Qazaq sóziniń basyn jaryp, kózin shyǵaryp sóıleı berý kóshede ǵana emes, el qarap otyrǵan ekranda da qalypty jaǵdaıǵa aınalǵaly qashan. Ásirese, aýa raıy týraly málimetterde aıtylatyn nebir oǵash sózderdi kóziqaraqty áriptesterimiz jıi synap jatady.
Sonyń biri – aýa raıyn málimdeýshiler ózderi shyǵaryp alǵan «sýly qar» sózi. Buryn áldebir ádebıetten oqyp, bolmasa sháı ústindegi áńgimeden estimegen ekenbiz. Al bizdiń qulaqqa «silbi qar», «silbi jańbyr», «silbi jaýypty» degen sózder baıaǵydan sińisti edi.
Silbi – túıeniń murnyndaǵy muryndyǵyna (buıdaǵashyna) baılanatyn jińishke qaıys nemese jip. Keı óńirlerde «shettik» dep ataıdy. Túıe murnyndaǵy jińishke aǵashqa ony jeteleýge arnalǵan jup-jýan jip – buıdany aparyp birden baılaı salýǵa bolmaıdy, qoqıyp baılanbaıdy da. Oǵan silbi taǵyp, sol silbi jipke buıda baılaıdy. Al silbi túıeniń buıdasyn sheship jibere salǵanda da túıeniń muryndyǵynda birge ketedi. Ol túıeniń aýa kirip shyǵatyn murnynda júrgendikten únemi sýlanyp, byljyrap keıde tipti silekeılenip turady. Sondyqtan «silbi» sózi ne jańbyr emes, ne qar emes, erip jaýǵan qarǵa jáne sýlanyp jatqan shópke baılanysty da aıtylady. Baıaǵyda bala sanamyz «silbi qar» dese qary molyraq, «silbi jańbyr» dese jańbyry kópteý dep túsinetin edik. Silbiniń ýaqyty – kóktem men kúz aılary edi.
Silbi túıe ǵana emes, ógizdiń de murnynda júredi. Murny tesilip, sharýaǵa jegilgen ógizdi jaıylysqa jibergende tek bas jibin alyp, silbisimen jibere salasyz. Qolyńyzda jip bolsa óriste júrgen túıeni de, ógizdi de ustap alyp silbisine jip taǵyp minip kete beresiz.
Endi osy sózderimizdi rastaıtyn birqatar mysaldar keltire keteıik. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń «Atajurt» baspa ortalyǵynan 2014 jyly jaryq kórgen Qytaıdaǵy qazaq aqyn qyz-kelinshekterdiń «Qońyraýly ún» atty óleńder jınaǵynda aqyn Nurıla Qyzyqanqyzynyń «Jershilin-aı mańǵazdyń» atty jer ańsap baılaýda turǵan jerinen bosap ketken túıe týraly óleńinde:
Mal óriske bettedi sógilgende ala tań,
Jas quraqtar jabyla jaıǵan syndy alaqan.
Jula tartyp silbisin muryn jyryp ketipti,
Joq bop shyqty ornynda baılap qoıǵan qara atan, – dep jyrlaıdy.
Taǵy bir mysal qossaq, jas ta bolsa qazaq etnografııasymen qaǵaz betinde ǵana emes, shynaıy turmysta aınalysyp júrgen Áribı-Áribek jazýshy Arman Álmenbetke bergen suhbatynda óziniń «Qazaq handyǵy» fılmine qalaı túskenin, rejısser Rústem Ábdirashpen qalaı tanysqanyn aıta kelip: «Rústem aǵa bir mezgilde seıfinen bir zat alyp shyqty da: «Osyny eshkim bilmeıdi, ne ekenin bilesiń be?» dedi. Qarasam, buıdaǵash eken. Ony qalaı qoldanatynyn, oǵan silbi taǵyp baryp, buıda jalǵaıtynyn aıttym», – deıdi.
Al ógizge baılanysty aıtylatyn túsindirme sózdik, anyqtamalyqtarda muryn tesý jónindegi túsinikke baılanysty aıtylypty. Onda: «Tanaýyn tesý - basbilgi etý úshin túıege muryndyq, ógizge silbi ótkizýge baılanysty tumsyǵynyń shemirshegin (jelbezegin) tesý» (Qaz. etnografııa., 2, 288) delingen.
«Kók shyǵyp qalǵanda qardyń jaýýy, silbi jaýyn jer jumysyn óndirtpeıtinin Faızyrahman Omarov birden túsinip, kúndegideı emes jyldamyraq qamdaný kerek ekenin uǵady». Bul fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Shyndalıeva Meńdigúldiń «Oqıǵaly ocherik» maqalasyndaǵy Áýezovtyń ocherkin taldaýynan úzindi. Ekinshi mysal. Etnograf-tarıhshy, Muhametqazy Muhamadıuly: «Zııat Tarbaǵataıdaǵy kezinde ákesiniń jazyqsyz ólimine qatty qaıǵyryp, «Silbi» degen dastan jazady. Al onyń bir úzigin kezinde Altaı aımaqtyq №1 orta mekteptiń zeınetker muǵalimi Mediǵat Razdanuly hatqa túsirgen eken:
Sálem de kóp tobyqty qaýymyna,
Qaldy ákem Keregetas baýyrynda,
Qapyda taǵdyr aıdap oqqa ushty,
Tumannyń silbi aralas jaýynynda.
Zııattyń ózindik muńǵa toly bul uzaq tolǵaýyn kezinde eshkim jattap, ne este saqtap úlgermegen» dep jazady. Osy shýmaq shynynda Shákárim atamyzdyń jańbyry qaısy, qary qaısy, mazasyz jaýyn jaýatyn tumandy qazan aıynda qaza bolǵanyn eske salǵandaı eken. Bul Oralhan Bókeıdiń «Ataýkere» romanynda «...erteńinde shóp basyn silbi basyp, keshegi jańbyr muzdaqtap tastap edi» dep sýretteletin shaq.
Endi shópke baılanysty aıtylýy jóninde bir-eki mysal. Belgili aqyn, fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, aýdarmashy, ǵalym Imanǵazy Nurahmetuly «Sıyr jyly» deıtin zertteý eńbeginde «aq sıyr jyly» týraly aıta kelip: jańbyr kóp jaýatyndyqtan shóp sýsoqty, silbi bolyp juǵymsyz keletini taǵy bar» dese, «kók sıyr jyly» týraly: «kóktem jaqsy bolǵanymen shóp silbi, juǵymy az keledi de, maldyń toıynysy asa jaqsy bolmaıdy» deıdi. Al «Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy» anyqtamalyǵynda: «Kúzdigúni jerge áýeli qar jaýsa, onyń sońynan ile jańbyr jaýsa shóp muzdaq bolyp, silbi turady». (Qazaqst. aýyl sharýash., 1972, №2, 61) delingen.
Mine, bul kúnde qoldanystan shyǵyp qalǵan (ózimiz shyǵaryp tastaǵan), ornyna jasandy, jansyz «sýly qar» sózi enip ketken «silbi» sóziniń biz biletin jaıy osylaı.
Biz atyn ózgertip aıtqanmen zaty ózgermeıdi, ataýyn ózgertkenmen tabıǵat qubylystary ózgermeıdi eken. Mine, keshe ǵana Astanaǵa silbi jaý- dy. Bul uǵymnan biz shóptiń de silbilengenin uǵar edik, shóp maldyń da jaıynan habar berer edi. Al «sýly qar» bizge ondaı túsinik berýge, ózgeshe mezgil qubylysyn sezindirýge qaýqarsyz. О́ıtkeni ol tamyrsyz, jasandy, jansyz, aýdarma sóz.
Ularbek NURǴALYMULY, «Egemen Qazaqstan»