Qoldan jasalǵan qasiret

Qazaqstandyq belgili qalamger Valerıı Mıhaılov óziniń 1990 jyly shyqqan «Uly jut jazbalary» atty kitabynda bas-aıaǵy 10-15 jyldyń ishinde (1919-1933) qazaq­tar óz qaýym-jurtynyń teń jartysynan aıyrylǵanyn atap kórsetedi. Kezinde ózimiz alǵashqy resenzentteriniń biri bolǵan osynaý asa qundy derekti jazbalarda mundaı aýqymdaǵy qyzyl taban qyrǵyndy álemdik tarıhtyń bilmeıtini aıtyla kele, árbir qazaqtyń osy qasiretti este saq­taýǵa mindetti ekendigi meńzeledi.

Osyǵan oraılas oıdy keńes ýaqtysynda asharshylyq aqıqatyn alǵashqylardyń biri bolyp batyl aıtqan belgili demograf ǵalym Maqash Tátimov bylaısha bildirgen-di: «О́li razy bolmaı, tiri baıymaıdy» deıdi. Keıde osy qazaqtyń baıymaı júrgeni de sol arýaq syılamaýdan ba dep qalamyn. Ana jyly Parıjge barǵanymda fransýzdardyń ólgender rýhyna degen sheksiz qurmetin kórip tań-tamasha qaldym. Notrdam shirkeýine jaqyn tusta Sena ózeniniń jarqabaq jaǵalaýyndaǵy sańǵyrlaǵan úńgirdiń ishi jypyr-jypyr samsaǵan shamdar. Bul shyraǵdandar nemis-fashıst basqynshylarynan Fransııany qorǵap qaza tapqan 200 myńdaı bozdaqtyń rýhyna baǵyshtalypty. Árbir bozdaqqa bir-bir shyraǵdan jaǵylǵan! 

Fransýzdarmen salystyrǵanda qazaqtar­dyń 1932 meshin jylyndaǵy adam shyǵyny, onyń qaıǵy men qasiret salmaǵy ondaǵan, júzdegen ese aýyr-aý. Sol alystap bara jatqan, osydan 80-90 jyl burynǵy halyqqa qarsy jasalǵan zulymdyq qylmystyń beti ashylyp, asharshylyqtyń ádeıi, qasaqana, qoldan uıymdastyrylǵany barǵan saıyn bultartpas aıǵaqtarmen áshkere bolýda. Tipten, bolshevıkterdiń ár deńgeıdegi kósem-symaqtary mynadaı arsyz qısyn usynǵan. Mustafa Shoqaı qatty kúıinip, záhárli synǵa alǵan sol qısynǵa qulaq salsaq, qazaq sııaqty jabaıy, nadan halyq sosıalızm qarqynyna qatar júrip ilese almaıdy-mys, sondyqtan olardyń qyrylyp quryp bitýi, jer betinen joıylyp joǵalýy obektıvti zańdylyq, tarıhı qajettilik. Demek, ashyqqan qazaqtarǵa kómek berý, azyq-túlik bosatý bos áýreshilik. Odan da qarjyny eldi ındýstrııalandyrý qajetterine jumsaǵan abzal... Mine, osyndaı qaranıetti, zulym oıly sandyraqtar belgili dárejede Keńes úkimetiniń qazaq halqy tarabyndaǵy memlekettik, qıturqy saıasatynyń negizine alynǵany daýsyz. 

Goloshekınniń Qazaqstanda «Kishi Oktıabr» jasaý dańǵazasy Troskııdiń úzdik­siz permanenttik revolıýsııa jónindegi qııalı teorııa-symaǵynyń týra is júzindegi kórinisi boldy. Ol teorııa-symaq boıynsha revolıýsııa órtteı qaýlap, dúnıeni sharlap jaıyla berýi kerek eken. Qurbandyq neǵurlym kóp bolsa, soǵurlym jaqsy. Revolıýsııa jeńisi úshin búkil qazaq halqyn qurban etýge ázir ekenin málimdegen birdi-ekili jandaıshap óz ishimizden de shyqqany bul kúnde ishińdi ýdaı órteıdi.

Asharshylyqty qoldan jasap, alash jur­tyn qasapqa salýdyń basty maqsaty – qazaq dalasyn qazaqtardan bosatý, ımperııanyń irgetasy bolyp otyrǵan slavıan tektes halyq­tardy qonystandyrý úshin oryn saılaý bolǵandyǵy qazir aıan. Otyzynshy jyldardyń basynda-aq OGPÝ ishki Reseıden, Ýkraınadan halqy josparly túrde qyrylýǵa tıisti jerlerge kóship baratyn otbasylardyń, jeke adamdardyń qupııa tizimin jasaǵan. Iаǵnı olar taıaýdaǵy birer jylda «sosıalızm qarqynyna ilese almaıtyn jabaıy qazaqtardyń» qyrǵyn tabatynyn aldyn ala bilip otyrǵan.

Qazaqty qaıtkende de ajal quryǵyna túsirý úshin zulymdyq, zorlyqtyń nebir túri jasaldy. Egin ekpeıtin elge astyq salyǵy salyndy. Ony tóleý úshin qazaq sharýasy qoldaǵy kúnkóris – jalǵyz qarasynan aıyryldy. Semeı, Kereký qalalarynda qoıma-qoıma, vagon-vagon etti shiritken, biraq ashyqqandarǵa bermegen... Ulytaý mańynda bir tabyn jylqyny saıǵa qamap, tórt jaqtan tórt pýlemet quryp qoıyp atqylap qyrǵan... Reseıden Qazaqstanǵa azyq-túlik ótkizbegen... Almaty tóńireginde tárkilengen kıiz úı, jasaý-jıhaz, múlik, kilem, alasha, tekemet, syrmaqtar bes qabatty úıdiń bıiktigine jetkizile úıilip, sol qalpy shiritilgen. 

Iá, asharshylyq qoldan jasaldy. Al osy asharshylyq qııameti halyq sanasynan óshpeýi, ólsheýsiz qasiret umytylmaýy tıis. Ras, alapat náýbet jaıynda aıtylyp ta, jazylyp ta keledi. Talaı sharalar da belgilenýde. Biraq bizdiń oıymyz: halqymyzdyń basynan ótken osy tragedııaǵa álde de bolsa álem jurtshylyǵynyń nazaryn aýdarý kerek. Parlamentimiz ben partııalarymyz «Rýhanı jańǵyrý» aıasynda naq osy Meshin jylynyń uly qasiretin qoldan uıymdastyrǵan qarabetterdiń, meıli ol Keńes ókimeti me, Kommýnıstik partııa ma, attaryn atap, moıyndaryna halyq qarǵysynyń qarǵybaýly qara tańbasyn ilýi qajet dep bilemiz. Qurbandyq kólemine saı, el zııarat eterlik, tek asharshylyq qurbandaryna ǵana arnalǵan ataýly memorıaldyq keshen turǵyzý da endigi jerde kezek kúttirmegeni durys. Bul qazaq halqynyń, táýelsiz elimizdiń bolashaǵy úshin de, qazirgi jáne keler urpaq úshin de, endi qaıtyp ondaı zobalańǵa kılikpeýi úshin de úlken ómir taǵylymy bolmaq.

Qorǵanbek AMANJOL, «Egemen Qazaqstan»