Hantáńiriniń etegindegi qutty meken, Raıymbek aýdanynyń qurylǵanyna 90 jyl tolatyn mereıtoı qarsańynda alǵash ret «Aýyl sharýashylyǵy – el ekonomıkasynyń ózegi» atty aýqymdy aýylsharýashylyq forýmy ótti. Dala tósin dúbirge bólegen shara aıasynda tyńaıtqyshtar, drondar jáne ósimdik sharýashylyǵyna arnalǵan zamanaýı tehnologııalar kórmesi kópshiliktiń nazaryna usynyldy. Sharýa qojalyqtarynyń ókilderi, sala mamandary, ǵalymdar men aýdan turǵyndary basqosqan forým jumysy aýyl sharýashylyǵy salasynyń áleýetin arttyrýǵa, kásipkerler men ǵalymdar arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa baǵyttaldy.
Qysy qatal, jazy qońyr salqyn taýly óńirdiń tynys-tirshiligi ejelden mal jáne egin sharýashylyǵymen teń órilip, órisi malǵa, qambasy dánge tolyp keledi. Kelisti tabıǵaty men qunarly topyraǵy bul baǵytty damytýǵa tolyq múmkindik beredi.
Forýmda túrli memlekettik baǵdarlamalarǵa qatysý arqyly et, sút, balyq sharýashylyǵy baǵytynda kásibin dóńgeletip otyrǵan kásipkerler jumysyn tanystyrdy. Solardyń biri – «Áshiraqyn Dıas» aýylsharýashylyq óndiristik kooperatıvi der edik. Byltyr iske kirisken kásiporyn «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy arqyly 27 mln teńge nesıe alyp, osy qarajatqa qora-jaı salyp, 3 myń bas taýyq satyp alǵan. Qazir Raıymbek, Kegen aýdandaryn ekologııalyq taza taýyq etimen, sapasy joǵary jumyrtqamen qamtamasyz etýde eseli eńbek etip otyr.
Shóbi shúıgin óńirde «Raıymbek omartashylary» óndiristik kooperatıvi tabıǵı, qantsyz bal ónimin óndirýmen júıeli túrde aınalysyp keledi. Qazirgi tańda onda 100-den astam omarta bar. Baldan bólek emdik qasıeti bar 15 túrli ónim alynady. Kooperatıv basshylyǵy bolashaqta omarta sanyn 500-ge deıin kóbeıtý arqyly jańa jumys oryndaryn ashýdy, paıdaly ári tabıǵı taza ónim kólemin arttyrýdy kózdep otyr.
Forým barysynda aýyl sharýashylyǵy zertteý ınstıtýttary bul saladaǵy topyraq degradasııasy, mal aýrýy jáne ózge de qaýip-qaterlerdiń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jobalary jaıly baıandady. Sharýalar ınstıtýttarmen kelisimge kelip, birigip jumys isteý baǵytynda birlesken memorandýmǵa qol qoıý rásimin jasady. Agrarly aýdanda ǵylym men agroóndiris baılanysy nyǵaıa túsken. Keıingi úsh jyldan beri kooperatıv Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtymen birlesip jumys istep keledi. Instıtýt mamandary jańa suryptardy synaqtan ótkizip qana qoımaı, jergilikti sharýalarǵa agrotehnologııalardy meńgerýge septigin tıgizip otyr.
«Biz «Altyn dán» sharýa qojalyǵymen ekinshi jyl jumys istep jatyrmyz. Alǵashqy jyly arpadan «Jan», «Golozernyı» jáne «Symbat» degen 3 suryp ektik. Birinshi jyly tuqymdy tegin berdik. Bıyldan bastap organıkalyq jańa tuqymdardy ózimizde óndirip jatyrmyz. Organıkalyq tuqymdy óndirýdegi negizgi maqsatymyz – tuqymdy esh ýaqytta dárilemeý. Odan taza, tabıǵı ónim alynady. Sol maqsatta organıkalyq zaýyt qurǵanbyz. Bıyl sol zaýytty ashyp, tuqymdy óńdep, osy jerge 6 gektar ektik», dedi ınstıtýt ókili Seıitkárim Qaltaev.
Alqaly jıynda Raıymbek aýdanynyń ákimi Dastan Qudabaev búginde bul salany damytýǵa baǵyttalǵan tyń bastamalar baryn jipke tizgendeı baıandady.
«Aýdanymyzda «Altyn DAN» JShS 2024 jyldan bastap jańbyrlatyp sýarý júıesin engizýdi aldy. Atalǵan joba aıasynda 500 gektar jerge jalpy quny 780 mıllıon teńge bolatyn zamanaýı sýarý qondyrǵylary ornatyldy. Búginde atalǵan sharýashylyq Ortalyq Azııaǵa tanymal «PepsiCo Central Asia» jaýapkershiligi shekteýli seriktestigimen kartop ótkizý týraly jáne eldegi eń iri «Magnum» saýda jelilerimen 2000 tonna taýarlyq kartop jetkizý jóninde kelisim jasady. Sonymen qatar frı men chıpsi óndirisine arnalǵan «Ledı Kler» jáne «VR 808» kartop suryptaryn 250 gektar jerge otyrǵyzdy. Búgingi tańda aýdanymyzda 2552 gektar jerge sý únemdeý qondyrǵylary ornatylyp, paıdalanylyp jatyr. Atalǵan seriktestik Qazaqtyń jer jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı zertteý ınstıtýtymen tyǵyz baılanys ornatyp, jańa suryptardy kóbeıtip, aýdan sharýashylyqtaryna 3 jyldan beri taratyp keledi. Bıyl 120 gektar jerge bıologııalyq bıdaı jáne arpa suryptaryn septi. Sonymen qatar «Altyn DAN» JShS oblystaǵy zákirlik kooperasııa baǵytyndaǵy biregeı sharýashylyq sanalady», dedi Dastan Sultanmuratuly.
Bıyl sharýashylyqtar sý únemdeý baǵyty boıynsha qosymsha 1800 gaektar jerge zamanaýı sý únemdeý tehnologııasyn ornatýdy josparlap otyr. Aýdandaǵy ırrıgasııa salasynda 6 sýqoımasy, 8 magıstraldyq kanal men 13 ishki sharýashylyq kanaldy qalpyna keltirý jumysy qolǵa alynǵan. Bul baǵytta bıyl «Kazachıı», «Ábdihalyq», «Talas» kanaldaryna qarajat bólinip, qurylys júrip jatyr. Bul – aýdannyń aýyl sharýashylyǵy salasyn ártaraptandyrý, eksporttyq áleýetti arttyrý jáne sý resýrstaryn utymdy paıdalaný baǵytyndaǵy naqty qadamdardyń biri.
Malǵa jaıly óńirde 66 myń iri qara, 267 myń qoı-eshki, 42 myń jylqy ósiriledi. Osy ýaqytta aýdan kóleminde 2316 sharýa qojalyǵy tirkelip jumys istep jatyr. Aýdanda iri qara malyn asyldandyrý jáne mal sharýashylyǵy ónimderiniń sapasyn arttyrý baǵytynda jumys júıeli júrip jatyr. Búginde iri qara mal tuqymyn asyldandyrýmen 12 sharýa qojalyǵy, al asyl tuqymdy usaq múıizdi mal ósirýmen 6 sharýa qojalyǵy aınalysady. Bul sharýashylyqtarda «Angýs», «Gereford», «Qazaqtyń aq bas sıyry», «Qalmaq» tuqymdy iri qara maly, sondaı-aq «Arhar merınos» jáne «Il-de-Frans» tuqymdy qoılar ósiriledi. Bul asyl tuqymdy maldyń eti men sútiniń sapasy, kólemi boıynsha qarapaıym mal tuqymdarynan eki ese joǵary. Al jemshóp shyǵynynyń deńgeıi shamalas ekenin eskergen mamandar aldaǵy ýaqytta mal tuqymyn asyldandyrý jumysyna basymdyq berýdi dittep otyr.
«Osy baǵyttaǵy jumysty júıeleý maqsatynda bıyl aýdan ákimdigi men Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti arasynda mal tuqymyn asyldandyrý jónindegi ózara yntymaqtastyq týraly memorandým jasaldy. Bul kelisimniń nátıjesinde ýnıversıtet ǵalymdary sharýashylyqtarda mal tuqymyn jaqsartý isine ǵylymı jetekshilik jasap, ádistemelik qoldaý kórsetetin bolady», degen aýdan ákimi Dastan Qudabaev sharýashylyqtardyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyna da toqtalyp ótti.
Keıingi jyldary aýdanda 200-ge jýyq traktor, 100-den asa agregat alynyp, jańartý kórsetkishi 60 paıyzdan asqan. Aldaǵy ýaqytta mal bordaqylaý alańdaryn qurý, egin jáne mal sharýashylyǵyn jańǵyrtý jumysyn jandandyrý josparlanǵan.
Shekaraly aýdanda aýyl sharýashylyǵy ónimin shıkizat retinde ótkizý tıimsiz bolǵandyqtan, óńdeý salasyn damytý qajettigine den qoıyldy. Nátıjesinde «Qarasaz fýd» kásiporny zaman talabyna saı jumysyn júgizip, osy kúni 10-nan astam sút ónimin shyǵarýmen aınalysady. О́ndirilgen ónimderin ekijaqty kelisimge saı Almaty qalasynan belgilengen bazarlarda deldalsyz satýǵa múmkindik alǵanyn sharýashylyq jetekshileri qýana jetkizdi.
Memleket tarapynan qabyldanyp jatqan baǵdarlamalardyń tıimdiligin paıdalana otyryp, aýdan kóleminde mal bordaqylaý alańdaryn qurý, egin jáne mal sharýashylyǵyn jańǵyrtý jumysyn jandandyrý qajet.
Forým aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy ózekti máselelerdi talqylap, ǵylym men óndiris arasyndaǵy baılanysty nyǵaıtýǵa yqpal etti. Sondaı-aq sharýalardyń tájirıbe almasýyna, jańa jobalarmen tanysýyna jaǵdaı jasady. Sondyqtan bul forým aldaǵy ýaqytta dástúrli túrde jalǵasyn tappaq. Sondaı-aq kásipkerlerge lızıngke aýyl sharýashylyǵy tehnıkalary berildi.
Tabıǵaty tańdaı qaqtyrǵan aýdanda qolǵa alynǵan jańa baǵyttardyń biri – týrızm salasyn damytý. Ol úshin sapaly ınfraqurylym qajet. Osy baǵytta tabıǵaty erekshe Shálkóde, Kókkemer, Baıynqol jáne Shubartal jaılaýlaryna aparatyn jalpy uzyndyǵy 95 shaqyrym jolǵa ortasha jóndeý jumysy bastalǵany da tilge tıek boldy. Bul – bolashaqta týrızmdi damytyp, aýdan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa jol ashatyn mańyzdy qadam. Týrızm salasyn damytý maqsatynda oblystyq Týrızm basqarmasy jáne «Avalon» tarıhı-geografııalyq qoǵamnyń mamandarymen birlese otyryp, Kegen aýdanyndaǵy Saty aýylynyń modeline qanatqaqty joba retinde Qarasaz, Jambyl jáne Qaqpaq, Saryjaz aýyldarynan jeke turǵyndar esebinen qonaqúıler men jol boıynda qyzmet kórsetý alańdaryn jasap, jaqyn mańdaǵy kórikti jerlerge týr uıymdastyrý kózdelip otyr.
О́ndirisi órken jaıyp kele jatqan Raıymbek aýdanynda alǵash ret kendir (len) daqylyn ósirý isi qolǵa alyndy. Jobany jergilikti sharýalar Qytaı ınvestorlarymen birlesip iske asyrýdy bastaǵan. Byltyr jeri jyrtylsa, bıyl kóktemde 250 gektar aýmaqqa atalǵan daqyldyń tuqymy egildi. Eger jaqsy ónim alynsa, jer aýmaǵyn 3000 gektarǵa deıin keńeıtip, tereń óńdeıtin zaýyt salýdy josparlap otyr.
Oblys ákimi Marat Sultanǵazıev egistik alqabyna arnaıy baryp, kásip ıelerimen kezdesip, jumys barysymen tanysty.
«Kendir kóbine elimizdiń soltústik óńirlerinde egiledi. Al Almaty oblysynda birinshi ret tájirıbeden ótýde. Bul – óte jaqsy bastama. Sebebi tuqym aýdannyń tabıǵı ereksheligine beıim ekenin baıqap otyrmyz. Kúzde jaqsy ónim alynady degen oıdamyz. Onyń ústine alqapta zamanaýı tehnologııalar jumys istep tur. Bul bastamasy ǵana. Aldaǵy ýaqytta aýqymy birneshe ese kóbeıýi múmkin. Jobaǵa jalpy quny 4 mlrd teńge ınvestısııa salynady. Al ákimdik tarapynan tıisti qoldaý kórsetiletin bolady», dedi óńir basshysy.
Mamandardyń aıtýynsha, kendir – ekologııalyq taza, qaıta óńdeýge beıim, adam densaýlyǵyna paıdaly tabıǵı ónim. Onyń tuqymynan maı, kosmetıkalyq ónimder men mal azyǵy alynady. Al sabaǵynan kıim-keshek, toqyma buıymdary, qap jáne oraý materıaldary daıyndalady. Eger joba tolyq iske qosylsa, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna múmkindik beredi. Qazirdiń ózinde alqapta 10 adam eńbek etedi. Sondaı-aq bastama ýrbanızasııany azaıtyp, halyqtyń týǵan jerinde turaqtap qalýyna septigin tıgizedi degen úmit bar.
Almaty oblysy,
Raıymbek aýdany