«Aǵaıyn tatý bolsa...»

 О́mirdiń aty ómir, ol óz kezegimen ótip jatty. Sondaı qıyn ýaqyttardyń ózinde toı-tomalaq bolyp turatyn. Jigitter soǵystan oralyp, ba­­lań jigitter erje­tip, otaý quryp, náresteler dú­nıege kele bastady. Aýyl barymen bazar dep, shaımen bolsa da qýanyshtaryn bólisip, kóńil kóterip, máre-sáre bolyp jatatyn. Keıin jurt esin jıyp, toıyna bastaǵanda araq degen bále shyqty. Er­terekte ony aýyldyń «ıgi­ jaq­sylary» ǵana ara-tu­ra ishetin edi. Mine, tap so­lar bul jóninen «ónege kór­setti» desem, eshkim daý aıta qoımas. Halyq «Balyq basynan shirıdi» dep osyndaıda aıtqan ǵoı. «Synyqtan basqanyń bári juǵady» degen emes pe? Osy bir teris ádet el arasyna taraı bastady. Sharýa baqqan jigitter álginiń dámin tatyp, soǵan úıirsek boldy. 

Tyń ıgerýge oraı qa­zaq aýyldaryna qonys tep­kender bul jóni­nen «kó­semdik» kórsetti. Aǵa­la­rymyz qyrǵa egin salyp, shóp shaýyp, mal baǵyp jat­­qanda, jeńgelerimiz orys­­­tyń mátúshkelerimen (mat,­ matýshka degen orys só­zi) qantsyz ashyǵan boza (brash­ka) iship, saırandaýdy shy­ǵardy. Sol jyldary elde úlken de, kishi de ishimdikke áýes­tenip aldy. Keıin jappaı ishý bastaldy. Sodan qazaq áli iship keledi. Sheginer, aqyl-toqtamǵa keler túrleri baıqalmaıdy. 

Ishimdiktiń zııany, onyń áke­letin qaıǵy-qasireti týraly az jazylyp jatqan joq. Bir sát tóńiregińe kóz­­ tastashy. Bálenshe jol­ apatyna ushyrapty, túgen­sheni pyshaqtap ketipti, ál­gi bálensheniń uly áke­sin ólimshi ete uryp, zeınet­aqy­syn tartyp alypty dep es­tısiń. Araqtyń qazaqqa tıgizip otyrǵan zalaly shekten shyqty desek, artyq aıt­qandyq emes. Ishimdikke beıim ult qalaısha óz eliniń qo­jasy bolmaq? Otbasynyń bas kótereri maskúnem bolsa, úıde qandaı bereke, qandaı yntymaq-birlik bolmaq? Jaltaqtap ósken, ashqursaq balalardyń erteńi ne bolmaq? 

Otbasynyń uıytqysy, qut-­berekesi sanalatyn áıel­diń erimen qosylyp araq ishýi etek alyp bara ma, qalaı? «Mas­kúnem áke  ̶ taýqymet, maskúnem ana  ̶ qasiret» dep tegin aıtylmasa kerek. Ekeýi de áń áýeli óz urpaqtaryn sorlatady. Búginde ishimdiktiń saldarynan kemtar týyp, kembaǵal bolǵan balalar qanshama. Qylmys jolyna túskender she? О́zine ózi qol jumsaý, ıaǵnı sýısıdten álem boıynsha ekinshi orynǵa kóterilgen Qazaqstan araq ishýden de alǵa shyqty. Dúnıejúzilik densaýlyq saq­taý uıymynyń spırtti ishimdikter tutynýǵa qatysty álem boıynsha júrgizgen arnaıy zertteýlerinde Qazaq­stan 188 eldiń arasynan 34- orynǵa kóterilgen. Ortalyq Azııa elderimen salys­tyrsaq, bul tizimde Qyrǵyzstan – 106, Túrikmenstan – 114, О́zbekstan – 131, Tájikstan 134-orynnan kóringen. Bul neni kór­setedi? Oılan, aǵa­ıyn! Oılan qazaq! Joǵa­ryda aıtylǵan uıym­nyń derekteri boıyn­sha jylyna 8 lıtr araq ish­ken adam maskúnemderdiń qa­taryna jatady eken. Al bizd­e adam basyna shaqqanda, araq ishý 33,5 lıterden keledi. Adam basyna! Ádilin aıtý kerek, bizde araqpen qosh aı­­tysqandar da jetkilikti. Muny eskersek 33,5 lıtrden áldeqaıda kóp bolsa kerek. «Qazaqtyń araqqa ketken aq­shasynan taý turǵyzýǵa bolady» degen ázil aıtylyp júr. Jany bar ázil.

Araq ishýge syltaý kóp-aq. Sábıdiń dúnıege kelýi, olar­­dy týǵan kúninen bas­tap, mektep, ınstıtýt bi­tirýi, áskerden aman-saý ke­lýi, tipti gazetke shyǵyp jat­sa da kórshi-kólem bolyp ishýdi unatatyn abysyn-ajyndar joq emes. Osy oraıda belgili satırık-aqyn Se­rik Kenjeahmetovtiń «Aǵaıyn tatý bolsa araq kóp,­ abysyn tatý bolsa, sharap kóp» degen mysqyly oı­ǵa oralady. Ishýge syltaý kóp dedik qoı joǵaryda. Solaı eken dep tizgindi bos jiberýge áste bolmas. Er­teńi­­mizdi, jastarymyzdyń bo­la­shaǵyn oılaıyq. Úkimet te bul jóninde naqtyly sha­ra qoldanýy kerek dep esep­teımiz.  Soǵym soıý, omyrtqaǵa shaqyrý qazaqtyń enshisine tıgen, kúni búginge deıin jal­ǵasyn taýyp kele jatqan jaqsy dástúri. Alaıda osyn­daı basqosýlar kóbine araqty sileıgenshe ishýge ulasady. Ondaı jerde árıne, eshqandaı bereke bolmasy ózinen ózi túsinikti. Aýylda soǵym soıǵan kúni kórshi-kólem túgel shaqyrylady ǵoı. Mine, sonda kári kem­pirlerdiń, kúrkildep otyr­ǵan shaldardyń araqty si­miretinin qaıtersiń. Orta jastaǵylardyń da ózderin shekteı almaı, ashy sýdyń jeteginde júrgenin qalaı aıtpasqa?! Árıne búkil jurt solaı eken deýden aýlaqpyz. Alaıda bul jaman ádet el ómirine boılaı engenin aıtpaı taǵy bolmaıdy. Bizde qaldyryp ishý degen bolmaıdy dep masattanady keıbir ishkender. Olar tizgindi bos jiberip, staqandy basyna bir-aq kóteredi. Mundaı «batyrlyqtyń» aqyry nege aparatyndyǵynda sharýa joq. Sonda deımin-aý, araq bizdiń syılastyǵymyzdyń, tileýlestigimizdiń ólshemi bol­­­ǵany ma? 

Kólgirsimeı shyndyqqa júgin­sek, búginde qazaq jur­­ty araq-sharap ishý­de Ortalyq Azııadaǵy aǵaıyn­darǵa sha­ńyn kórset­peı ketti. Keı kór­shilerde soń­ǵy jyldary toı-tomalaq ótkizýge qatań shekteý engizilgen. Máselen, qyrǵyz úkimeti toı ótkizýde shashylyp-tógilmeýdi kóz­degen zań qabyldapty, on­da toıǵa qatysty jaıttar sanamalap kórsetilip, naq­ty shekteýler qoıylǵan. Osyndaı bir zań bizdiń elge de qajet-aq. «Meıramdar men ataýly kúnderdi merekeleý týraly» Úkimettiń 1999 jylǵy 28 qyrkúıektegi №1465 qaýlysyn oryndaýdy qadaǵalaý qatań qolǵa alynbaı keledi. Ata-baba sal­tynda araq-sharap ishý bol­maǵan ǵoı. Sýsyn retinde qymyz ben shubat, tarydan jasalǵan boza ishken. Tegi salamatty ǵumyr keshken halyq edik. Búginde araqqa túgelge jýyq bet buryp, ony dastarqannyń sáni, oıyn-toıdyń ajaryn keltiretin «qajetti» ishimdikke aınaldyryp aldy. 

«Bári ishetin: ákesi, bala­sy da, Sheshesi de, qyzy da, babasy da. Araqta ákesiniń quny ketken, Halyqtyń júrgendeımin arasynda», 

dep kúńirene tolǵanady jazýshy Sultanáli Balǵabaev. Baıqaımyz ba, aǵaıyn, qaı­da bara jatqa­ny­myz­dy. Tuń­ǵıyqqa batyrar keselden saqtanaıyq. Ishim­dikke úıir jandar rýhanı ja­ǵynan mesheý, ulttyq salt-dás­túr men ádet-ǵuryptan jur­daı, di­ninen bezgen. Súıekke tańba, eldikke min bolyp ta­bylatyn keleńsiz jaıt­tardan arylý jaǵyn osy bastan oı­las­tyrǵanymyz jón. 

Qanapııa MYRZAǴOJIN, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi 

Astana