Adamzat tarıhynda ýaqyttyń tezine tótep bergen qundylyqtar kóp emes. Memleketter ózgerdi, qoǵamdyq formasııalar almasty, tehnologııalar jańardy. Biraq adamzattyń jınaǵan bilimi men tájirıbesin saqtap, urpaqtan-urpaqqa jetkizip otyrǵan ınstıtýttardyń biri – kitaphana.
Kitaphana sórelerinde ǵasyrlar boıy jınalǵan kitaptar tur, qorlarynda kóneniń kózindeı qoljazbalar saqtalǵan. Biraq shyn máninde kitaphana ótkenniń emes, bolashaqtyń ınstıtýty. О́ıtkeni kitaphana saqtaıtyn basty qundylyq – qaǵaz emes, adamzat tájirıbesi. Tájirıbeni saqtaı alǵan qoǵam ǵana bolashaǵyn senimdi qura alady.
Búgingi álemde memleketterdiń básekege qabilettiligi tabıǵı resýrstarmen emes, bilim qorymen ólshenedi. Munaıdyń da, metaldyń da qory sarqylady. Al bilim qory kóbeıgen saıyn eldiń múmkindigi arta beredi. Sol bilim qoryn jınaqtaıtyn, júıeleıtin jáne qoǵam ıgiligine aınaldyratyn negizgi ınstıtýttardyń biri – kitaphana.
XXI ǵasyrda kitaphana – jadty saqtaıtyn ınstıtýt, azamattyq qoǵamdy qalyptastyratyn alań, bilim teńdigin qamtamasyz etetin áleýmettik mehanızm jáne memlekettiń ıntellektýaldyq áleýetin qalyptastyratyn strategııalyq nysanǵa aınaldy.
Álemdik tájirıbege nazar aýdarsaq, damyǵan memleketterdiń kitaphanaǵa degen kózqarasy túbegeıli ózgergen. Fınlıandııa kitaphanany bilim berý júıesiniń ajyramas bóligi retinde qarastyrady. Sıngapýr kitaphanalardy ómir boıy bilim alý tujyrymdamasynyń mańyzdy býynyna aınaldyrdy. Ońtústik Koreıada kitaphana mádenı saıasattyń ǵana emes, ınnovasııalyq damýdyń da quramdas elementi retinde baǵalanady. Bul elderdiń barlyǵyna ortaq ustanym bireý: kitaphana – shyǵyn ákeletin mekeme emes, adam kapıtalyna salynǵan ınvestısııa.
Amerıkalyq zertteýshiler kitaphanany «demokratııanyń únsiz ınfraqurylymy» dep ataıdy. Bul anyqtamanyń astarynda úlken mán jatyr. О́ıtkeni kitaphana ár azamatqa áleýmettik mártebesine, tabysyna nemese turǵylyqty jerine qaramastan bilim men aqparatqa teń qoljetimdilik beredi. Akademık pen stýdent, kásipker men muǵalim, oqýshy men zeınetker kitaphananyń tabaldyryǵyn teń attaıdy. Demek, kitaphana – qoǵamdaǵy múmkindikter teńdiginiń de mańyzdy kepili.
Elimizde de kitaphana isine degen kózqaras jańa deńgeıge kóterilip keledi. Sonyń aıqyn dáleli – Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń «Kitap oqý mádenıetin damytý jáne zerdeli ult qalyptastyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyqqa qol qoıýy.
Atalǵan Jarlyq elimizdiń ıntellektýaldyq damýyndaǵy jańa kezeńniń mazmunyn aıqyndap berdi. Onda kitap oqý mádenıetin qalyptastyrý, ulttyq ádebı murany keńinen nasıhattaý, kitaphanalardyń materıaldyq-tehnıkalyq áleýetin nyǵaıtý, biryńǵaı sıfrlyq kitaphana platformasyn damytý, kitaphana isin quqyqtyq turǵydan jetildirý mindetteri belgilendi.
Prezıdent Jarlyǵynda 2027 jylǵa deıin «Kitaphana jáne kitap shyǵarý isi týraly» zań jobasyn ázirleý jónindegi tapsyrmanyń berilýi de kezdeısoq emes. Bul kitaphana máselesiniń mádenıet salasynyń aıasynan shyǵyp, memlekettik mańyzy bar strategııalyq baǵyttardyń qataryna kóterilgenin kórsetedi.
Shyn máninde kitap – mádenıet salasynyń ǵana máselesi emes. Bul – ulttyń sapasyna qatysty másele. О́ıtkeni kitap oqıtyn qoǵam ǵana oılaıtyn qoǵamǵa aınalady. Al oılaıtyn qoǵam ǵana jaýapty sheshim qabyldaı alady, jańashyldyqqa umtylady, básekege qabiletti bolady.
Osy turǵydan alǵanda kitaphana qyzmetin jetildirý máselesi bilim berý, ǵylym, mádenıet jáne aqparattyq saıasattyń túıisken tusynda turǵan mańyzdy memlekettik mindetterdiń birine aınalyp otyr.
Búginde kitaphana salasynda júıeli sheshimdi qajet etetin birqatar máseleler bar. Qazirgi qoldanystaǵy zańnamalarda kitaphana qyzmetine qatysty normalar ártúrli quqyqtyq aktilerde shashyrańqy ornalasqan. Nátıjesinde, kitaphana isi birtutas júıe retinde emes, jekelegen baǵyttar boıynsha rettelip keledi. Sondyqtan kitaphana men kitap basyp shyǵarý isine qatysty jańa zań jobasyn ázirleý jumystarynyń bastalýy ýaqyt talabynan týyndaǵan qadam.
Bul baǵyttaǵy jumys barysynda halyqaralyq tájirıbe de muqııat zerdelenip jatyr. Álemniń ártúrli elderindegi kitaphana qyzmetin uıymdastyrý tetikteri, memlekettik kitap qorlaryn basqarý júıeleri, qujattyq murany saqtaý tásilderi, sıfrlyq ınfraqurylym qalyptastyrý úlgileri jan-jaqty qarastyrylýda. Mundaı tájirıbe kitaphana isin zamanaýı talaptarǵa sáıkes damytýǵa múmkindik beredi.
Jańa zańnamalyq bastamalardyń mańyzy tek quqyqtyq normalardy jetildirýmen shektelmeıdi. Onyń astarynda kitaphanaǵa degen qoǵamdyq kózqarasty ózgertý máselesi jatyr. Biz kitaphanany áli kúnge deıin kóbine kitap saqtaıtyn mekeme retinde qabyldaımyz. Alaıda qazirgi jaǵdaıda kitaphana ulttyq damýdyń mańyzdy elementteriniń birine aınalyp otyr.
Ulttyq kitap qoryn saqtaý máselesi erekshe mánge ıe. Kitaphanalardaǵy mıllıondaǵan basylymdar tek ádebı nemese ǵylymı eńbekter jıyntyǵy ǵana emes. Olar – memlekettiń ıntellektýaldyq qory, ulttyq jadtyń bir bóligi. Ásirese sırek kitaptar men qoljazbalar halqymyzdyń tarıhı tájirıbesin, mádenı evolıýsııasyn jáne rýhanı dúnıesin tanytatyn biregeı mura sanalady.
Qazirgi tańda mundaı qujattyq murany saqtaý, qalpyna keltirý, sıfrlandyrý, ǵylymı aınalymǵa engizý máseleleri kún tártibinde tur. Álemdik tájirıbede qujattyq murany saqtaý ulttyq qaýipsizdik pen mádenı saıasattyń mańyzdy quramdas bóligi retinde qarastyrylady. Bul baǵytta elimizdiń de jaýapkershiligi zor. О́ıtkeni sırek qorlardy saqtaý – ótkendi qurmetteý ǵana emes, keleshek urpaq aldyndaǵy jaýapkershilik.
Ulttyq akademııalyq kitaphana osy mindetterdi júzege asyrýda mańyzdy ról atqaryp keledi. Kitap qorlaryn saqtaý men tolyqtyrýdan bastap, sırek qorlardy sıfrlandyrýǵa, ǵylymı-aqparattyq resýrstardy damytýǵa, ulttyq bıblıografııalyq derekterdi júıeleýge deıingi jumystardyń barlyǵy elimizdiń rýhanı jáne ǵylymı áleýetin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan.
Qazirgi tańda kitaphana qyzmetiniń taǵy bir mańyzdy baǵyty – sıfrlandyrý. Aqparattyq tehnologııalar damyǵan saıyn oqyrmannyń da suranysy ózgerýde. Búgingi oqyrman kitaphanaǵa tek kitap alý úshin emes, sapaly derekkóz tabý, ǵylymı aqparatqa qol jetkizý, elektrondyq resýrs-tardy paıdalaný úshin keledi. Sondyqtan biryńǵaı kitaphanalyq aqparattyq keńistik qalyptastyrý, ulttyq elektrondyq resýrstardy damytý, kitap qorlaryn sıfrlyq formatqa kóshirý, qashyqtan qyzmet kórsetý júıelerin jetildirý ýaqyt talaby bolyp otyr.
Prezıdenttiń atalǵan Jarlyǵynda kitap oqý mádenıetin damytý máselesiniń jasandy ıntellekt dáýirindegi bilim sapasymen, azamattyń oılaý mádenıetimen, zııatkerlik áleýetimen qatar qarastyrylýy da kezdeısoq emes. Aqparat kólemi buryn-sońdy bolmaǵan qarqynmen ósip jatqan zamanda adamnyń oqý mádenıeti, taldaý qabileti men synı oılaýy burynǵydan da mańyzdy bola túsedi.
Jasandy ıntellekt dáýirinde kitaphananyń mańyzy kemimeıdi, qaıta arta túsedi. О́ıtkeni sıfrlyq tehnologııalar qanshalyqty damyǵanymen, qoǵamnyń mádenı jadysy men bilim sabaqtastyǵyn saqtaıtyn ınstıtýttarǵa degen qajettilik joıylmaıdy.
Qoǵamnyń bolashaǵyna áseri eń úlken ınstıtýttardyń biri de dál osy kitaphana. Búginde elimiz kitaphana isin damytýdyń jańa kezeńine qadam basty. Prezıdenttiń «Kitap oqý mádenıetin damytý jáne zerdeli ult qalyptastyrý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵy, ázirlenip jatqan «Kitaphana jáne kitap shyǵarý isi týraly» zań jobasy, ulttyq sıfrlyq kitaphana keńistigin qalyptastyrý bastamalary – munyń bári bir maqsatqa qyzmet etedi. Ol – oqıtyn qoǵam qalyptastyrý.
Tarıh kórsetkendeı, ulttyń bolashaǵy, eń aldymen, onyń oqyǵan kitaptarynan bastalady. Al sol kitaptardy ult ıgiligine aınaldyratyn oryn – kitaphana. Sol sebepti kitaphanany damytý týraly sóz – mádenıet týraly ǵana emes, el erteńi týraly áńgime. О́ıtkeni kez kelgen órkenıettiń irgesi, eń aldymen kitaptan bastalady. Al kitaptyń ómiri kitaphanamen jalǵasady. Elimizdiń erteńi de dál osy oqyrman mádenıetiniń deńgeıimen ólshenbek.
Kúmis SEIITOVA,
Ulttyq akademııalyq kitaphana basshysy