Araldy qalpyna keltirýdegi aıtýly joba

Aralǵa qastandyq qol­men ja­salǵany ras. Keńes ım­perııasynyń kóbesi sógil­gennen keıin bas-basyna bı bolǵan keshegi baýyrlas memleketter bir-birin tyńdaýdan qalyp edi. Jyl saıyn Qıyr Shyǵysyn topan sý basyp jatatyn Reseı ǵa­lym­darynyń Sibir ózenderine arna salyp Aralǵa jibereıik degen bastamasyn kórshige sýyrtpaq jip qımaıtyn ózimshil top iske asyr­maı tastaǵan. Basqa da irgeles eldermen osy ba­ǵytta bolǵan kelissózder de nátıjesin bere qoımady.

En sý ústin ba­syp ótetin О́z­bekstan óz jyrtyǵyn dıqan­shylyqpen jamaýǵa tyrysty. Ámýdarııa men Syrdarııanyń tabany tartyldy. Baıtaq eldi asyrap kelgen, qysylǵanda qa­syq­taı sý berýge ózimshil nıeti jiber­megen Reseıdi tóńkeris jyldary ashtyqtan aman alyp qalǵan Aral sý kelmegen soń kún kózinde qa­lyp tartylǵan kóndeı etek-jeńin jıyp, jaǵalaýdan alys ke­tip qaldy. Tek, Qazaqstanǵa ǵana emes kórshiles memleketterge de ekologııalyq jaǵdaı týdy. Araldan ushqan tuz-tozań máńgi muz basqan Arktıkaǵa deıin baryp jatyr dep ǵalymdar dabyl qaqty.

Egemendik alǵan jyldary Qazaqstannyń jaǵdaıy da máz emes edi. Sonda da Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Araldy saqtap qa­lý úshin úl­ken táýekelderge bar­dy. Toq­sa­nynshy jyldary Elbasy Arald­yń álemdik apat ekendigine dúnıejúzilik qaýymdastyq na­zaryn alǵash ret aýdardy. Pre­zıdent bastamasy boıynsha «Syrdarııa ózeniniń arnasyn retteý jáne Aral teńiziniń soltústik bóli­gin saqtaý» jobasy júze­ge asty. Bastama aıasynda ja­sal­ǵan jumystardyń ná­tı­jesinde aımaqtyń áleý­met­tik-ekonomıkalyq damýy jandandy. Ásirese, ba­lyq sharýashylyǵy serpin alyp, akvamádenıet aıaǵynan turdy. Búgingi tańda ob­lysta jylyna 11 myń tonnadan asa ónim shyǵaratyn 8 balyq óń­deý zaýyty jumys isteıdi. Onyń tórteýi sońǵy 5 jylda salynǵan. Sondaı-aq «eýrokod» belgisi bar 4 zaý­yt ónimi eksporttalyp, shekara asady. О́tken jyly 3410 tonna balyq ónimi 9 mem­leketke jóneltilgen. Búginde Reseı, Grýzııa, Ázer­baıjan, О́zbekstan, Polsha, Gollandııa, Danııa, Germanııa jáne Qytaı elinde Araldyń ba­lyǵyna suranys bar.

SARATS-2 (Syrdarııa óze­niniń arnasyn retteý já­ne Aral teńiziniń sol­tús­tik bóligin saqtaý) joba­sy­nyń 4 komponenti bı­yl res­pýb­lıkalyq bıýdjet ese­binen júzege asyryla bastaıdy. Premer-Mınıs­tr B.Sa­ǵyn­taev­tyń Aral aýda­ny­nyń ak­tıvimen kezdesýinde ob­lys ákimi Qyrymbek Kó­sher­­baev osy jaǵdaıdy aıtqan.

Jıynda Soltústik Aral­dy saqtaý jáne sýarmaly jer­lerdiń melıoratıvti jaǵ­d­aıyn jaqsartý jónindegi jobalardy iske asyrý máse­leleri talqylandy. Úkimet bas­shysy Aral óńiriniń jaǵ­daıy árdaıym Elbasy nazarynda ekenin jetkizdi.

Elbasynyń bastamasy­men óńirge serpin bergen SARATS jobasynyń ekin­­shi kezeńi sheńberinde tur­ǵyn­dardyń qaýipsizdigin qam­­­­tamasyz etetin 4 komponent respýblıkalyq bıýdjet esebinen iske asyrylady. So­­­nyń ishinde «Qyzylorda» sý torabyn keshendi jóndeý, qor­ǵanys bógetterin nyǵaıtý, ózen arnasyn túzetý, Qazaly aýdanyndaǵy Birlik eldi mekeniniń tusynda kópir salý qarastyrylǵan. «Qy­zyl­orda» sý torabyn keshendi jón­deý komponenti boıynsha ınvestısııalyq usynys ázirlenip, Ulttyq ekonomı­ka mınıstrligine joldandy. Araldy qalpyna kel­tirýge baılanysty ulan-ǵa­ıyr jumystar jasalyp jat­­­qanymen, keıingige qal­dyr­­maıtyn, jaqyn aralyqta sheshýge tıisti máseleler bar.

– О́tken ǵasyrdyń elýin­shi jyldary salynǵan sý toraby búgingi kúni apatty jaǵdaıda jáne onyń ústi­­men avtokólikterdiń jú­­rýine 2014 jyldan bastap tyıym salynǵan. Ol bu­zylǵan jaǵ­daıda shamamen 400 myń adam turatyn Qyzylorda qalasy men úsh aýdan­nyń aýma­ǵynda 110 myń gek­tar sýar­maly jer, 250 myń gektar shabyndyq pen jaıylymdyq sýsyz qalady, 38 eldi meken­di sý basý qaýpi týyn­daıdy, – dedi oblys ákimi Q.Kósherbaev.

Al Qarmaqshy, Qazaly aýdan­daryndaǵy qorǵanys bógetterin nyǵaıtý, Jalaǵash aýdanynyń «Turymbet» jáne «Qorǵansha» ýchaskelerinde Syrdarııa ózeniniń arnasyn túzetý komponentteri bo­ıyn­sha memlekettik saraptama nátıjesi kútiledi. Odan keıin atalǵan komponentter respýblıkalyq bıýdjet esebinen júzege asyrylmaq. Qazaly aýdanyndaǵy Birlik aýylynyń mańynda avtomobıl kópirin salý baǵy­tynda tıisti qujat ázir­lenip, bıýdjettik ótinim Inves­tı­sııalar jáne damý mınıs­trligine usynylady.

Aımaq basshysy SARATS-2 jobasyn Dú­nıe­jú­­zilik banktiń qatysýy­men júzege asyrý jumysy 12 jyl­­dan beri keıinge she­gerilip ke­le jatqanyn, ony sozý­dyń endi jóni joq ekenin aıta kele, bir­qatar sharany qarastyrýdy usyndy.

2005 jyly SARATS-1 jo­­basy aıasynda salynǵan 13 shaqyrymdyq «Kókaral» bógetiniń 135 metrin sý shaıy­p, mújip tastaǵan. Syrdarııa ózeniniń Aral teńizine quıar tusyndaǵy «Aqshoqat» ýchas­kesinde solǵa qaraı jańadan eki arna paıda boldy. Osy­dan da ózen aǵysy Kishi Aral te­ńiziniń «Kókaral» bóge­tine áser ete bastady. Oblys áki­miniń aıtýynsha, ol bu­zylǵan jaǵdaıda Kishi Aral teńiziniń 27 mlrd tekshe metr sýy Úlken Aralǵa quıylyp, jahandyq ekologııalyq apat bolýy ábden múmkin.

Burynǵy Qazaq KSR ba­­lyq sharýashylyǵynyń mı­nıs­tri Qudaıbergen Sar­ja­nov Aralǵa baılanysty jaq­­­sylyqtarǵa óz pikirin bil­dirdi.

– О́tken jyly Ortalyq Azııa elderi ókilderiniń qa­ty­sýymen Qyzylordada Aral­­­dy halyqaralyq tu­raq­ty damytý forýmy uıym­das­tyryldy. Sonda Halyq­ara­lyq Araldy qutqarý qo­ry­nyń qurylǵan kúni 26 naýryz «Aral teńiziniń kúni» bolyp belgilendi. Kúni keshe biz qordyń 25 jyldyǵyn jáne «Aral teńiziniń kúnin» atap óttik. Onyń syrtynda buryn dúrkirep ótetin Ba­lyqshylar kúni basqasha formatta, aýqymdy kólemde qaıta toılana bastady. Bul balyqshylardyń úmiti men senimin oıatty, – dedi ol.

Jıyn qorytyndysynda Premer-Mınıstr aıtyl­ǵan usynystar men oı-pi­kir­­­­­lerdi Memleket bas­shy­­sy­na jetkizetinin, te­ńiz­­di tú­le­týdegi qadam­dar qar­qyn­­dy túrde jal­ǵa­saty­nyn aıt­qan. Sodan beri Aral paı­da­­syna Úkimet tarapynan bir­­ta­laı mańyzdy sheshimder qa­byldandy.

Atalǵan jobalar respýb­lıkalyq bıýdjetten jáne Dú­nıe­júzilik bank zaemy ese­­binen eki kezeńde jú­zege asy­ry­latyndyǵy jónin­de Qy­zylorda oblysy áki­mi­niń orynbasary Serik Qo­ja­nııa­zov aımaqtyq kommýnıka­sııa­lar qyzmetinde ótken brıfıngte málimdedi.

Dúnıejúzilik bankten qar­jylandyrý rásimderiniń sozylýyna baılanysty Qy­zyl­orda oblysy ákim­digi­niń usynysy boıynsha Úkimet SARATS-2 jobasynyń al­ǵashqy kezeńin júzege asyrý­dy respýblıkalyq bıýdjet esebinen Dúnıejúzilik bank qarajatynsyz bastaý jó­ninde sheshim qabyldady.

Qyzylorda sý tora­byn keshendi jóndeý kompo­nen­ti boıynsha Aýyl sharý­ashy­lyǵy mınıstrligi ın­ves­­tısııalyq usynys ázir­­lep, Ulttyq ekonomıka mı­nıs­trliginiń ekonomıkalyq qo­ry­­tyndysy alyndy. Qar­jy mınıstrligine joba­laý-sme­ta­lyq qujattar ázir­leý úshin 198 mln teńge bólý jó­nin­de bıýd­jettik ótinim tapsyryldy.

– Bıyl respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý barysyn­da qarajat bólý josparlanyp otyr, Sý toraby 2019 jyldan bastap jóndeledi. Ja­laǵash aýdanyndaǵy «Tu­rym­­bet» jáne «Qorǵansha» ýchas­­kelerinde Syr­­darııa óze­­niniń arnasyn túzetý já­ne Qarmaqshy, Qa­­zaly aýdan­daryndaǵy qor­ǵanys bó­getterin nyǵaıtý kom­po­nen­teri boıynsha ob­lys­tyq bıýd­jet esebinen JSQ ázir­len­di. Ol jóninde 2018 jyl­ǵy 28 naýryzdaǵy mem­le­kettik saraptamanyń qorytyndysy bar. Jobalar «Sý tasqyny qaterleriniń aldyn alý jáne joıý jónindegi 2017-2020 jyl­­darǵa arnalǵan sharalar ke­she­ni» jol kartasy sheń­be­rinde júzege asyrylatyn bolady.

Qazaly aýdanynyń Birlik aýyly mańynda avtomobıl kópirin salýǵa oblystyq bıýd­jetten jobanyń TEN-in ázir­leýge 20,9 mln teńge bó­lindi. TEN jáne JSQ ázir­­lengennen keıin respýb­lı­­kalyq bıýdjetten qar­jylan­­dyrý úshin atalǵan kom­­ponent Inves­tısııa­lar jáne damý mınıs­trligine usy­­nylady. Shara óńirlerdi da­mytý baǵdar­lamasy sheń­be­rinde 2019 jyldan bastap júzege asyrylady.

Qamystybas pen Aqshataý kólder júıelerin qalpyna keltirý komponenti boıyn­sha is-sharalar jasalyp jatyr. Oblys ákim­digi osy jy­ly kólder júıe­sin qu­jat­­­t­andyryp, Sý re­sýrs­­ta­ry komıteti bólim­she­­si­niń teń­gerimine beredi. Kom­­­po­nent Sý resýrstary ko­mıte­ti­niń aǵymdaǵy bıýd­jet­­tik baǵ­darlamalary sheń­berinde iske asyrylady.

– Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń usynysy boıyn­sha atalǵan komponentke óz­gerister engiziledi. Ba­lyq ósi­rý pıtomnıginiń toz­­ǵa­nyn eskersek, birinshi kezek­te Qamystybas balyq ósi­rý pıtomnıgi qaıta jań­ǵyr­­­tylady. Sodan keıin «Tas­­­taq» ýchaskesindegi ba­lyq ósirý toǵandary qaıta ja­ń­­ǵyrtylady. Jumystar balyq sharýashylyǵy komı­tetiniń aǵymdaǵy bıýd­jettik baǵdarlamalary sheń­berinde iske asyrylady. Osy­laısha Dúnıejúzilik banktiń zaemynsyz SARATS-2 joba­synyń ekin­­shi fazasynyń birinshi kezeńin júzege asyrý boıyn­sha jumystar bastaldy dep aı­týǵa bolady, – dedi oblys ákiminiń orynbasary S.Qo­janııazov.

Aral problemasy tek qa­zaq­­­­standyqtardy ǵana alań­­­­­­datyp otyrǵan joq. Qy­zyl­­orda oblysynda bıylǵy jyl­­dyń basynda Birikken Ulttar Uıymynyń Damý baǵ­dar­lamasy aıasynda sımpozıým ótkizilgende de Araldyń ótkir máseleleri sóz bolǵan.

Sonaý tolqyny jaǵany uryp meımanasy tasyp tur­ǵan shaǵynan Aral 2007 jy­ly on esege deıin tarty­lyp­ty. Tar­tylǵan aımaq tuz­dy shańy qolqa qapqan shólge aınalǵan. Apatty jer ha­lyqtyń densaýlyǵyna áser ete bastaǵan soń júzdegen myń adam ataqonysynan bas­qa jaqqa aýa kóshken. Aral zar­daby mıllıondaǵan adam­darǵa tıgen.

«Aral teńiziniń tartylýy saldarynan ekologııalyq apat­pen qosa áleýmettik-eko­­nomıkalyq problema da be­leń aldy. Táýelsizdik al­ǵan alǵashqy jyldary el­degi ekonomıkalyq qıyn jaǵ­daıǵa qaramastan Elbasy Nursultan Nazarbaev tarapynan Aral problemasyna ólsheýsiz qoldaý kórsetildi. Qurǵap bara jatqan teńizdiń qorshaǵan ortaǵa keri áserin azaıtý úshin jáne Aral teńi­ziniń Qazaqstandaǵy aýma­ǵy­nyń máselelerin sheshý maq­satynda tıisti sharalar qa­byldandy. Araldy qut­qarýǵa baǵyttalǵan shara­lar­dyń eń úzdigi, halyq ara­synda «Ǵasyr jobasy» atalyp ketken «Syrdarııa óze­niniń arnasyn retteý jáne Soltústik Aral bóligin saq­taý» jobasy bolatyn. Bul Tuń­ǵysh Prezıdent Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bas­tama­symen jáne Dúnıe­jú­zilik banktiń qol­daýy­­men jú­zege asty», dedi Qyzylorda ob­lysynyń ákimi Qyrymbek Kósherbaev.

«Qazaqstan Aral teńiziniń qurǵaýy saldarynan bolatyn problemalarmen kúreste aıtarlyqtaı nátıjege qol jetkizdi». Birikken Ulttar Uıymynyń Qazaqstan Res­pýb­lıkasyndaǵy turaqty úıles­­tirýshisi jáne BUU DB-nyń turaq­ty ókili Norımasa Shı­momýra osylaı dedi.

– Bizdiń qyzmet aıasyna Aral teńizin burynǵy qalpyna keltirý jáne eko­lo­­gııalyq máselelerin to­lyq joıý kirmeıtini qupııa emes. Degenmen biz osy prob­­lemanyń qorshaǵan or­taǵa jáne osy aımaqta ári onyń syrtynda turatyn mıl­lıon­daǵan adamdarǵa joı­qyn áserin jergilikti ha­lyq úshin áleýmettik jáne eko­no­mıkalyq kómekti barynsha arttyrý arqyly azaıta alamyz. Endigi jumysymyz aımaq turǵyndary úshin la­ıyqty jumysqa ornalasyp, úzdik sapaly áleýmettik qyz­metterdi alýǵa, ómirlerin ja­qsartýǵa kómektesý, – dedi ol.

Búginde memleket tarapy­nan jasalyp jatqan ju­mystardyń nátıjesinde Aral teńizine baılanys­ty aýqymdy is-sharalar atqa­ryldy. Máse­len, 2003 jyly teńiz ben qalanyń aralyǵy 70 shaqyrym bolsa, qazir bul qashyqtyq 17 sha­qyrymǵa deıin qysqardy. On bes jylda aýdanda balyq aýlaý kólemi 83 ese artty. Bu­ryn balyqtyń tek 7 túri qalsa, byltyr olardyń sany 22-ge kóbeıdi. Qazirgi kezde ob­lysta 8 balyq óńdeý zaýyty ju­mys istep tur. Onyń 4-eýi sońǵy 5 jylda salynǵan.

Araldyń jandanýy aýdan­­­nyń áleýmettik-eko­no­mıkalyq damýyna oń áse­rin tıgizdi. О́ner­kásip oryn­darynyń sany 3-ten 7-ge kóbeıdi. 2003 jy­ly jumys istep turǵan shaǵyn jáne orta bıznes sýbek­ti­leriniń sany 874 bolsa, 2017 jyly olardyń qatary 3266-ǵa artty. Paıdalanýǵa berilgen turǵyn úıler sany 2 ese ósti. Sońǵy 15 jylda 29 medı­sına­lyq mekeme men 31 mektep salyndy. 2003 jyly 7 balabaqsha bolsa, búginde bul kórsetkish 52-ge ósti.

Ýaqytynda álemdegi te­ńizderdiń biregeıi bolǵan Aralǵa osylaısha jan bi­tip keledi. Elaman men Qa­lender ashyq teńizge shyq­qan aıdyn­nyń ógizdeı ókir­gen doly tolqyndary jaǵa­laý­dy ura­tyn kezde alys emes sııaqty.

Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan»

Qyzylorda oblysy