Sáýir aıynda jubaıym ekeýmiz Tashkent qalasyna bardyq. Negizgi maqsatymyz – halqymyzdyń kórnekti memleket jáne qoǵam qaıratkeri, aǵartýshy, eýropalyq bilim alǵan alǵashqy qazaq dárigerleriniń biregeıi, tarıhshy ǵalym Sanjar Asfendııarovtyń jıeni Sofıa Temirbaıqyzymen kezdesip, suhbattasý edi.
Sofıa apaı Tashkent shaharynyń shetindegi Myrza Ulyqbek aýdanyna qarasty Mýmınov kóshesindegi 6/7 úıde, eki bólmeli páterde jalǵyz turady eken. Bizdi jyly qarsy aldy. Úı ishi, jıhazdary, kıgen kıimi jupyny eken. Qarsylyq bildirgenimizge qaramaı, tez-tez shaı ázirlep, ózbek ulttyq taǵamdaryn usynyp, dastarqan jaıdy.
Biz apaıǵa ózi, tegi, ómiri jáne eńbek joly, urpaǵy týraly aıtyp berýdi ótinip, áńgimesin tyńdadyq. Sofıa apaı júzi jarqyn, bııazy, juqaltań deneli, orta boıly, kúmisteı aq qoıý shashty, mádenıetti, meıirimdi, bilimpaz, daýysyn kótermeı sóıleıtin jan eken. Orys, aǵylshyn, ózbek tilderin jaqsy meńgergen, qazaqsha túsingenimen sóılemeıdi eken. Ardaqty adamnyń júris-turysyn kórip, aldymyzda «Asyldyń synyǵy, tulpardyń tuıaǵy» otyrǵanyn sezdik, tulǵanyń bolmysyna, minez-qulqyna tánti boldyq. Halqymyzdyń «tektiden tekti týady, tektilik tuqym qýady» degen ulaǵatty sózi ras eken-aý!
Tarıhtan biletinimiz jáne Sofıa apaı rastaǵandaı, Sanjar Seıitjaparuly men jubaıy Rabıǵa Seráliqyzynyń eki qyzy bolǵan. Olar Álııa (Lıýsııa) jáne Ádilet (Adolıat). Sanjar KSRO-daǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbany bolyp, 1938 jylǵy 25 aqpanda Almatyda atyldy. Rabıǵa «halyq jaýynyń áıeli» tańbasymen 1938 jyly ALJIR lagerine qamalyp, 1943 jyly bosap shyqty. Sofıa Temirbaıqyzy naǵashy atasy Sanjardy sheksiz qurmetteıtinin, ony qazaq halqynyń uly tulǵalarynyń biri dep sanaıtynyn atap ótti.
Sofıanyń anasy Ádilet áke-sheshesi tutqyndalǵannan keıin Máskeýde turatyn apasy Álııanyń qamqorlyǵynda bolady. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanda Tashkentke qonys aýdaryp, sol jaqta ýnıversıtet bitiredi. Keıin ınjener Temirbaı Ǵubaıdýllınmen otbasyn quryp, lagerden oralǵan anasy Rabıǵany qolyna alady. 1944 jyly Tashkentte qyzdary Sofıa dúnıege keldi.
Sofıa 1966 jyly Tashkent memlekettik ýnıversıtetiniń bıologııa fakýltetin bitirip, О́zbek ǵylym akademııasynyń Mıkrobıologııa jáne Zoologııa ǵylymı zertteý ınstıtýttarynda qyzmet istedi. Osy eki salada jankeshti eńbek etip, kóptegen ǵylymı zertteýdiń jetekshisi boldy. Júzge jaqyn maqalanyń avtory atandy. Sofıanyń eri Mahambet Sultanov ta Tashkent ýnıversıtetin bitirdi. Belgili fızıolog, bıolog ǵalym, bıologııa ǵylymdarynyń kandıdaty. О́zbek ǵylym akademııasynyń Zoologııa ınstıtýtynda qarapaıym zertteýshiden zerthana meńgerýshisi laýazymyna kóterilgen eken.
Sofıa men Mahambettiń jalǵyz qyzy Álııa Sultanova 1969 jyly dúnıege kelgen. Qazaqstandyq menedjment, ekonomıka jáne boljaý ınstıtýtyn (KIMEP) bitiripti. Almatydaǵy «Eýropa plıýs» PR radıosynda menedjer boldy. Oleg esimdi orys jigitine turmysqa shyǵyp, otbasymen AQSh-qa kóshipti. Ol jerden ózine yńǵaıly jumys taba almaǵannan keıin, Kıprge qonys aýdaryp, qazir sol elde ómir súrip jatqanǵa uqsaıdy. Álııanyń 1993 jyly dúnıege kelgen Babýr Sultanov esimdi uly – IT ınjeneri. Qazir AQSh-tyń Fıladelfııa shtatynda turady.
Jalpy, Sanjar Asfendııarov áýletiniń tarıhy – ult zııalylary taǵdyrynyń bir bólshegi. Sondyqtan muny qunttap zertteı bilýimiz kerek.
Álıhan DOSAHANOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor