Bashqurtstannyń astanasy Ýfa qalasynda bilim alyp jatqan bir top qazaq jastary HH ǵasyrdyń basynda tarıhı shaharda oqyǵan, eńbek etken qazaq zııalylaryna eskertkish belgi ornatýdy nıet etip otyr.
Ýfa degende tilimizdiń ushyna eń aldymen «Ǵalııa» medresesi keleri anyq. Zertteýshilerdiń deregine qaraǵanda, 1906-1919 jyldary Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesinde jalpy sany 154 qazaq ulany bilim alǵan eken. Olardyń ishinde elge tanymal Maǵjan Jumabaev, Beıimbet Maılın, Nuǵman Manaev, Jıenǵalı Tilepbergenov, Ahmet Mámetov, Bekmuhamed Serkebaev bar.
«Ǵalııa» shákirtteri óz zamanynyń ozyq oıly jastary bolǵan. Olar 1913-1918 jyldar aralyǵynda qoljazba «Sadaq» jýrnalynyń 40 shaqty sanyn shyǵarǵan. Medrese shákirtteri sol kezderi qazaq tilinde jaryq kórgen basylymdardyń bárine habar-oshar, maqala jazyp, qazaq balalarynyń saýat ashýy úshin álippe kitabyn shyǵardy. Tóńkeristen keıin oqý júıesi qojyraı bastaǵan tusta el ishinde muǵalimdik kýrstar uıymdastyryp, Qazaq elin aǵartýǵa belsene aralasty.
Áıgili Muhtar Áýezov «Ǵalııa» medresesinde oqyǵan jastardy – «qazaqtyń erte oıanǵan toby» dep baǵalaǵan edi.
– Qazaqtyń kórnekti aqyny Maǵjan Jumabaev pen qazaq prozasynyń maıtalmany Beıimbet Maılınniń Ýfadaǵy «Ǵalııa» medresesin bitirgenine 100 jyldan astam ýaqyt ótti. Olardan keıin de qanshama qazaq stýdenti Ýfa qalasynda bilim aldy. Solardyń biri – biz. Tarıhy tereń qalada oqyp júrip, bir ǵasyr buryn munda oqyǵan atalarymyzǵa eskertkish taqta ornatýdy ózimizge mindet hám paryz dep sanadyq!– deıdi búginde M.Aqmolla atyndaǵy Bashqurt memlekettik pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń magıstratýrasynda oqyp júrgen oraldyq Álı Nábı men Aıbolat Serikjanov.
Qazaq zııalylary túlep ushqan «Ǵalııa» medresesi búginde – Reseı Islam ýnıversıteti. Ǵımarat tarıhı eskertkish retinde úkimet qorǵaýyna alynǵan eken. Osy oqý ornynyń qabyrǵasynda Shahızada Babıch, Ǵalymjan Ibragımov syndy tatar, bashqurt zııalylaryna arnalǵan taqtaıshalardy kórip, «bizdiń qazaq zııalylaryna osyndaı taqtany nege ornatpasqa?!» degen oı áýeli oraldyq Jandos Hamzaǵa kelipti. Sóıtip búkil qazaqqa tanymal Maǵjan men Beıimbettiń aty-jóni jazylǵan mármár taqtany Oral qalasynda óz qarjysyna jasatyp, Ýfaǵa alyp barǵanda, kútpegen qıyndyqqa kezdesken. Iаǵnı, mundaı taqtany memleket qorǵaýyndaǵy ǵımarat qabyrǵasyna ornatý úshin mýnısıpaldyq bıliktiń arnaıy sheshimi qajet bolatynyn bizdiń jastar eskermeı qalypty.
– Mine, jylǵa taıap qaldy, biz qala basshylyǵymen kelissózder júrgizip jatyrmyz. О́z jolymyzdy jóndep, Oral qalasyndaǵy Batys Qazaqstan oblystyq Qazaqstan halqy Assambleıasy atynan ótinish hat ákeldik. Ol hat qazir Ýfa qalasy ákimdiginde qaralýda. Bul iske tarıhı ǵımarattyń qazirgi ıesi – Reseı Islam ýnıversıtetiniń prorektory Mýrsal Albertuly barynsha qoldaý bildirip otyr. Jalpy, bashqurt aǵaıyndardyń qazaqqa yqylas-peıili durys, – deıdi Álı Nábı.
Ýfada oqyp jatqan búgingi qazaq jastarynyń da izdenimpazdyǵyna, ultjandylyǵyna rıza bolmasqa bolmaıdy. Stýdent bolsa da Ýfadaǵy mádenı-ǵylymı ortadaǵy is-sharalarǵa da belsene atsalysyp júredi. Olar bos ýaqytynda Bashqurtstan memlekettik arhıvinde saqtalǵan qazaq tarıhyna qatysty qujattardy zerttep, Ýfadaǵy kóne musylmandar qorymynan Kishi júzdiń hany Nuraly Ábilqaıyrulynyń zıratyn izdestirip jatyr. «Ár qazaq joqtaýshysyz qalmasyn!» deıdi olar.
Qazbek QUTTYMURATULY, «Egemen Qazaqstan»