Aldymen myna máselege nazar aýdaraıyq. О́tken jyly О́zbekstan prezıdenti Shavkat Mırzııoev Qazaqstan, Túrikmenstan jáne Qyrǵyzstan elderinde saparda boldy. Bıylǵy jyldyń naýryzynda ol Tájikstanǵa memlekettik saparmen bardy. Dýshanbe halyqaralyq áýejaıynda Sh.Mırzııoevti Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmonnyń ózi qarsy aldy.
Bylaı qarasań, munda turǵan eshnárse joq sııaqty. Al túptep kelgende, osy «qarsy alýda» elder arasynda kópten beri qordalanyp qalǵan ótkir problemalardy sheshýge degen qulshynys, ózbek pen tájik halyqtarynyń salqyn tarta bastaǵan yntymaqtastyǵyn qaıta jandandyrýǵa degen umtylys jatqanyn baıqaýǵa bolady. О́ıtkeni saparmen kelgen eldiń birinshi basshysyn ekinshi eldiń birinshi basshysy áýejaıda qarsy alý halyqaralyq saıasatta óte sırek kezdesetin oqıǵa. Ekinshiden, О́zbekstan prezıdentiniń bul saparyn sarapshylar tarıhı sapar dep atady. Sebebi kórshi eki memlekettiń basshylary bir-birine saparmen kelmegeli, joǵary deńgeıde kezdesýler ótkizbegeli jıyrma jylǵa jýyqtapty.
О́zbekstan prezıdenti Sh.Mırzııoev ózin ulyqtaý rásimi kezindegi sóılegen sózinde «О́zbekstan Ortalyq Azııa elderimen yntymaqtastyqqa erekshe basymdyq beredi» dep atap ótken edi. Rasynda da ol eldiń ishki saıasatyna ǵana emes, eldiń syrtqy saıasatyna, onyń ishinde kórshi memlekettermen baılanysyna da tyń ózgerister ákeldi. О́ńirdegi tórt elge arnaıy saparlap baryp, burynǵy «ókpe-renishti» qoıyp, tyǵyz baılanystar jasaýdy ótindi. Orynsyz oqshaýlanýdyń alysqa aparmaıtynyn alǵa tartyp, ıntegrasııalanýǵa shaqyrdy. Onyń jolyn eshkim jappady, qolyn qaqpady. Barlyǵy oıdaǵydaı boldy.
Sonyń naqty dáleli – О́zbekstan prezıdenti Sh.Mırzııoev pen Tájikstan prezıdenti Emomalı Rahmonnyń kelissózderi barysynda qol qoıylǵan ekijaqty qujattar. Kórshiles eki eldiń túrli saladaǵy yntymaqtastyǵyn damytýǵa baǵyttalǵan jáne qol qoıylǵan qujattardyń sany 20-dan asady, ol barlyq salany qamtıdy. Osynyń nátıjesinde kezinde úzilip qalǵan áýe, temir jol, avtokólik qatynastary qalpynda keltirildi. Azamattardyń bir aı merzimge vızasyz kelip-ketý tártibi engizildi. О́zbekstan men Tájikstan shekaralary mınalardan tazartyldy. Endi memleketter basshylary ózara taýar aınalymyn 1 mıllıard dollarǵa deıin jetkizýdi kózdep otyr. Qazirgi kezde О́zbekstan-Tájikstan ortaq saýda keńesi qurylyp jumys isteýde. Keńestiń alǵashqy otyrysy naýryz aıynda Dýshanbede ótti.
Al О́zbekstan men Tájikstan arasyndaǵy qatynastyń nasharlaý sebebine kelsek, 1992-1997 jyldary bolǵan azamat soǵysynan endi esin jınap kele jatqan Tájikstannyń soltústigine 1998 jyldyń qarashasynda polkovnık Mahmud Hýdaıberdıev bastaǵan oppozısııalyq top shabýyl jasaıdy. Tórt kúnge sozylǵan «soǵysta» olar sheginip, О́zbekstan aýmaǵyna ótip ketedi. Tájikstan parlamentinde sóılegen sózinde E.Rahmon osy oqıǵaǵa baılanysty: «Búlik uıymdastyryp, jasaqtarǵa kómektesý arqyly О́zbekstan basshylyǵy búkil Tájikstandy ózderiniń baqylaýyna alǵysy keledi» degen maǵynada málimdeme jasady. Bul О́zbekstannyń sol kezdegi prezıdenti Islam Karımovtiń shamyna tıetindeı-aq sóz edi.
О́zbek-tájik qatynasynyń ýshyǵýyna, sondaı-aq Tájikstan aýmaǵynda salynýy tıis Rogýn sý elektr stansasy jobasynyń da «qosqan úlesi» jeterlik. Sonaý keńestik kezeńde jobalanyp, qarjy tapshylyǵyna baılanysty qurylysy toqtap qalǵan bul stansanyń paıdalanýǵa berilýi Tájikstan úshin óte mańyzdy. Sebebi Tájikstan halqy, ásirese qys maýsymynda elektr energııasynan qıyndyq kóredi. Eger Rogýn sý elektr stansasy iske qosylatyn bolsa, el bul qıyndyqtan qutylady. Sonymen birge olar óndirilgen elektr energııasyn Pákistan men Aýǵanstanǵa, taǵy basqa elderge eksporttap paıda tapqysy keledi.
Al О́zbekstan tarapy Rogýn GES-niń salynýyna múlde qarsy. Ony eldiń burynǵy basshysy iri jıyndarda talaı márte aıtqan, tipti málimdemeler de jasaǵan bolatyn. О́ıtkeni О́zbekstannyń eginshilikpen aınalysatyn aýdandaryna sý asa qajet. Stansa paıdalanýǵa berilgen jaǵdaıda sý qazirgi mólsherden birneshe ese az jiberiledi. Bul aýylsharýashylyq daqyldarynan alynatyn ónim kólemin tómendetedi. О́z kezeginde ol turǵyndardyń ál-aýqatyna keri áser etedi.
Búginde О́zbekstan men Tájikstan arasynda yntymaqtastyqty jandandyrýdyń barlyq múmkindikteri úkimetaralyq deńgeıde qarastyrylýda. Alys-beris, barys-kelis artady, áli de jaqsarady dep aıta alamyz. Al kórshi elderdiń bir-birimen tyǵyz baılanysta bolýy kóp máseleni sheshetini tarıhtan belgili.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»