Elimizdiń agroónerkásip kesheniniń mańyzdy bir salasy – balyq sharýashylyǵyn damytý isi erekshe qoldaýdy qajet etýde. Sharýashylyqtyń bul baǵyty óz bolmysynan eksportqa beıim jáne valıýtalyq qordyń negizi bola alady. Alaıda balyq ónimderiniń kóp bóliginiń kóleńkeli aınalymǵa ketýinen jáne istiń qyryn biletin bilikti mamandar tapshylyǵynan týyndaıtyn qıyndyqtar memlekettik deńgeıde kóńil aýdaratyn máselege aınaldy.
Jalpy, elimizdegi balyq óńdeý kásiporyndary iri sý aıdyndaryna jaqyn ornalasqan. Onyń negizgi úlesi Atyraý, Almaty, Shyǵys Qazaqstan jáne Qyzylorda oblystarynyń enshisinde. Osy aımaqtardaǵy 72 balyq óńdeý kásipornynyń óndiristik qýaty jylyna 87 myń tonnany quraıdy. Alaıda ol kásiporyndardyń shıkizatpen qamtamasyz etilýi nebári 43 paıyzdyń shamasynda ǵana bolyp otyr. Al agrarlyq ónerkásiptik keshendi damytýdyń memlekettik baǵdarlamasynda taýarly balyq ósirý kólemin 2021 jylǵa qaraı 5000 tonnaǵa deıin kóbeıtý boljamdalǵan. Bir qaraǵanda bul sandar kózge qorash kórinbeýi múmkin. Biraq ótkenmen salystyrsaq, qazirgi kólemniń bolmashy ekendigine jáne jospardyń merzimine qarap-aq atalǵan salaǵa kózqarasty aıqyndaýǵa bolady. Osy jerden sál sheginis jasaý tarıhı aqıqatqa bir taban jaqyndata túspek.
«Qan men ter» dáýirin aıtpaǵannyń ózinde, ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldaryna deıingi kezeńdi elimizde balyq sharýashylyǵynyń dáýirlegen kezi boldy desek qatelespeımiz. Máselen 1991 jyly elimizde balyq aýlaý men balyq ónimderi óndirisiniń jalpy kólemi 80 myń (!) tonnadan asqan. Onyń ishinde toǵandyq balyq aýlaý 10 myń tonnaǵa jýyqtaǵan. Barlyq oblystarda balyq zaýyttary men balyq kombınattary, basqa da kásiporyndar tıimdi jumys istegenin aǵa býyn umyta qoıǵan joq. Onyń ústine Keńes odaǵyndaǵy respýblıkalardyń úsheýinde ǵana Balyq sharýashylyǵy mınıstrligi bolsa, sonyń biri bizdiń elimizde edi. О́kinishke qaraı, elimiz naryqtyq júıege bet túzegen kezeńde ekonomıkanyń jetekshi salasyna aınalǵan balyq sharýashylyǵy quldyraýǵa ushyrady. Memleket bul salany damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalardy tek 2000 jyldardyń bas kezinen bastap qolǵa ala bastady. Bul qazaqstandyqtardyń balyqqa degen suranysynyń kemýiniń kórsetkishi me? Árıne, joq. Qazir kúlli álem asa joǵary qarqynmen balyq eti men teńiz ónimderine den qoıyp, tez qorytylatyn, sińimdi, jumsaq ári taǵamdyq qunary mol jeńsik asqa qumartyp otyr. Al bizdiń elimizdegi balyq sharýashylyǵy salasy ishki qajettiliktiń ózin óteýge qaýqarsyz. Eldegi balyq sharýashylyǵy salasynda sý qoryna baı Kaspıı teńizin qospaǵanda sý toǵandarynyń jalpy aýdany 5 mln gektardyń shamasynda. Osyǵan qaramastan balyq tutynýdyń ǵylymı negizdegi bir adamǵa shaqqandaǵy jyldyq normasy 14,6 kılogramnan 2000 jyldary 4 kılogramǵa deıin túsip ketken. Qazirdiń ózinde bul kórsetkish 10 kıloǵa jetpeıdi. Demek bul salanyń múmkindigi tolyq paıdalanylmaı otyr. Balyq ónimderine qajettilikti qanaǵattandyrý úshin balyq aýlaýdy, taýarly balyq ósirý men balyq ımportyn jylyna 272 myń tonnaǵa deıin jetkizý qajet. AShM aqparatyna sáıkes, elimizde 2017 jyly bar-joǵy 45 myń tonna balyq aýlanǵan. Al ishki suranysty qanaǵattandyrýǵa salany ornyqty damytyp, básekege qabilettiligin arttyrýǵa ımportty aýystyryp, eksportty ulǵaıtýǵa qandaı kedergiler bar? Osy máselege qatysty Senat depýtaty Sársenbaı Eńsegenov bylaı deıdi:
– Birinshiden, balyq resýrstaryn memlekettik basqarýdyń tıimdi júıesi joq. Táýelsizdik jyldarynda balyq jónindegi ortalyq memlekettik organ birneshe ret qurylymdyq ózgeriske ushyrady. Qazir jaýapty komıtet ataýynyń ózinde «balyq» sózi joq. Ondaǵy balyq resýrstaryn qorǵaý jáne balyq aýlaýdy retteý basqarmasynda salaǵa jaýapty 9 shtattyq maman ǵana bar. Bul mamandar ekonomıkanyń tutas bir salasyn aıaǵynan turǵyzý, oǵan ǵylymı negizdeme daıyndaý úshin jetkiliksiz. Balyq resýrstaryn basqarý jónindegi ortalyq memlekettik organnyń turaqty bolmaýy onyń qazirgi ýaqyttaǵy mártebesiniń tómendegi atalǵan salada nátıjeli memlekettik saıasat júrgizýge qolbaılaý bolyp otyr. Sondyqtan osy salany órkendetý úshin arnaıy derbes Agenttik qurý týraly usynysty kópten beri aıtyp kelemiz.
Ekinshiden, balyq sharýashylyǵyn damytý jónindegi tereń ǵylymı negizdelgen baǵdarlamanyń nemese naqty is sharalar jospary joq. Táýelsizdik jyldary aýyl sharýashylyǵy keshenin damytýǵa arnalǵan 9 baǵdarlamalyq qujat qabyldandy. Sonyń ózinde qordalaǵan másele tolyq sheshilgen joq, al balyq sharýashylyǵyna arnalǵan bir ǵana baǵdarlama ázirlendi. Onyń da kóptegen talaptary oryndalmaı qaldy.
Úshinshiden, balyq sharýashylyǵy kásiporyndaryna beriletin memlekettik qoldaý túrlerin jetildirý qajet. Bul, ásirese balyq ónimin óńdeıtin jáne eksportqa shyǵaratyn kásiporyndar úshin mańyzdy.
Tórtinshiden, zańnamalyq aktilerdi jetildirý kerek. Balyqshylar úshin mańyzdy máseleniń biri – jyl saıyn beriletin lımıttiń nemese kvotanyń ýaqytynda shyqpaýy jyl saıyn qaıtalanatyn jaǵymsyz qubylysqa aınaldy. Kóktemgi balyq aýlaý merziminiń qysqa ekenin eskerip, qujatty aldyn ala qarasha-jeltoqsan aılarynda qabyldaý qajet. Senator pikirinde aıtylǵandaı, bul sala damýyna aıtarlyqtaı kedergi keltirip otyrǵan máseleniń biri – qujattardaǵy qısynsyzdyq.
Ony bir ǵana Qıǵash ózeniniń mysalymen baıandap kóreıik. Edildiń bir salasy sanalatyn bul ózenniń qaınary balyqqa toly. Atyraý oblysynyń aýmaǵynda Kaspııge quıady. Atalǵan transshekaralyq ózenniń yrzyǵyn tolyq kórý ázirge elimizdiń balyqshylaryna buıyrmaı otyr. О́ıtkeni ózen ortaq bolǵanymen, eki memlekettiń balyqshylarǵa jasaǵan jaǵdaıy men bekitken tártibi, erejesi bólek. Máselen, reseılik balyqshylar Qıǵashtyń qyzyǵyn kúni-túni kóre alady. Al qazaqstandyq balyqshylardyń balyq aýlaýyna tek kúndizgi ýaqytta ǵana ruqsat etilgen. Orys balyqshylary balyq lımıtin 15 jylǵa bir-aq alsa, qazaqstandyqtar jyl saıyn qujat rásimdeýge májbúr. Uzaq merzimdik ruqsattyń óndiristi damytýǵa qarjy salýǵa yntalandyratyny aıtpasa da túsinikti. Sondaı-aq bıoresýrstardy paıdalanǵandyǵy úshin tólenetin tólemniń aıyrmashylyǵy da jer men kókteı. Reseıde balyqtyń kılogramyna bizdiń teńgemen shaqqandaǵy tólem – 80 tıyn, otandyq balyqshylardyń osy salmaqtaǵy ónimge tóleıtini – 35 teńge. Aıyrmasy tym úlken. Senator S.Eńsegenov qazaqstandyq balyqshylarǵa qoıylatyn bul shekteý bar baılyǵymyzdy ózgege óz qolymyzben ustata salǵanmen teń dep paıymdaıdy. Osydan keıin ónim óndirýde básekelestikke tótep berip kórińiz. Endi elimiz úshin ortaq ózendi tıimdi paıdalanýǵa beriletin qujattardy reseıliktermen teńestire salýdan ózge kelisimderge qol jetkizýdiń mashaqaty kóp. Onyń ústine táýlik boıy balyq aýlaý Qıǵash ózeniniń balyǵy men sý ónimderiniń qoryna áser etpeıtindigi ǵylymı turǵyda dáleldenip te qoıǵan.
Joǵaryda keltirilgen derekterdiń ekinshi qyryn da búgip qalýǵa bolmas. Atap aıtqanda, balyq qoryn qorǵaýǵa jaýapty mekemelerdiń materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrylýy da syn kótermeıdi. Olardyń joǵyn joqtap, jetpesin túgendep berýge Atyraý oblystyq ákimdiginiń múmkindigi bolǵanymen, zań aıasynda qarjy bólýge quzyry joq. О́ńirdegi azǵantaı ınspektorlar balyqshylarmen qatar, orman sharýashylyǵy men janýarlar dúnıesin qorǵaý arasynda sabylyp júr. Onyń ústine jalaqylary mardymsyz, kólikteri kóne.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń orynbasary Erlan Nysanbaevtyń málimetterine qaraǵanda, 2018 jyly memlekettik tapsyrys sheńberinde balyq ósirý kásiporyndary sý aıdyndaryna 60,1 mln qundy balyq túrleriniń shabaqtaryn jiberýdi josparlap otyr. Budan basqa konkýrstyq negizde jekeshe balyq ósirý kásiporyndary 9,1 mln dana qundy balyq shabaqtaryn jiberýge nıetti.
– О́tken jyly balyq ósirý kásiporyndary 2700 tonna taýarly balyq ósirdi.
Negizinen ósirý bıotehnologııasy pysyqtalǵan bekire, baqtaq jáne tuqy tuqymdas balyqtar ósirilýde. Balyq ósirý sharýashylyqtary úshin tehnıkamen jabdyqtar satyp alýǵa ınvestısııalyq salymdar jumsalǵan jaǵdaıda shyǵyndardyń 30 paıyzy; bekire, baqtaq jáne tuqy tuqymdas balyqtardy ósirýde balyq jemine jumsalǵan shyǵyndardyń 30 paıyzy memleket esebinen óteledi. Osy jyldar aralyǵynda Qazaqstan men Qytaıdyń veterınarlyq sertıfıkaty teńestirildi, bul óz kezeginde eksport áleýetin arttyra túsedi. Qazir otandyq balyq jáne balyq ónimderi Avstrııa, Germanııa, Grýzııa, Qyrǵyzstan, Kanada, Lıtva, Reseı, Rýmynııa, Tájikstan, О́zbekstan, Nıderlandy, Polsha, Ýkraına men Chehııaǵa eksporttalýda. Tıisinshe byltyr balyq ónimderiniń ımporty azaıdy. Importtyń negizin teńiz jáne muhıt balyqtary jáne teńiz ónimderi quraıdy, – deıdi E.Nysanbaev.
Eksporttyń jóni bólek, biraq jergilikti balyqshylar kóbine balyqty tereń óńdeýden buryn, ony tuzdap qana satýdy qolaı kóretindigi kópten aıtylyp júr. Bunyń saldarynan shetelde qaıta óńdelgen balyq ónimderi óz dastarhanymyzǵa qymbat baǵaǵa oralýda.
«Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» JShS bas dırektory Qýanysh Isbekovtiń derekterine qaraǵanda, elimizde aýlanatyn balyq kólemin 60 myń tonnadan asyrýǵa múmkindik bar. Tek ǵylymǵa negizdelgen memlekettik qoldaý ǵana qajet. Sondaı-aq balyqty zańsyz aýlaýǵa qatysty keshendi sharalar qabyldanýy tıis.
Al «Qazrybhoz» balyqshylarynyń qoǵamdyq birlestikteri men balyq sharýashylyǵy sýbektileriniń respýblıkalyq qaýymdastyǵy basqarma tóraǵasynyń orynbasary Serik Temirhanov balyq eksportyn Reseı men Qytaıǵa ústemeleýge bolatyndyǵyn aıtyp otyr. Alaıda ol qazir elimizde ǵylymǵa bólinip otyrǵan qarjynyń jetkiliksizdigin moıyndaıdy.
Jalpy balyq sharýashylyǵynyń basy-qasynda júrgen «Jaıyq-Atyraý» bekire balyq ósirý zaýyty» RMQK dırektory Gılman Sársemalıev elimizde balyq ósimin jasandy kóbeıtýdiń bıotehnologııalyq júıesi eskirgendigin, bul salada Eýropa elderin aıtpaǵanda, kórshiles Reseı men Ázerbaıjan jáne Irannyń ózinde kásiporyndardyń anaǵurlym jańartylǵandyǵyn jetkizdi. Olar sońǵy on jylda bekire tuqymdas balyqtardy ósirýdiń zamanaýı tehnologııalaryn qoldana bastaǵan. Onyń ústine sońǵy jyldary Jaıyq-Kaspıı basseınindegi tabıǵı balyq kúrt azaıyp, jyldyq jospardy oryndaýdyń ózi qıyndap ketken. Demek, bul salaǵa da shuǵyl qozǵalys kerek.
– Bizge bolashaqta bekireni tereń óńdeý, ónimi men ýyldyryǵyn eksportqa shyǵarý mindetteldi. Biraq oǵan tıisinshe ınfraqurylym, zerthanalar qajet. Oǵan qosa jyl saıyn azaıyp bara jatqan bekireni qorǵaý men qatar nasıhattaı da bilýimiz kezek kúttirmes máselelerdi biri, – deıdi G.Sársemalıev.
Al Atyraý oblysynyń ákimdigi balyq sharýashylyǵyn júrgizýge, esepke alýǵa, baqylaýǵa quzyrly organnyń materıaldyq jaǵdaıyn jasaýǵa daıyn ekendigin joǵaryda aıttyq. Oblys ákiminiń orynbasary Álibek Náýtıev zańnamalyq tusy rettelgen kúnde qajetti 1,5 mlrd teńgeni oblystyq bıýdjetten bólýge múmkindikteriniń bar ekendigin málimdedi. Bul sharýany retteýge Atyraý oblysynyń ákimi Nurlan Noǵaevtyń yqylasy erekshe bolyp otyrǵandyǵyn da aıta ketken jón. Alaıda ákimdikterde máselege yqpal eterlik quzyret az bolyp otyr.
Jalpy álemdik balyq sharýashylyǵyndaǵy alpaýyt elderdiń úlesi mıllıondaǵan tonnamen esepteledi. Biz oǵan jetýdi kóksemesek te, qazirgi qarqynmen 2021 jylǵa bekitilgen taýarly balyq ósirýdi 5 myń tonnaǵa jetkizý josparynyń da oryndalýy neǵaıbyl.
Degenmen bul másele jýyrda Senattyń Ekonomıkalyq saıasat, ınnovasııalyq damý jáne kásipkerlik komıtetiniń tóraǵasy Asqar Beısenbaevtyń tóraǵalyq etýimen ótken jıyndy talqylanýynyń ózi úmit otyn mazdatady.
Eń bastysy Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilettilik» atty halyqqa Joldaýynda kórsetilgen agrarlyq sektordy ekonomıkanyń jańa draıverine aınaldyrýda balyq sharýashylyǵy qalys qalmaýy qajet.
Serik ÁBDIBEK, «Egemen Qazaqstan»