqan 50 myńnan astam adamnyń jartysyna jýyǵy qaıtadan qylmysqa baryp otyrǵandyǵynyń negizgi sebebi sol.
Bizben kezdesýge kelgen saılaýshylar mal urlyǵyna qatysty quqyq qorǵaý organdarynyń is-áreketteri men sot aktileriniń pármendiligi óte tómen deıdi. Olardyń pikirinshe, mundaı jaǵdaı qoldanystaǵy qylmystyq zańnamanyń álsizdiginen oryn alyp otyr. Sondyqtan, Qylmystyq kodekstiń urlyqqa qatysty 188-shi babynyń mal urlyǵyna baılanysty bóligin saralap, jazany kúsheıtý baǵytynda ózgerister men tolyqtyrýlar engizý kerek dep esepteıdi.
Mal urlyǵyn jasaǵandardyń tergeý kezinde bostandyqta júrip, keıbir jaǵdaılarda jábirlenýshini qorqytyp, «shapqan pisheniń nemese mal qorań órtenip ketýi múmkin» degen sekildi qoqan-loqqylar kórsetýi sharýalardyń basym kópshiligin kelisimge barýǵa májbúrleıdi. Aýyl turǵyndarynyń kóbi jýas. Zańdy jetik bilmeıtindigin de jaqsy bilemiz. Qazirgi qoldanystaǵy zańmen taırańdap júrgen ury-qaryǵa eshqandaı quryq salýǵa bolmaıtyn sekildi kórinedi. Sondyqtan, kóp jaǵdaıda urlap áketken malynyń satqannan túsken qarajatyn ákelip berse de qanaǵattanyp jatady. Bul ury-qarynyń, qaraqshy, qylmyskerdiń odan ári taırańdaýyna jol beredi. Tipti keıbir adamdarymyz aryz berip, aýdanǵa kelip, sot prosesine qatysý sııaqty mashaqattardan da qashyp, qylmyskerdiń báribir jazalanbaıtynyn bilgen soń qoldy bir silteıtin kezderi de bolady. Osynyń bári azamattardyń bılikke degen senimin álsiretedi.
Mal urlyǵy – kásibin mal sharýashylyǵymen baılanystyrǵan kásipkerler úshin de úlken másele. Bul – mal sharýashylyǵyn damytý jónindegi memlekettik saıasattyń tolyqqandy júrýine zııan keltiretin qasaqana áreket. Osy turǵydan alǵanda mal urlyǵy qoǵamdyq qaýiptiligi joǵary qylmys dep sanaımyz.
Biz osy máseleniń bárin aıtyp, Premer-Mınıstr Baqytjan Saǵyntaevtyń atyna depýtattyq saýal joldap, tıisti memlekettik organdarǵa mal urlyǵyna baılanysty qylmystyq zańnamany jetildirý týraly tapsyrma berýdi usyndyq. Ury-qarylarǵa qatań jaza qoldanylsa qoǵamdaǵy ahýal da ońalar edi degen úmittemiz.
Sársenbaı EŃSEGENOV,
Senat depýtaty