Jańa kópir tasqynǵa tosqyn bolsa ıgi

Jyl saıyn qardyń erýi, tasqyn sý basý qaýpi erte kóktemnen-aq halyq­ty úreılendire bastaıdy. Qazirgi О́ske­mendegi, Aıagózdegi jaǵdaı osynyń dáleli. Bizdiń óńirde de erigen qar sýynyń molaıýyna, Buqtyrmadan sýdyń bosatylýyna aýyldar alańdaýly. Tasqyn sýdyń álegin jyl saıyn kóretin óńirdegi Aqtoǵaı, Baıanaýyl, Maı, Pavlodar, Lebıaji aý­dandarynyń qataryna qazir Aqsý qa­lasynyń Ertis ózeni jaǵalaýyndaǵy kenti de qosyldy.

Ertis ózenine salynǵan jańa kópir jaǵdaıyna kelsek, qazir osy másele jóninde tótenshe jaǵdaılar bólimderi, jol, qala basshylyǵy «bári jaqsy» degen bir-aq aýyz sóz aıtady. Biraq paı­dalanýǵa berilgenimen túıindi má­sele áli  az emes sııaqty. Kóktemgi sý tasqyny, qardyń, muzdyń erýi degen tabıǵı jaılardy kópir jobasyn syz­ǵandar eskermegen kórinedi. Ertis ózeni jaǵasynda ornalasqan Aqsý qa­lasy shetindegi Aqsý kentinde turatyn tur­ǵyndar bul máseleni biledi. Kópir qu­rylysy bastalysymen-aq dabyl qaq­qan. 2016 jyly qaladaǵy Sarev, K.Marks, Aqsý kentindegi Chapaev, Na­­be­rejnyı kóshelerinde úılerdi sý basyp qaldy. Kentte tótenshe jaǵdaı ja­rııalanyp, turǵyndar qaýipsiz jerge kó­shirildi. Jurt sý qaıdan keldi dep ań-tań. Jyl saıyn sáýirde Buqtyrma, Shúl­bi sý qoımalarynan Ertis ózenine sý jiberiledi. Bir aıǵa jalǵasatyn sý ji­berý barysyn qutqarý qyzmeti men­ sý sharýashylyǵy sý jaǵalaýdaǵy tur­ǵyn úılerge jaıylyp ketpeý úshin úne­mi baqylaýǵa alady. Máseleniń má­nisine kelsek, úılerdi sý basqan se­bebi «Astana – Pavlodar – О́skemen» avto­ban jolynyń qurylysyn júrgizip jat­­qan «Qazdorstroı» JShS-nyń ju­mys­shy­lary joldyń ár jerinen sý ót­ki­zetin qubyrlar, ıaǵnı sý deńgeıin ret­teıtin gıdravlıkalyq qurylǵylardy ornatpaǵan kórinedi. Respýblıkalyq jol Aqsý kenti men Qarabaı aýyly ara­syndaǵy aýmaqty alyp jatyr. Er­tis­ten jaıylǵan sý jańa salynǵan jol­dan óte almaı, kenttiń sý astynda qalǵany sodan. Basqa amaldary qalmaǵan tótenshe jaǵdaı jónindegi departament ma­mandary jańa jasalyp jatqan jol qurylysyn buzyp, sýdy jaıylymǵa qaraı buryp jiberedi.

Al «QazAvtoJol» AQ-tyń merdiger kom­panııasy bolsa qala ákimdigi men de­partamentke «basty jobada qubyr ót­kizgishter salý kórsetilmegen, bu­zylǵan joldy óz qarajattaryńa qalpyna keltirińder» dep otyr. Sýdy buryp jiber­megende tasqyn sý aýyldarǵa keler edi. Jol, kópir qurylysynyń joba­syn jasaǵan kezde «QazAvtoJol» AQ Aq­sý qalasy ákimdiginiń usynys-pi­kir­lerin nazarǵa alǵanda, kent, qala, aýyldar tas­qyn sý ótinde qalmas ta edi. Tur­ǵyn­dar bolsa, úıleriniń sý basýyn kópir qury­ly­syndaǵy qatelikter saldarynan kóredi.

– О́ńirdegi respýblıkalyq mańyzy bar­ joldarda bıyl qaýip joq, 641­ j­a­­san­­dy qubyr tazalanypty. Al ­«Qal­­­qaman – Baıan­aýyl – Úmitker – Ýlıanov» tas­ jolyn­da tasqyn sý qazir jasan­dy sý qubyr­lary arqyly ótýde. Qara­ashy, Teń­­dik, Aqmek­tep aýyldaryna, Qa­raǵan­dy oblysynan keletin tasqyn sý bóget­terin baqylap qaıttyq, qaýip joq ekeni­ne kózimiz jetti. Pavlodar – Ýs­penka – RF she­karasy, Moıyldy sý qu­byryna orta­sha jóndeý jasalǵan, qa­zir erigen sý to­ly­ǵymen ótýde. Jańa salynǵan kópir bo­ıynsha eshqandaı qaýip tónbeýi tıis, osy jol boıyndaǵy barlyq sý qubyrlary tazalanǵan, eń negizgi shandor qubyry qazir ashyq tur, – deıdi Qaırat Káribaev.

Máseleniń mánisine kelsek, sý ótkiz­gish qubyr 2016 jyldary ashylmady. «Qaz­AvtoJol» AQ jańa kópirdiń qury­lysy tolyq aıaqtalǵan joq, shandor qubyryn ashýǵa bolmaıdy dep ruqsat bermedi, biraq Aqsý kenti sý tas­qyny astynda qalyp bara jatqan soń oblystyq ákimdik shandor qubyry shlıý­zin ashyńdar dep jergilikti fı­lıalǵa usynys jasaıdy. Kópir salatyn áýel bastaǵy jobada bolmaǵan bul jumys eskerilmegen soń, bir ash, bir jap dep, eki ortada sý tas­qynynyń ishinde kent tur­ǵyndary qala berdi.

Jergilikti tótenshe jaǵdaılar depar­tamenti bıyl kenttegi jeke úılerge kók­temgi tasqynnan keler qaýip joq deıdi. Jýyrda oblys ákimniń orynba­sary Ulan Jazylbek jańa kópir janyndaǵy sý ótkizgish qubyr máselesine oraı kent janynda jıyn ótkizip, shandor quby­rynyń sý tasqyny bitkenshe ashyq bo­lýyn qadaǵalaýdy tapsyrypty. Kent­tiń janynan bıiktigi 1,5-2 metr jáne uzyndyǵy 600 metrge jetetin topy­raq úıindisi salynyp, burynǵy dambamen qosyldy. Gıdrotehnıkalyq qury­lymnyń qurylysy Naberejnyı kóshesindegi turǵyndar narazylyǵynan soń qolǵa alynǵan-dy. Qala ákimdigi turǵyndarǵa eskertý jumystaryn da júrgizýde. Sý kelip qalsa,turǵyndardy bas­­qa jaqqa jedel kóshirý qajet.

Oblys ákimi Bolat Baqaýov jýyr­da ákimdik otyrysynda qala ákimi N.Dychko­ǵa «Jyl saıyn sý astynda qalatyn Aq­mola oblysy Atbasar aýdanyndaǵy 1800-den astam turǵyndy ózge óńirge kó­shirý týraly másele qaralýda. Al biz bolsaq, Aqsýdyń birneshe úı qonystandyrý máselesin sheshe almaı otyrmyz. Qalaı bolǵanda da tur­ǵyndar tilegin eskere otyryp, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýimiz kerek», dedi.

Biraq kent turǵyndarynyń úılerin tas­tap, eshqaıda kóshkisi joq. Qala ákiminiń aıtýynsha, bul jónindegi kelissózder de nátıje berer emes. Árı­ne turǵyndardyń kinási joq, eger qu­ry­lysy áý bastan durys jobalansa, jańa kópirdiń bolashaǵy da­ jarqyn bolar edi.

Kóktemgi sý tasqynynyń aldyn alý­damyz dep oblystyq tótenshe jaǵ­daılar departamenti de abyr-sabyr. Jańa kópirge jaqyn ornalasqan Ken­jekól aýylynda «Kóktem-2018» respýblıkalyq komandalyq-shtabtyq oqý-jattyǵýlaryn ótkizýde. Tasqyn kezinde óńirdegi oryn alýy múmkin tótenshe jaǵdaıǵa respýblıkalyq bıýdjetten 1 mlrd 52 mln teńgedeı qarjy da aldyn-ala qarastyrylypty. Oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól aýylynda uzyndyǵy 1,2 shaqyrym, bıiktigi 2 metr bolatyn damba salynyp, uzyndyǵy 700 metrlik sý bógeti jasaldy. Kópir demekshi, paıdalanýǵa berilgen osy jańa kópirde sý deńgeıin kórsetetin arnaıy qurylǵy ornatý jumystary júrgizilmek.

 Al Baıanaýyl aýdanynyń ákimi Orazgeldi Qaıyrgeldınovtiń aıtýynsha, bıyl jyldaǵydaı aýyldarǵa qar sýynan keler qaýip joq. Byltyr sý basqan Kókdombaq pen Jańajolǵa aparar joldar jóndelipti. Qaraashy aýylynda sý tartý arnasy salyndy. Kóktemde Qaraashy men Teńdik aýylyna keletin sý Ashysý ózeniniń arnasyna baryp quıylady. Aýyldarǵa qazir qaýip joq degenmen de, qardyń tolyq erýi men kórshiles óńirdegi sý qoımalaryndaǵy sý mólsheriniń artýy saqtyq sharalaryn qajet eteri sózsiz. Aldyńǵy jyldary tasqyn Ashysý ózeniniń kópirin, aýdannyń 15-ten astam aýyl joldaryn buzyp ótkeni de esimizde. Kópirsiz qalǵan Sátbaev atyndaǵy, Teńdik, Uzynbulaq aýyldarynyń turǵyndary joldyń beınetin kórdi. Qaraǵandynyń Qaratoqa bógeti aýmaǵynan aǵatyn qar sýy Baıanaýyldyń aýyldaryna, al, Aqmola oblysyndaǵy Sileti sý qoımasynan keletin sý óńirdegi Aqtoǵaı aýdanynyń aýyldaryna qaýip tóndiretini belgili.

Baıanaýylǵa deıin jáne odan ári qaraı baratyn respýblıkalyq mańyzdaǵy Qalqaman – Maıqaıyń – Baıanaýyl – Ýlıanov – Kerneı – Qaraǵandy baǵy­tyn­daǵy joldy jyl saıyn sý basady. О́ńir­degi respýblıkalyq mańyzdaǵy jol­dardyń kóptegen bólikteri tozǵan. Pav­lodar – Baıanaýyl baǵytyndaǵy jol jyl saıyn tasqyn sýdyń zardabyn kórýde. Qazir Maıqaıyń kentinde sý qoımasyn salý kerek degende sóz shyqty. Aýdan ákiminiń aıtýynsha, Qalqaman – Baıanaýyl jolyn qalpyna keltirýge respýblıkalyq bıýdjetten 6 mlrd teńge bólinipti. Res­pýb­lıkalyq mańyzy bar Qalqaman –Qaraǵandy tas jolyna da kúrdeli jóndeý jumystary júrgizilmek.

Byltyr «Qazavtojol» AQ-tyń jer­gilikti fılıalynyń habarynsha, respýblıkalyq mańyzdaǵy Lenın- Aqsý – Kóktóbe – Aqjar – Kýrchatov, Pav­lodar – Ýspenka aýdany Reseı shekarasyna deıingi joldarda bir emes, birneshe ret sý júrip ótti. Aqsý – Degeleń boıyndaǵy temir jol boıyn sý basqany, poıyzdardyń ýaqytsha Reseı jolyna qosylǵany da osy respýblıkalyq mańyzdaǵy Lenın – Aqsý – Kóktóbe – Aqjar – Kýrchatov baǵytyndaǵy joldy sý basýynan týyndaǵany belgili.

Bıylǵy kótemde ne bolary ta­ǵy bel­­gisiz. Respýb­lıkalyq joldardy jylda tasqyn sýdyń basyp ketýiniń, jol apatynyń aldyn alý úshin bul joldardy kútýdi kásipkerlerge berý jóninde Investısııalar jáne damý mınıstrligine usynys jasalmaq ta boldy. О́ńirdegi respýblıkalyq ma­ńyzy bar joldardaǵy ýchaskeler shart boıynsha «Uniserv» JShS, «Dena Rahsaz Kontrakshn» AQ ZT,  «Aq-Jol» JShS,  «Avtodor­servıs» JShS,  «ABK Avtodor NS» JShS jáne «Pavlodarjoldary» JShS sııaq­ty merdigerlerge bekitilgen. Biraq joldar­dyń sapasyna jergilikti jurt narazy. Jurt­shylyq «QazAvtoJol» ulttyq kompanııasy» AQ jergilikti fılıalynan naqty áreket, jaýapkershilik, talap pen tártipke saı jumys kútýde.

Sondyqtan jergilikti tótenshe jaǵ­daı­lar jónindegi deparment qazir óńir­degi avtomobıl joldarynyń 42 bóligin, temir joldyń 1 bóligin, 57 aýyl­dy qatań baqylaýǵa alypty. 41 aýyl­dy sý basý qaýpi bar bolsa, 16 aýyldy sý bosatý barysynda Ertis ózeni­niń deńgeıi kóterilýi kezinde sý basýy múmkin. Qalalar men aýdandarda 36,5 myń qum toly qap, 18,6 myń tonna ınert­ti materıal, 203 tonna janar-jaǵar­maı daıyndalypty. Turǵyndardy azyq-­túlikpen qamtamasyz etý úshin 78 kelisim­shart jáne keptelister paıda bolǵan jaǵdaıda jarylys jumystaryn júrgizý úshin 4 kelisimshart jasalǵan. Tótenshe jaǵdaılar jónindegi departament mamandary joǵaryda aýdan ákimi qaýip joq degen Baıanaýyldyń Teńdik jáne Qaraashy aýyldarynda, Aqsý qa­lasy, oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól aýyly, Lenın kentinde tas­qynǵa tosqyn sharalaryna daıyndyq júr­gizýde. Sý tasqyny jaǵdaıyna oraı qajetti kúshter men quraldardyń esebi júrgizildi, 412 tehnıka birligi, 29 júzý quraly jáne 1 myń 164 adam daıyn. Qalalyq jáne aýdandyq ákimdikter bıýdjet qarjysynan sý tasqyny tótenshe jaǵdaılary qoryna dep 954,3 mıllıon teńge qarastyrypty.

Bet qattalyp jatqanda:

Oblys ákimi Bolat Baqaýov taıaýda Baıanaýyl aýdanyndaǵy sý basý qaýpi bar aýyldardy aralap kórdi. Qaraǵandynyń Aqjar bógetiniń jaǵdaıymen, Qaraashy aýylynda júrgizilip jatqan sý tasqynyna qarsy is-sharalarmen tanysty. Ashysý ózeni arqyly ótetin kópir men byltyrǵy sý tasqynynan keıin qalpyna keltirilgen jol ýchaskelerin de qarap shyqty.

Aýdandaǵy Teńdik, Qaraashy aýyldarynda, oblys ortalyǵyna qarasty Kenjekól jáne Lenın kentterinde, Aqsý qalasynda jalpy uzyndyǵy 7,35 shaqyrym úıindiler jasaldy.

Jańa kópir mańyndaǵy avtomobıl joldarynyń shaıylyp ketýiniń aldyn alý úshin jáne avtokólikterdiń úzilissiz qatynaýyn qamtamasyz etý maqsatynda jol qyzmetteri naýryz aıynyń sońyna deıin sý ótkizetin 1310 qubyrdy tazartý jáne ashý jumystaryn aıaqtaıtyn bolady. Sý tasqyny jaǵdaıyn joıýǵa arnalǵan arnaıy kúsh pen quraldar toby belgilendi. Oǵan 600 tehnıka, júzý quraldary men 1827 adam jumyldyrylǵan.

Farıda BYQAI,

«Egemen Qazaqstan»

 Pavlodar oblysy