Bedeldi halyqaralyq saıasatkerlerdiń, ekonomısterdiń, ǵalymdardyń, bıznes ókilderiniń basyn bas qalada biriktiretin Astana ekonomıkalyq forýmy jaqyn qaldy. Aýzy dýaly halyqaralyq sarapshylar úsh kún boıy óz bilimderin, ıdeıalary men tájirıbelerin ortaǵa salatyn alqaly jıynnyń kún tártibinde qandaı mańyzdy máseleler qaralmaq?
Astana ekonomıkalyq forýmynyń bazasynda Global Challenges Summit-2018 jetekshi ekonomıkalyq kongresi barsha adamzat úshin ózekti jahandyq syn-tegeýrinderdi talqylaıtyn bolady. Forýmnyń bıylǵy jyly álemdik Global Challenges Summit eýrazııalyq kongresi bolyp ózgerýi álemdik damýdyń syn-tegeýrinderin ǵalamdyq turǵyda paıymdaýdaǵy Qazaqstannyń bıik mártebesin kórsetse kerek.
Taıaýda Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynda «HI Astana ekonomıkalyq forýmy: HHI ǵasyrdaǵy jahandyq syn-tegeýrinder jáne Qazaqstan» degen taqyryp aıasynda sarapshylyq dóńgelek ústel ótken bolatyn. Atalǵan sharaǵa qatysýshylar elordada ótetin dástúrli forýmnyń kún tártibinde qarastyrylatyn máseleler, olardyń Qazaqstan úshin jáne jahandyq deńgeıdegi mán-mańyzy týraly oı-paıymdaryn ortaǵa saldy.
Dóńgelek ústel moderatory, Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory Zarema Sháýkenova sóz basynda elimizdiń jahandyq prosesterdiń belsendi qatysýshysy ekenin, qazirgi tańda álemdik trendterge saı damý men beıimdelýdi jyldamdatý kerektigin atap ótti.
– Memleket basshysy únemi Qazaqstandy damýdyń jańa bıik deńgeıine kóteretin aýqymdy máselelerdi kún tártibine shyǵarady. Qazaqstannyń dúnıe júzindegi damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýy, bes ınstıtýttyq reforma, Jańǵyrý 3.0, Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy damýdyń jańa múmkindikteri, qoǵamdyq sanany jańǵyrtý, 5 áleýmettik bastama – osynyń barlyǵy Qazaqstannyń jahandyq syn-tegeýrinderge ınnovasııalyq damý, batyl ınstıtýttyq reformalar jáne álem elderimen yqpaldasý arqyly jaýap berýi bolyp tabylady,– dedi Zarema Sháýkenova.
Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty dırektorynyń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory Sanat Kóshkimbaevtyń paıymdaýynsha, Astana forýmyndaǵy talqylaýlar, pikirtalastar qazaqstandyq sarapshylar men el Úkimetine 2019-2020 jyldardaǵy ulttyq strategııalyq damý barysyn aıqyndaýǵa jáne bolashaqqa boljam jasaýǵa septigin tıgizedi. Al «Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty» AQ basqarma tóraǵasy, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Shaharbaný Jaqypova forým kún tártibinde aıqyndalǵan máselelerdiń mańyzdylyǵyna toqtaldy.
– Kún tártibindegi 11 taqyryptyń ishinde Sıfrly álemdi erekshe atap ótý kerek dep oılaımyn. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyqtyń úlken bóligi retinde osy jahandyq úderisten tys qalmaýǵa tıis. Búginde bizdiń elimizdegi barlyq reformalar taıaý bolashaqta jańa syn-tegeýrinderge beıimdelýge, oǵan laıyqty jaýap berýge qabiletti bolýǵa kelip tireledi. Eger osy mejeden kórine alsaq, Qazaqstannyń damý qarqyny da kúsheıe túsetini sózsiz,– dedi ol.
Ekonomıka ǵylymdarynyń doktory Sara Alpysbaevanyń pikirinshe, jahandyq ekonomıkadaǵy ósimniń baıaýlaý qubylysy qazir aıaqtalý kezeńinde tur. Qazaqstan Memleket basshysynyń bastamasymen der ýaqytynda qolǵa alynǵan sharalardyń arqasynda bul qıyndyqtan súrinbeı ótti dep sanaýǵa bolady.
– 2017 jyly ekonomıkalyq ósim 4 paıyzdy quraǵany belgili, bul burynǵy keńestik elderdiń arasyndaǵy jaqsy kórsetkish. Kórsetkishterdiń aldaǵy ýaqytta jaqsara túsýi úshin álemdik naryqtaǵy básekege qabilettiligimizdi saqtaýymyz kerek,– dedi S.Alpysbaeva.
Mamyr aıynyń 17-19 juldyzyndaǵy Global Challenges Summit-2018 burnaǵy jyldardaǵydaı Táýelsizdik saraıynda emes, EKSPO-2017 kórme keshenindegi Kongress ortalyǵynda ótetinin aıta keteıik. Aýqymdy jıynǵa shaqyrylǵan sheteldik mártebeli meımandardyń qarasy qalyń. Olardyń arasynda BUU-nyń burynǵy Bas hatshysy, búginde Halyqaralyq olımpıadalyq komıtettiń Etıka jónindegi komıssııasynyń tóraǵasy Pan Gı Mýn, BUU Turaqty úılestirýshisi Norımasa Shımomýra, Fransııanyń burynǵy prezıdenti Fransýa Olland, Venesııa kınofestıvali «Altyn arystan» syılyǵynyń laýreaty Kshıshtov Zanýssı, Italııanyń eks-premer-mınıstri Romano Prodı, Malaızııanyń eks-premer-mınıstri Idrıs Djala, World Bank-tiń Qazaqstandaǵy turaqty ókili Ato Braýn, taǵy basqalar bar. Pan Gı Mýn halyqaralyq daýlardy retteý quraldary degen taqyrypta baıandama jasaıdy dep kútilýde.
Global Challenges Summit-2018-di uıymdastyrýshylardyń habarlaýynsha, úsh kúnge sozylatyn jıyn barysynda búgingi tańda álemdi alańdatyp otyrǵan 11 taqyryp tóńireginde sóz qozǵalady. Álemniń aýzymen qus tistegen áıgili tulǵalary birtutas ekonomıka, jańa taza energııa álemi, jahandyq qaýipsizdik, bolashaqqa boljam, jahandyq strategııa, jańa adamzat álemi, sıfrly álem, resýrstar álemi, bolashaqtyń aqshasy, bolashaqtyń qalasy syndy taqyryptar boıynsha oı-paıymdaryn ortaǵa salady.
Jalpy, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń mańyzdy bóligi retinde Global Challenges Summit-2018 aıasynda talqylanatyn taqyryptardyń qaı-qaısysynyń da Qazaqstan úshin ómirlik mańyzy bar ekendigi kúmán týdyrmaıdy. Bul atalǵan taqyryptardyń basym bóligi buǵan deıin de elimizde talqylanyp, tıisti jumystar qolǵa alynyp jatqanyn atap ótken jón. Máselen, sıfrlandyrýdy tilge tıek eteıik. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń aıasynda el ómiriniń barlyq salasyn, ekonomıkany, áleýmettik salany, ǵylymdy, mádenıetti sıfrlandyrý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Ol úshin arnaıy baǵdarlama da qabyldanǵan.
Global Challenges Summit-2018 aıasynda talqylanatyn taqyryptardyń qaı-qaısysynyń da bizdiń el úshin ómirlik mańyzy bar ekendigi kúmán týdyrmaıdy. Máselen, sıfrlandyrýdy tilge tıek eteıik. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha qolǵa alynǵan baǵdarlamanyń aıasynda el ómiriniń barlyq salasyn, ekonomıkany, áleýmettik salany, ǵylymdy, mádenıetti sıfrlandyrý jumystary qarqyndy júrgizilýde. Ol úshin arnaıy baǵdarlama da qabyldanǵan.
Búgingi tańda mobıldi qurylǵylar, úlken málimetter, áleýmettik jeliler jáne adamzattyń jańa sandyq ómiriniń qalǵan bólikteri qarym-qatynastyń tártibin, aqparattyń saqtaý ádisterin, trendter men bıznesti uıymdastyrýdy boljaýdyń joldaryn ózertip jatyr. Máselen, 2005 jyldan bergi aralyqta álemdegi ınternet-qoldanýshylardyń úlesi 16 %-dan 47%-ǵa deıin óskeni osyny kórsetedi. Búgingi tańda damyǵan elderde turǵyndardyń 81%-y ınternetti qoldanady, eńbektegen baladan bastap eńkeıgen kárige deıin sıfrly qurylǵylardyń qulaǵynda oınaıtyn kúnge jettik.
Internet birtindep ómirdiń barlyq salasyna dendep ene bastady. Derekterge júginsek, zattar ınternetiniń, ıaǵnı Internet of Things-tiń úlesi jyl saıyn 30%-ǵa ósýde.
Álem ekonomıkasy da sıfrly tıpke kóship jatqany aıqyn ańǵarylady. Sıngapýr, Nıderland, Shvesııa men Fransııa sekildi elderde qarjylyq tranzaksııalardyń shamamen 60%-y qolma-qol aqshasyz jasalady eken. Osy oraıda úkimettik qurylymdardyń ınternet múmkindikterin bızneske qaraǵanda, baıaý qoldanatyny baıqalyp otyr. 2003 jyly tek 45 elde birtutas úkimettik portal bolsa, 2016 jyly mundaı ulttyq portaldar sany 90-nan asypty. Búgingi tańda álemniń 148 elinde memlekettik qyzmetterdiń onlaın-tólem jasaý múmkindigi bar. Jetekshi halyqaralyq sarapshylardyń boljamyna sensek, 2020 jylǵa qaraı álemdik ekonomıkanyń 25%-y sıfrly ekonomıka bolady. Búgingi tańda álemniń 15 eli sıfrlandyrýdyń ulttyq baǵdarlamasyn engizýde. Bul qatarda Danııa, Norvegııa, Ulybrıtanııa, Kanada, Germanııa, Saýd Arabııasy, Úndistan, Reseı, Qytaı, Ońtústik Koreıa, Malaızııa, Sıngapýr, Aýstralııa, Jańa Zelandııa syndy memleketterdiń aty ozyp tur.
Halyqaralyq The Boston Consulting Group konsaltıngtik kompanııasynyń e-intensity reıtınginde Qazaqstan aǵymdaǵy sıfrlandyrý qarqyny boıynsha aldyńǵy qatarly elderdi qýyp jetýge erekshe talpynys tanytyp otyrǵan el bolyp sanalady. Elimizde ınnovasııalyq ekojúıeniń birqatar elementteri jasalyp jatyr, «Alataý» ınnovasııalyq tehnologııalar parki, «Nazarbaev Ýnıversıteti» AQ osy baǵytta jumys isteıdi, halyqaralyq Astana hub tehnoparkin de atap ótken lázim.
«Bolashaqtyń qalasy» da bizdiń el úshin tańsyq emes. Smart qala degen uǵym elimizdegi iri qalalardyń kópshiliginiń tynys-tirshiligine dendep enip jatqanyna birneshe jyldyń júzi boldy. BUU baǵalaýy boıynsha, aldaǵy 15 jylda ýrbanızasııa úrdisi adamzattyń búkil ótken tarıhyndaǵy úrdispen salystyrǵanda áldeqaıda qarqyndy júrmek. Búginde dúnıejúzi boıynsha 3,5 mıllıard adam qalalyq jerlerde turady, al 2050 jylǵa qaraı eki esege deıin ósedi dep kútilýde. Qalalyq ınfraqurylymǵa bul orasan zor salmaq túsirip, kóptegen problemalar týyndaıdy. Máselen, qalalar mundaı qarqynmen ósýge beıimdelmegen, asa kóp halyqty azyq-túlikpen jáne sýmen qamtamasyz etý qajettigi týyndaıdy. Sondyqtan aýyldyq jerler de qatty ózgeredi, barlyq qalalarǵa qyzmet kórsetýine týra keledi.
«Aqyldy qalalar» ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne áleýmettik turǵydan turaqty aýmaqtyq quralymdardy bildiredi, bul óz kezeginde daryndy mamandar men ınnovasııalardy tartady. «Aqyldy qalalardy» qurýdaǵy kóshbasshylar – AQSh, Eýropa elderi, Japonııa, Ońtústik Koreıa syndy dástúrli tehnologııalyq derjavalar.
Qazaqstanda halyqtyń ornalasý tyǵyzdyǵy tómen, orta eseppen 1 sharshy/km-ge 6,6 adamnan keledi. Ýrbandalý deńgeıi de ortasha, 56 paıyz shamasynda. Bul kórsetkish Reseıde 74 paıyz, Malaızııada 77 paıyz ekenin aıta keteıik. Álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý tujyrymdamasyn iske asyrý aıasynda ekonomıkalyq ósý ortalyqtarynyń damýyna erekshe nazar aýdarylatyn bolady. Osyǵan oraı Astana, Almaty, Shymkent jáne Aqtóbe aglomerasııasyn qurýdy jedeldetý josparlanǵan. Atalǵan qalalardy ulttyq deńgeıdegi hab-qalalar retinde aıqyndaıtyn mıkroaımaqqa aınaldyrý arqyly Qazaqstanda biryńǵaı ekonomıkalyq naryq qurýǵa múmkindik týady. Memleket basshysy óziniń Joldaýynda «Aqyldy qalalar» elimizdiń búkil aýmaǵynda óńirlik damýdyń, ınnovasııalardy tartýdyń jáne ómir súrý sapasyn arttyrýdyń qozǵaýshy kúshi bolatynyn atap ótti. «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasynyń aıasynda elimizdiń 5 iri qalasynda «Smartcity» jobasyn damytý kózdelgen. Bul qatarda SmartAstana, SmartAlmaty, SmartKaraganda, SmartOntystuk, SmartAktobe syndy jobalar tabysty júzege asyrylyp jatqanyn aıta keteıik.
Elorda tórinde ótetin forým taqyryptarynyń Qazaqstan úshin ǵana emes, álemdik deńgeıde qanshalyqty ózekti ekendigin kórsetetin osy tektes derekterdi kóptep keltirýge bolady.
Astana ekonomıkalyq forýmy eń alǵash 2008 jyly ótkizilgen-di. Alǵashqy basqosýda dúnıejúzilik ekonomıka men qarjy júıesin ońaltý jáne damytý máseleri talqylanǵan bolatyn. Sodan bergi aralyqta alqaly jıyn yqpaldy halyqaralyq alańdardyń birine aınaldy. Jahandyq jańa ıdeıalardyń qaınar kózi retinde tanyldy. Júıeli túrde ótkizilýi men kóteriletin máselelerdiń aýqymdylyǵyna, ózektiligine baılanysty halyqaralyq arenada sońǵy jyldary «Qazaqstandyq Davos» degen atqa da ıe bola bastady.
Eýrazııanyń kindiginde ornalasqan memleket retinde Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Túrkııa, BAÁ, Koreıa, О́zbekstan, Grýzııa, Tájikstan syndy elderdiń iskerlik ortalyǵyna aınala bastaǵany málim. Bıylǵy jyly Global Challenges Summit-2018 aıasynda jahandyq syn-tegeýrinder taqyrybyn qozǵaý arqyly Qazaqstan halyqaralyq yqpaldastyqty damytý baǵytynda mańyzdy qadam jasaýǵa nıetti.
Tómende Astana ekonomıkalyq forýmynyń bazasyndaǵy Global Challenges Summit-2018 eýrazııalyq kongresine qatysatyn halyqaralyq spıkerler týraly oqyrmanǵa az-kem aqparat usynyp otyrmyz.
Pan Gı MÝN, Halyqaralyq olımpıadalyq komıtettiń Etıka jónindegi komıssııasynyń tóraǵasy, Birikken Ulttar Uıymynyń segizinshi Bas hatshysy
40 jyldan astam ýaqyt dıplomatııalyq qyzmette jumys istegen. BUU Bas hatshysynyń qyzmetinde jahandyq jylyný máselesi men ǵalamsharda beıbitshilikti qamtamasyz etý máselesine basa kóńil bólip, birqatar jetistikterge qol jetkizdi.
Pan Gı Mýn Koreıa Respýblıkasynyń syrtqy ister mınıstri, syrtqy saýda mınıstri, el prezıdentiniń ulttyq qaýipsizdik máseleleri jónindegi keńesshisi jáne basqa da laýazymdy qyzmetter atqarǵan. Ol 2017 jyldyń qyrkúıek aıynda Halyqaralyq olımpıadalyq komıtettiń sessııasynda Halyqaralyq olımpıadalyq komıtettiń Etıka jónindegi komıssııasynyń tóraǵasy bolyp saılandy.
Fransýa OLLAND, Fransııanyń burynǵy prezıdenti
2012 jylǵy mamyrdan bastap 2017 jylǵy mamyrǵa deıin Fransııa Respýblıkasynyń prezıdenti qyzmetin atqardy. Mınıstrlik laýazymyn atqarmaı birden prezıdent bolyp saılanǵan Fransııanyń alǵashqy prezıdenti. Eldiń ekonomıkasynyń básekege qabilettigi men ósimin turaqtandyrýǵa negiz bolǵan mańyzdy reformalardy júzege asyrdy. Ollandtyń tóraǵalyǵymen 2015 jylǵy jeltoqsanda Parıjde Jahandyq klımattyq kelisim qabyldandy.
Búgingi tańda Fransýa Olland «Aınymas Fransııa» qoryn basqarady. Qordyń mindeti azamattar arasynda tilektestikti nyǵaıtýǵa jáne baılanystar jasaýǵa jaǵdaı jasaıtyn bastamalardy qoldaý bolyp tabylady.
«Saılaý saǵaty», «Fransýz túsi», «Fransııa taǵdyry», «Bılik sabaqtary» syndy tanymal kitaptardyń avtory.
Stıv VOZNIаK, Apple Inc.
Slıkon alqabynyń ańyzyna aınalǵan tulǵa, otyz jyldyq ótili bar áıgili mesenat. Apple kompanııasynyń alǵashqy ónimderi jelisiniń dızaınyn ázirleýge qatysqan, sondaı-aq Makıntosh kompıýterin jasaýǵa atsalysqan. 1985 jyly tehnologııalar salasyndaǵy eńbegi úshin AQSh prezıdenti ınnovasııalar ındýstrııasyndaǵy eń joǵary marapat – Ulttyq medalmen marapattady. 2000 jyly О́nertapqyshtardyń Ulttyq Dańq Zalyna endi. Sonymen qatar alǵashqy derbes kompıýterdi oılap tapqany úshin, sondaı-aq matematıka ǵylymyna oqýshylar men ustazdardy jigerlendirgeni úshin Heinz Award syılyǵymen marapattalǵan.
Mıtıo KAKÝ, Fızık, fýtýrıst jáne ǵylymdy dáripteýshi
Amerıkalyq fızık Mıtıo Kaký teorııalyq fızıka men álem qurylysy týraly qazirgi tujyrymdamalardyń dáripteýshisi bolyp tabylady. «Parallel álemder: Álemdik qurylym, joǵary ólshemder jáne Kosmos týraly», «Múmkin emester fızıkasy», «Bolashaqtyń fızıkasy», «Aqyl-oı keleshegi», «Eınshteın kosmosy. Albert Eınshteınniń jańalyqtary keńistik pen ýaqyt týraly oıymyzdy qalaı ózgertti» jáne taǵy da basqa tanymal kitaptardyń avtory.
Ol aýdıtorııaǵa qorshaǵan álemdi barynsha túsinikti ári qarapaıym etip kórsetý úshin kúrdeli ǵylymı teorııalardy qarapaıym tilmen jetkizýdi óziniń basty mindeti dep esepteıdi.
Djım O'NIL, brıtandyq qarjyger, ekonomıst, fılosof
Goldman Sachs bankiniń burynǵy bas ekonomısi, BRIK (Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı) termın-akronıminiń avtory. «О́sý kartasy. BRIK elderiniń jáne basqa damyp jatqan naryqtardyń keleshegi» kitabynyń avtory, 2014 jyly VVS-diń tapsyrysymen túsirilgen «MINT:The Next Economic Giants» derekti fılminiń avtory. Brıtandyq SHINE bilim berý uıymynyń negizin salýshysy, qamqorshysy ári onyń prezıdenti.
Jahandyq qarjylyq, ekonomıkalyq zertteýlerge jetekshilik jasaǵan.
Arnur ASQAR,
«Egemen Qazaqstan»