JAZALAÝǴA QATYSTY JAŃAShA KО́ZQARASTAR

* Sýdıa­lardyń she­shim shyǵarǵan kezde, asy­ǵys­tyqqa barmaı, ja­salǵan qylmysty baı­ypty túr­de zert­tep, tereń taldaı bi­lýi­niń, kásibı bilik­tiliginiń bereri zor. * Qylmystyq ko­deks­tiń keı­bir bapta­ryn óz­ger­tý kóp jaǵ­daıda ke­rek­siz bolýy da ábden múm­kin. Son­dyqtan da, dekrımı­na­lıza­sııa­laýdy kezeń-kezeńmen júzege asyr­ǵan jón. Jıyndy ashyp, sóz sóılegen Bas prokýror Qaırat Mámı qyl­mystyq saıasatty odan ári izgilen­dirý – elimizde búgingi tańda júr­gizilip otyrǵan qylmystyq saıa­sat­taǵy basym baǵyt bolyp esep­te­li­netindigin aıtty. Onyń ózindik se­bepteri de jetkilikti, máselen, qo­ǵamdyq úlken qaýip-qater tóndir­meıtin jekelegen qylmystardy ákimshilik quqyq buzýshylyqtar qataryna aýystyrýdyń mańyzdy­lyǵy zor. Sonymen qatar, mundaı qadamnyń quqyq qorǵaý organdary qyzmetkerleri jumysynyń tıim­diligin, sapalylyǵyn arttyrýǵa da aıtarlyqtaı yqpal etetindigi, ıaǵnı olardyń óte aýyr qylmystarmen tú­begeıli aınalysýyna mol múm­kindik beretindigi aıtpasa da túsinikti. Elimizdegi qylmystyq saıasatty odan ári jetildirý qylmystyq, qyl­mystyq – is júrgizý jáne qylmystyq – atqarý quqyqtaryn keshendi, ózara baılanysty túrde qarastyrýdy qajet etedi. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, negizinen bas bostandyǵynan aıyrý jaza­laryn bergen kezde qylmystyń aýyr, jeńil nemese orta sıpattaǵy túrlerine baılanysty ádil sheshim shyǵarý, ıaǵnı múmkindiginshe aıyp­talýshyny qoǵamnan oqshaýlamaýǵa kúsh salýdyń tıimdiligi mol. Son­dyqtan da keleshekte jekelegen qyl­mystar úshin jazalaý is-sha­ra­lary aıyppul, kepildik alý túrinde qoldanylýynyń mańyzdylyǵy mol bolmaq. Árıne, qoǵamdyq jáne túzetý jumystaryna tartylǵan aıyp­talýshylarǵa salynǵan aıyp­pul kólemi olardyń jasaǵan qyl­mysynyń jeńil nemese aýyr­ly­ǵyna baılanysty bolmaq. Sonymen qatar, túzetý mekemelerindegilerdiń konstıtýsııalyq quqyqtarynyń buzylmaýyna yqpal etip, tosqaýyl qoıý baǵytyndaǵy jumystardy odan ári jandandyrý búgingi tań­daǵy basty maqsat, aýqymdy mindetterdiń birine aınalýda. Mine, osy jáne ózge de máse­leler tóńireginde Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń oryn­ba­sary Talǵat Donaqov, Konstıtý­sııalyq keńestiń tóraǵasy Igor Rogov, Bas prokýror Qaırat Mámı, Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Musabek Álimbekov, Adam quqyqtary jónin­degi ýákil Asqar Shákirov, Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstri Gúlshara Ábdiqalyqova, Parlament depýtattary, otandyq jáne halyqaralyq úkimettik emes uıymdar ókilderi óz oılaryn or­taǵa saldy. Konstıtýsııalyq keńes­tiń tóraǵasy Igor Rogov elimizdegi quqyq qorǵaý organdary qyzme­tindegi jumys ádisterin, azamattar quqyǵyn qorǵaýdy jetildirip, halyqaralyq joǵary standarttarǵa saı keletin júıeni qurýdyń qajet­tiligi zor dep esepteıdi. – Meniń oıymsha, quqyq qor­ǵaý organdarynyń qylmystardyń jekelegen quramdaryn dekrımına­lı­zasııalaý týraly usynystary jan-jaqty ári túbegeıli sarapta­ma­ny qajet etedi. Sol sebepten de, bul máselede tym asyǵystyqqa barmaı, baıyptylyq tanytý ma­ńyz­dy. Qylmystyq kodekstiń keı­bir baptaryn ózgertý kóp jaǵdaıda kereksiz bolýy da ábden múmkin. Sondyqtan da, dekrımınalıza­sııa­laýdy kezeń-kezeńmen júzege asyr­ǵan jón. Anyǵyraq aıtqanda, qyl­mystyq-jazalaý shyǵynynyń kóle­min qaıta qarastyrý arqyly sheshken yńǵaıly sııaqty,– deıdi Igor Rogov. Memleket basshysynyń qazaq­standyqtarǵa bıylǵy Joldaýynda elimizdegi barlyq quqyqtyq júıeni, sonymen qatar qylmystyq-atqarý, qoǵamdy modernızasııalaý týraly jańa mindetter qoıylǵandyǵy bel­gili. Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Musa­bek Álimbekov qylmystyq-quqyq­tyq saladaǵy zańnamany lıbera­lı­zasııalaýdyń ózektiligine keńinen toqtaldy. – Qoǵamdyq úlken qaýip tý­dyr­maıtyn qylmystardy ákimshilik quqyq buzýshylyq sanatyna jat­qyzýdyń, adamdy qoǵamnan oq­shaý­laý sııaqty jazalardy azaıtýdyń artyqshylyqtary jetkilikti. Alaı­da, aıyptalýshyny ákimshilik jaza­ǵa tartý barysynda tártip buzý­shylyq taǵy da qaıtalanatyn bol­sa, sonda ǵana qylmystyq jazaǵa tartý máselesin qolǵa alýymyz kerek, ákimshilik prezýmpsııa dep otyrǵanymyz da sol. Qylmyspen kelgen árekettiń shyǵynyn toltyrý joldary men tıimdi ádisteri týraly sýdıalardyń byltyrǵy jylǵy qara­sha aıynda ótken V sezinde másele qozǵalǵan. Jábirlenýshi men aıyp­talýshynyń ortaq kelisimge kelýinen kóp saýaldyń ornyqty jaýaby tabylady emes pe? Sýdıa­lardyń sheshim shyǵarǵan kezde, asyǵystyqqa barmaı, jasalǵan qylmysty baıypty túrde zerttep, tereń taldaı bilýiniń,+ kásibı bilik­tiliginiń bereri zor. Eń bastysy, qandaı jaǵdaıda bolmasyn, adam quqyqtary buzylmaýy – basty talap. Kópshilikke jaqsy belgili, memleket barlyq azamattardyń quqyq­taryn qorǵaýǵa kepildik berip otyr. Qylmys jasaǵandardyń dúnıe-múlikteri tárkilenip, olarǵa aıyppul da salynady. Bul oraıda nazar aýdaratyn bir jáıt – sol jınaqtalǵan qarajattardyń barly­ǵy derlik bizde bir baǵytta júredi. Anyǵyraq aıtqanda, bul qarajat túgeldeı memlekettiń bıýdjetine ketedi, biraq bul mindetti túrde bıýd­jetke aýdarylatyn salyq emes qoı. Negizinde memleket bıýdjeti salyq esebinen ǵana quralýy kerek. Olaı bolsa keleshekte mundaı qyl­mystyq áreketten túsken qarajat­tar­dy bir qorǵa jınastyrǵan tıimdi. Kópshilik pikirinshe, sol qordan qylmystan japa shekken adamdardyń qyrýar shyǵynyn ótep bergen oryndy bolar edi. Oılana bilsek, munyń ózi de izgiliktiń bir belgisi emes pe. Jábirlenýshige eń qajettisi de aıyptalýshynyń temir torǵa qamalǵany emes, kerisinshe, óz ýysynan ketken shyǵyndy ýaqyt ótkizbeı qaıtyp alý ekendigi daýsyz,– deıdi Joǵarǵy Sot Tóraǵasy Musabek Álimbekov. Shyndyǵynda da, sala basshy­la­ry atap kórsetkenindeı, aıyp­ta­lýshylardy qatań jazalaý arqyly elimizde qylmys ataýlyny múldem joıyp jiberýge bolady degen uǵym durys emes. О́ıtkeni, jazalaý – qylmyspen kúrestiń bir ǵana bóligi. Túptep kelgende, qylmysty joıý, qo­ǵamda qylmystyq áreketterdi azaıtý jáne onyń aýqymyn aıtar­lyqtaı mólsherde tómendetý – munyń ózi jan-jaqty ári mańyzdy máselelerge tyǵyz baılanysty. Bul eń aldymen, qoǵamnyń ósip-ór­kendeýi men mádenıetiniń deń­geıine, ulttyq ulaǵatty tárbıege, áleýmettik-ekonomıkalyq ahýalǵa táýeldi ekendigi aıdaı aqıqat. Bir quptarlyǵy, elimizdiń quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmeti ýaqyt ótken saıyn jetildirile túsýde ekendigin sheteldik sarapshylar da atap aıtýda. Elimizdegi qylmystyq saıasat­tyń jaǵdaıy jáne ony lıbera­lı­zasııalaýdyń negizgi baǵyttary áńgime ózegine aınalǵan keńeıtilgen jıynǵa qatysýshylardyń kópshiligi quqyq buzýshylarǵa belgilenetin jaza túrleriniń keńeıtilip, izgi­lendirilip, múmkindiginshe olardyń qoǵamnan oqshaýlanylmaýyna múd­deli ekendigin jasyrmady. Mem­le­ket basshysynyń bıylǵy Jol­daýyn­da qamaý oryndarynan bosa­tyl­ǵandardy ońaltý is-sharalary, olardy jumyspen qamtamasyz­dan­dyrý tóńireginde mańyzdy min­det­ter alǵa qoıylǵandyǵy málim. Túze­tý mekemelerinde jazalaryn ótep shyqqandardy reabılı­ta­sııa­laý, áleýmettendirý is-sharalary­nyń óte kúrdeli másele ekendigin kezdesýde Bas prokýrory Qaırat Mámı ashyp aıtty. “Búgingi kúnniń basty talabyna aınalyp otyrǵan bul istiń sheshimi – quqyq qorǵaý organdarynyń kúsh-qýatymen ǵana sheshilmeıdi. Kezek kúttirmeıtin is-sharanyń tıimdiligin arttyrý úshin memlekettik qurylymdar, ǵylymı orta men qoǵamnyń ıgi yqpaly men qamqorlyǵy óte qajet”. Keleshekte atqarylatyn jobalar arasynda ja­zasyn ótegenderdi mamandyqtarǵa tartý, sondaı-aq olarǵa psıholo­gııa­lyq kómek berý jáne ózge de birqatar jumystar bar. Sonymen, elimizdegi qylmystyq-quqyqtyq saladaǵy zańnamany odan ári je­tildirý, qylmystyq saıasatty izgi­len­dirýdiń keleshegi – Qazaq­stannyń odan ári qaryshtap da­mýyn­daǵy eń basty shart bolyp qala bermek. Baqyt BALǴARINA, Almaty. ÝÁDEMEN MÁSELE ShEShILE ME? Atyraý oblysynda jemqorlyqpen kúres máselesi qalaı júzege asyp jatyr? Keshe “Nur Otan” HDP Ortalyq apparatynda partııa janyndaǵy Jemqorlyqpen kúres jónindegi respýblıkalyq qoǵamdyq keńes tóraǵasy O.Ábdikárimovtiń tóraǵalyq etýimen keńestiń 13-shi otyrysynda osy másele keńinen talqyǵa tústi. Sondaı-aq keńes músheligine Senat jáne Májilis depýtattary Q.Aıtahanov pen N.Ábdirov qabyldanǵany belgili boldy. Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres baǵdarlamasynyń oryndalýy boıynsha “Nur Otan” HDP múshesi, Atyraý oblysynyń ákimi Bergeı Rysqalıev baıandama jasaýy kerek bolatyn. Alaıda ákim eseptik kezdesý­ge qatysatynyna baılanysty kele almaǵan, onyń ornyna baıandamany  bi­rinshi orynbasary Bolat Dáýkenov jasady. Ol oblystyq ákimdik jumy­sy barshaǵa ashyq ekenin aıta kelip, “100 mektep, 100 aýrýhana”, “Jol kar­tasy” jáne “Taza aýyz sý” baǵdar­lamalarynyń oryndalýy barysyn qa­daǵalaıtyn 99 partııalyq baqylaý beketiniń jumys istep turǵandyǵyn atady. Bolat Asylulynyń aıtýynsha, anyqtamada kórsetilgen málimetter shyndyqqa janasa bermeıdi. Máse­len, aýyz sý baǵdarlamasyna bólingen 40 mıllıard teńgeden ysyrap bol­ǵany tek 0,3 paıyz ǵana. Al 97 laýa­zym ıesiniń jáne soǵan teńestirilgen tulǵalardyń tek 32-si memlekettik qyz­metker eken. Oblys ákiminiń birinshi orynbasary baspana berý máselesiniń komıssııa sheshimimen júzege asatynyn, al jer telimderin berýde jylyna 3-4 myń aryzdy qanaǵattandyrý barysynda qatelik ketýi múmkindigin alǵa tartty. Ese­si­ne, memlekettik qyzmetkerler jal­aqy­nyń mardymsyzdyǵyna baıla­nys­ty jeke kompanııalarǵa ketip ja­tyr. Olar 3-4 ese kóp tóleıtindikten, bizder jas mamandardy tárbıeleýge úlgere almaýdamyz, deıdi B.Dáýkenov myrza. О́ńirde, sonymen qatar muǵa­limder men dárigerlerdiń jetis­peý­shiligi problema retinde kóterildi. Quqyqtyq statıstıka organ­dary­nyń deregine qaraǵanda, Atyraý obly­synda birneshe jyl qatarynan jemqorlyqtyń joǵary deńgeıi saqtalyp tur. О́tken jyly jem­qor­lyq sıpattaǵy 116 qylmys jasalsa, onyń arǵy jyly bul kórsetkish 104 bolypty. Osy rette Atyraý obly­syndaǵy oryn alǵan jaǵdaılarǵa Parlament Májilisiniń depýtaty Aıgúl Soloveva nazar aýdartty. Málimetterge qaraǵanda,  oblysta oryn alǵan qylmystyq jaǵdaılardan otyn-energetıka keshenine 269 mıl­lıon teńge zııan keltirilse, bilim berýde – 115, aýyl sharýashylyǵynda – 25 jáne densaýlyq saqtaý sa­lasynda 15 mıllıon teńgege jetipti. Al salyqtan jaltarý oqıǵasy 75-ke jetse, odan kelgen shyǵyn 19 mıl­lıard teńgeni qurapty. Kommersııalyq qurylymdardyń ózi azamattar men memleketke 7 mıllıard teńge zııan shektirgeni bel­gili bolyp otyr. Ásirese, munaı ón­dirý salasyndaǵy keltirilgen shy­ǵyndar kólemi 11,5 mıllıard teńgeni qurasa, basqa salalarda da kóptegen kemshilikterdiń anyqtalǵany kólde­neń tartyldy. Sybaılas jemqorlyq qylmystar Atyraý qalasy, Jylyoı jáne Maqat aýdandarynda joǵary deńgeıde saqtalyp otyr eken. My­saly, Jylyoı aýdanynda osyndaı qylmys túri 2008 jylmen salys­tyrǵanda 2,5 esege artypty. Aıgúl Saǵadıbekqyzy Atyraý qalasy men Qyzylqoǵa, Inder jáne Maqat aýdandarynyń ákimderi jemqorlyq áreketterine oraı áli kúnge jaýap­kershilikke tartylmaı kele jatqanyn atap kórsetti. Otyrysta partııanyń Jemqor­lyqqa qarsy medıa-ortalyǵynyń jýrnalısteri ázirlegen beıne­fılmder kórsetildi. Onda Komsomol kentinde aýyz sý qubyryn tartýǵa 137 mıllıon teńge bólinip, oblys ákiminiń málimetinde ol paıdalanýǵa berildi dep kórsetilgenimen, onyń tek qaǵaz júzinde oryndalǵany belgili boldy. Osy kentten 80 shaqyrym jerde “Qoshqar” eldi mekeni oryn tepse, mundaǵy turǵyndar búginde eshkimge kereksiz kúıde kún keshýde eken. Munda bir kezderi munaı óndirilse, ol taýsylǵan soń aýyl ózinshe qareket etýge májbúr bolyp otyrǵandaı. Qan maıdanda jaýdan taısalmaǵan qart jaýyngerdiń 4 aıdan beri tósek tartyp jatqan hali otyrǵandardy beı jaı qaldyrmady. Sondaı-aq, Mahambet aýdanynda salynǵan turǵyn úıler sapasy syn kótermeıdi eken. Arnaıy komıssııa qabyldap alǵanymen, qabyrǵalary jarylyp, edenderi oınap tur. Endi sol 52 kottedjdiń alýshylary bolma­ǵandyqtan, alys aýyldardan kóship kelgenderge tapsyrý qolǵa alynypty. Keńes tóraǵasy óz kezeginde 800 myńǵa jaqyndaǵan Astananyń ózinde 4 kópir ǵana bar ekendigin aıta kelip, 250 myń turǵyny bar Atyraýǵa 7 kópirdiń qajeti qansha edi degen pikirin de bildire ketti. Tóraǵa odan da bul qarjylardy turǵyn úı salýǵa jumsaý kerek pe edi degen oıymen de bólisti. Osylaısha talqyǵa túsken másele boıynsha birqatar usynystar qabyl­danyp, aıtylǵan kemshilikterdi joıýǵa qatysty oblys basshy­lyǵynyń ýádesi alyndy. Budan keıin Partııalyq baqylaý komıteti hatshylyǵynyń ınspektory Batyr­han Áshıtov keńes qaýlylarynyń oryndalýy boıynsha esep berdi. Artynan partııanyń jemqorlyqqa qarsy eń úzdik plakat boıynsha ashyq konkýrsy jeńim­pazdaryn marapattaý rásimi boldy. Asqar TURAPBAIULY