Bul maqalada osydan 20 jyl burynǵy Astananyń halyqaralyq tusaýkeser rásimine daıyndalyp jatqan kezdegi oqıǵalar baıandalady. Buǵan osy is-sharanyń qarsańynda Memleket basshysynyń tóraǵalyǵymen ótken jumys keńesiniń buryn esh jerde jarııalanbaǵan stenogrammasy arqaý boldy.
G M T Opredelıt ıazykAzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı AzerbaıdjanskııAlbanskııAnglııskııArabskııArmıanskııAfrıkaansBaskskııBelorýsskııBengalskııBırmanskııBolgarskııBosnııskııVallııskııVengerskııVetnamskııGalısııskııGrecheskııGrýzınskııGýdjaratıDatskııZýlýIvrıtIgboIdıshIndonezııskııIrlandskııIslandskııIspanskııItalıanskııIorýbaKazahskııKannadaKatalanskııKıtaıskıı (Ýpr)Kıtaıskıı (Trad)KoreıskııKreolskıı (Gaıtı)KhmerskııLaosskııLatınskııLatyshskııLıtovskııMakedonskııMalagasııskııMalaıskııMalaııalamMaltııskııMaorıMarathıMongolskııNemeskııNepalıNıderlandskııNorvejskııPandjabıPersıdskııPolskııPortýgalskııRýmynskııRýsskııSebýanskııSerbskııSesotoSıngalskııSlovaskııSlovenskııSomalıSýahılıSýdanskııTagalskııTadjıkskııTaıskııTamılskııTelýgýTýreskııÝzbekskııÝkraınskııÝrdýFınskııFransýzskııHaýsaHındıHmongHorvatskııChevaCheshskııShvedskııEsperantoEstonskııIаvanskııIаponskıı Zvýkovaıa fýnksııa ogranıchena 200 sımvolamı Nastroıkı : Istorııa : Obratnaıa svıaz : Donate Zakryt1997 jyldyń 10 jeltoqsanynda Aqmola resmı túrde táýelsiz Qazaqstannyń jańa astanasy bolyp jarııalandy. Sol jyly kóship kelgenderdiń tózimdiligin synaǵysy kelgendeı, bul óńirde qys ta erekshe sýyq bolyp edi. Qar tolastamaıtyn aspannan kúnniń álsiz sáýlesi anda-sanda jylt etip kóringen sátterde, qatty aıaz uzaqqa sozylatyn boranǵa ulasatyn.
Alaıda aýa raıyna qaraılaıtyndaı ýaqyt ta joq edi. Barlyq jerde jumys qaınap jatty, sebebi memlekettik apparattyń aldynda jergilikti jaǵdaılarǵa tez beıimdelip, jańa astananyń tirshiligin jolǵa qoıý mindeti turǵan edi. Onyń ústine, jańa elordanyń halyqaralyq tusaýkeser rásimin ótkizý jazǵa belgilengen bolatyn. Kóship kelgen soń, Nursultan Ábishuly eshteńeni keıinge qaldyrmaıtyn ózine tán daǵdysymen bul jóninde kópke sozbaı-aq málimdedi.
Men búgin osy tusaýkeser rásimine ázirlik máselelerin qyzý talqylaǵan májilisterdiń biri týraly áńgimelep bermekpin. Arada 20 jyl ótken soń, sol keńestiń stenogrammasyn qaıta oqı otyryp, onyń osy ýaqyt ishinde aqparattyq qundylyǵyn joǵaltpaǵanyna, kerisinshe, mańyzdy qujattamalyq kýálik retinde tarıhı salmaǵyn arttyra túskenine taǵy da kóz jetkizdim.
Onyń ústine, Prezıdentimiz ótkizetin keńes degenimiz, bul – árdaıym múddeli ári beıresmı áńgime, kásibılik baıqaýy, iskerlik ıdeıalar men sheshimder konkýrsy, biliktilik týrnıri, jedel ún qosý arenasy.
Is múddesin basty orynǵa qoıa bilý, áńgimelesýshilerge qurmetpen qaraý, sóz tizginin sheberlikpen óz qolyna alý, kelip túsken aqparattyń dáldigin, jańalyǵyn, pragmatıkalyq qundylyǵy men keleshekte paıdalaný jaıyn naqty baǵalaý – mine, Elbasymyz belgili bir problemany talqylaǵan kezde ustanatyn basty qaǵıdalar osylar der edim.
«N.Á.Nazarbaev: Qatysýshylardyń bári osynda. Sheteldik kompanııalardaǵy dostarymyzǵa, áriptesterimizge qosh keldińizder deımiz jáne qatysqandary úshin alǵysymyzdy bildiremiz. Astananyń tusaýkeser rásimi 10 maýsymda bolady. Búgin 21 sáýir, 50 kún qaldy.
Ahmetjan Smaǵululy (A.Esimov – QR Prezıdenti Ákimshiliginiń Basshysy, Aqmola qalasynyń QR astanasy retindegi tusaýkeser rásimin ótkizý jónindegi Úkimet komıssııasynyń tóraǵasy), siz jalpy problemalar týraly keıin baıandap beresiz, al men áńgimeni iri qurylys sharalarynan bastaǵym keledi.
Qonaqtar kelgen kezde qalanyń eń basty nysany ári bet-beınesi áýejaı bolmaq. Kim baıandaıdy? Pakollı Bedjet myrza, siz sóıleńiz.
B.Pakollı («Mabeteks» fırmasynyń prezıdenti): Irgetasy qalanyp boldy, temir konstrýksııa 24-ine deıin daıyn bolady. 10 maýsymǵa qaraı aldyńǵy jaǵyn aıaqtap, tamyz aıynda áýejaıdy tolyqtaı tapsyramyz.
N.Á.Nazarbaev: Qonaqtarǵa arnalǵan ortalyq bóligi daıyn bola ma? Perron jaǵyndaǵy beti, qalaǵa shyǵatyn tusy, zaly, qabyrǵalary, tóbesi, shatyry – bári oıdaǵydaı bolady ǵoı?
B.Pakollı: Daıyn bolady. Qazir nysanda 240 adam jumys istep jatyr, 1 mamyrdan bastap taǵy 150 adamǵa kóbeıtemiz.
N.Á.Nazarbaev: Rahmet, otyryńyz. Odan ári qaraı jol arqyly jyljıyq. Shamıl Haırýluly.
Sh.H.Bekbolatov («Qazaqstan joldary» AQ prezıdenti): 25 sáýirden bas- tap úsh aýysymdyq rejimge kóshemiz. Asfalt-beton zaýyttary jumysqa ázir. 5 maýsymǵa qaraı bitiremiz dep oılaımyn.
N.Á.Nazarbaev: 1 maýsymǵa deıin bitirińizder. Áýejaıdan qalaǵa deıin kóshe boıyna jolaqtar júrgizilip, jıekterine jaryq berilip, kóshetter otyrǵyzylsyn, bári oıdaǵydaı bolýǵa tıis. Jazyp aldyńyzdar ǵoı. Endi kópirge jaqyndaımyz.
Á.R.Jaqsybekov (Aqmola qalasynyń ákimi): 1 maýsymǵa deıin aıaqtaý mindeti qoıyldy. Barlyq jabdyqtarǵa, barystardyń músinderine, bárine de tapsyrys berilgen. Jumys táýlik boıy júrgizilýde.
N.Á.Nazarbaev: Kópirden ótip bara jatyp sol jaqqa qarasaq – jaǵalaýdy kóremiz, oń jaqqa qarasaq – qamys basyp ketken arna men masanyń uıasy kózge túsedi.
Á.R.Jaqsybekov: Jaǵalaýdy 6 metrge deıin keńeıtemiz. Ol jerge 15 myń sharshy metr plıta tóselip, rotondalar ornatylady. Qarsy betinde – sol jaǵalaý bekitiledi, beton plıtalarmen bezendirilip, júrginshiler úshin jol tóseledi. О́zende túnde túrli-tústi sáýle shashatyn sýburqaqtar paıda bolady. Búkil jaǵalaý sońǵy tehnologııalardy qoldaný arqyly jaryqtandyrylady. Ol qalanyń ajaryn asha túsedi.
N.Á.Nazarbaev: Endi dańǵyl boıynsha kettik.
Á.R.Jaqsybekov: Biryńǵaı kolorıtti saqtaý úshin Respýblıka dańǵylyndaǵy árbir kásiporynnyń, saýda ornynyń ıesine ǵımarattardyń syrtyn bezendirý jáne dızaınyn qolǵa alý jóninde talaptar qoıyldy. Qalanyń ortalyq bóligin bezendirý baǵdarlamasy qabyldanǵan, ol mamyrda-aq nátıjesin beredi. Sheteldik mamandardy shaqyrý arqyly, keshki jaryqtandyrý júrgiziledi, Respýblıka dańǵylyndaǵy ǵana emes, Abaı men Áýezov kósheleriniń qıylysyndaǵy, sondaı-aq Abylaı han men Gýmılev kóshelerindegi ıllıýmınasııalyq-dekoratıvtik toraptar tolyqtaı jabdyqtalady. Dınamıkalyq jarnama, ZD-vıjn, túrli vınetkalar iske qosylatyn bolady.
N.Á.Nazarbaev: Alańǵa keldik.
Á.R.Jaqsybekov: Alańda jáne oǵan irgeles ortalyq kóshelerde aýqymdy jumys bar. 120 myń tonna asfalt, 54 myń sharshy metr kesik tas tóselip, 24 shaqyrym kólemindegi jıektastar almastyrylýy kerek. 2 shaqyrym káriz qubyry men 1 shaqyrym sý qubyrynyń qurylysy aıaqtalyp keledi. Sonymen qatar qalanyń jelilik ınfraqurylymyn jaqsartý jónindegi jumystar júrgizilýde.
Bıyl bul nysandar boıynsha qarjylandyrý jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etý máseleleri birshama jaqsy sheshildi. Qurylysshylar tarapynan suraq joq. Sondyqtan 1-ine nemese 5-ine qaraı úlgerýge tıispiz.
N.Á.Nazarbaev: «5» degen sandy barlyq kesteden alyp tastańdar. Endi Kongrester saraıy. Siz sóıleńiz, «TehnoArt», Irjı Zraly myrza.
I.Zraly («TehnoArt» fırmasynyń prezıdenti): Tapsyrys berýshiniń qalaýy boıynsha bul teatrdyń, kongrestiń, kınoteatrdyń qyzmetterin atqara beretin ámbebap ǵımarat bolýy tıis. Qurylys barysynda salmaq túsetin konstrýksııalarǵa qatysty jańa problemalar paıda bolýda, biraq biz olardy birte-birte sheship jatyrmyz. Men basshy retinde negizgi qurylys pen árleý jumystaryn 30 mamyrǵa qaraı aıaqtaý úshin sharalar qabyldadym.
N.Á. Nazarbaev: Bul óte mańyzdy nysan, basty is-shara sonda ótedi. Onnan astam memlekettiń basshylary, kóptegen delegasııa qatysady. Kórermender zalynyń, sahnasynyń, foıesiniń, qonaqtarǵa arnalǵan bóliginiń jumystaryn belgilengen merzimge deıin bitirip úlgerýdi suraımyn.
Men onda boldym, bári jaqsy júrip jatyr. Sizderden, óz qoldaryńyzdan keletinin kórsetip, bárin ádemilep jasap shyǵýdy ótinemin.
Endi «Interkontınental» qonaqúıi. Onda tusaýkeser rásimi bolmaıdy, biraq barlyq basty qonaqtar – prezıdentter men mańyzdy tulǵalar sonda turatyn bolady. Keshki qonaqasyn da sonda beremiz. Bári de shaqyrtýlaryn aldy jáne qazirdiń ózinde kelisimderin berip otyr. Sondyqtan minsiz qyzmet kórsetýdi qamtamasyz etý kerek.
Bekır beı, sóıleńiz.
B. Okan (Okan-Isot-Holdıng fırmasynyń prezıdenti): Prezıdent myrza, jıynǵa qatysýshy myrzalar! Biz jumysty aıaqtap, 10 maýsymǵa qaraı qonaqúıdi «Interkontınental» kompanııa- syn basqarýshyǵa tapsyramyz. Ol tekserip, búkil qonaqúıdi paıdalanýǵa berý úshin belgili bir ýaqyt surap otyr.
N.Á. Nazarbaev: Qashan?
B. Okan: Sirá, ashylý rásimine biz Antalııadaǵy «Marko Polodan» óz adamdarymyzdy jumyldyratyn bolarmyz. Bir ǵana aıtarym, qyzmet kórsetý salasynda problemalar bolýy múmkin ekenin eskertkim keledi. Biraq merziminde úlgerý úshin biz bar kúshimizdi salamyz.
N.Á. Nazarbaev: Stadıon týraly kim aıtady?
T.M. Dosmuhambetov (Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Týrızm jáne sport komıtetiniń tóraǵasy): Qazir onda 240 adam 3 aýysymmen jumys isteýde. Barlyq materıaldar, alańnyń sıntetıkalyq tósenishi, jıhazdar, esik-terezeler, boıaý máseleleri búgingi kúni sheshimin taýyp otyr. 1-ne qaraı aıaqtaýǵa tıis.
N.Á.Nazarbaev: Nysandardan taǵy ne qaldy, Erkin Jekenuly?
E.J. Qalıev (QR Kólik jáne kommýnıkasııalar mınıstri): Vokzal aldyndaǵy alańnyń jumys aýqymy jóninde kelisilgen, jobalaý isi aıaqtaldy, aldyńǵy jaǵyn jańartý jumystary bastaldy. Aıaqtalýy – 1 maýsym».
Keńeste kóterilgen kelesi úlken másele qala men tóńirekti kógaldandyrý boldy. Kúrdeli tabıǵı-klımat jaǵdaılaryn, topyraqtaǵy ylǵaldyń jetispeýshiligin, sýlandyrý jelileriniń damymaǵandyǵyn, ósimdikterdiń aýdandastyrylǵan sorttary jıyntyǵynyń shekteýliligin, pıtomnıkter sanynyń azdyǵyn, qarjylandyrýdyń problemalaryn jáne t.b. eskersek, bul máselelerdiń birden sheshilýi múmkin emes ekeni túsinikti edi. Búginde Astananyń qoldan jasalǵan «jasyl beldeýmen» kómkerilip, gúldengen oazıske aınalýy osy máseleni óziniń jeke baqylaýyna alǵan Prezıdenttiń turaqty nazar aýdarýynyń arqasynda ǵana júzege asqanyn bilemiz.
Aýyl sharýashylyǵy mınıstri S.V.Kýlagınniń jáne ormanshy mamandardyń aqparatyn (sonyń ishinde 50 gektarǵa otyrǵyzylǵan aǵashtardyń 95 paıyzy qýrap qalǵany týraly málimetti de) nazarǵa alǵan Nursultan Ábishuly bylaı dedi: «Sergeı Vıtalevıch, Sizdi de úıretý kerek pe? Osyny qalaı jasaý kerektigin oılanyńyz. Sodan keıin aıtarsyz. Barlyq aǵash sýarylýǵa jáne bireýi de qýrap qalmaýǵa tıis. Mindet – osy. Túsindińiz be? Otyryńyz».
Jańa astananyń basymdyqqa ıe nysandarynyń qatarynda L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ýnıversıteti, Ál-Farabı shaǵyn aýdany, Ishki ister mınıstrligi men «Qazaqoıl» kompanııasynyń ǵımarattary da qarastyryldy. Bul jónindegi aqparattardy Q.E.Kósherbaev, V.V.Nı, Q.Sh.Súleımenov, Á.R.Jaqsybekov egjeı-tegjeıli baıandap berdi.
Astananyń gúldenýi – búkil Qazaqstannyń gúldenýi. Memleket basshysy dál osy jumyldyrýshy ıdeıaǵa basa nazar aýdaryp, Qazaqstan óńirleriniń basshylaryn elordany abattandyrý men damytýǵa belsendi atsalysýǵa shaqyrdy. Naq sol kezde Elbasynyń bastamasy boıynsha oblystardyń jekelegen dańǵyldar men kóshelerdi «sheptik qamqorlyqqa alý», áleýmettik mańyzy bar nysandar turǵyzý, elordaǵa monýmentaldyq óner týyndysyn syıǵa tartý, jergilikti mádenıet sheberleriniń mádenı «desanttaryn» jetkizý, azyq-túlik satý jármeńkelerin uıymdastyrý sııaqty jan-jaqty kómegi keń qanat jaıdy.
Onyń qalaı bastalǵany týraly myna qysqasha úzindide baıandalǵan.
«N.Á.Nazarbaev: ...Qyzylorda et pen kúrish ákeldi. Shaǵyn aýdandarda sport alańdaryn jabdyqtaýda.
B.M. Saparbaev (Qyzylorda oblysynyń ákimi): Fýtbol, basketbol alańdary jáne tennıs korty bar.
N.Á. Nazarbaev: Mine, Berdibek Máshbekuly jaqsy is bastady. Almaty qalasy men oblystardyń árqaısysy shaǵyn kósheni óz mindetine alyp, eń bolmasa, tórt metrden abattandyrsyn. Úlken delegasııalar kelgen kezde, mine mynany biz elordamyz úshin istedik dep aıtatyn bolamyz.
Oblystardyń tusaýkeser rásimderine baılanysty is-sharalar ótkizýi de óte mańyzdy. Búkil Qazaqstandy tanytatyn ónimder, bazar, tańdaýly shyǵarmashylyq ujymdar, kórkem shyǵarmalar men eksponattar jáne taǵy da basqa úlgiler... – Bul barshaǵa paıdaly nárseler ǵoı. Demek, 25 mamyrdan 10 maýsymǵa deıin 15 kún boıy qalany ózge is-sharalardan aryltqan jón».
Prezıdent kásibı rejısser sııaqty oı tolǵap, aldaǵy televızııalyq translıasııanyń sapasyna qatysty máseleni de búge-shigesine deıin talqylady. «Bul is-sharalardyń bárinen jaqsy túsirilim ázirlenýge tıis, – dedi ol. – Men barlyq ǵımarattardy aldyn ala qarap shyǵyp, mynany baıqadym: barlyq kórinister qalaı bolsa, solaı túsirilgen. Aldyn ala baryp, qolaıly kúnderi jaınap turǵan ósimdikterdi, sý bur- qaqtardy, túngi otshashýlardy jáne taǵy basqa keremet kórinisterdi túsirip alý sonshalyqty qıyn ba?..».
Belgilengen saltanatty is-sharalardyń mádenı baǵdarlamasyn josparlaý barysynda Nursultan Ábishuly bárin de óz ornymen sheshý qaǵıdatyn ustandy: «meıli, is-sharalar tym kóp bolmaı-aq qoısyn, biraq sapaly bolsyn».
Bul oraıda Prezıdent mereke kúnderindegi qala turǵyndary men elorda qonaqtarynyń, jalpy osy mezgilde Astanada bolatyndardyń qaýipsizdigine erekshe nazar aýdardy.
«N.Á.Nazarbaev: Meniń oıymsha, eki kúnge sozylatyn merekege, keminde 100 myń aqmolalyq qatysady. Bul jerde durys ornalastyrý, jıylǵan jurtty túrli alańdardaǵy kópshilikke arnalǵan is-sharalarǵa «bólip taratý» mańyzdy. Bári kúni buryn oılastyrylyp qoıylýǵa tıis.
Kópshilik jan-jaqtan Gala-konsertti kórýge umtylady. Al bul alańǵa 5-6 myńnan artyq adam syımaıdy. Sondyqtan Tólegen Muhamedjanuly (T.Muhamedjanov – Aqmola qalasy ákiminiń orynbasary), basqa alańdarda – vokzaldyń aldynda, Temirjolshylar saraıynyń aldynda, jaǵalaýda, turǵyn úı aýmaqtarynda qosymsha konsertter uıymdastyrýdy tapsyramyn. Biraq bul konsertter ortalyq alańdaǵydan bir saǵat kesh aıaqtalýǵa tıis. Bul asa mańyzdy!».
Aqmolanyń buryn halyqaralyq formattaǵy mundaı iri festıvalderdi ótkizbegenin eskergen Nursultan Ábishuly elorda merııasyn tájirıbeli menedjerlerdi tartý arqyly kúsheıtýdi usyndy: «... Demek, shamamen mamyrdyń 20-na qaraı, Ahmetjan Smaǵululy (A.Esimov) men Dúısen Qorabaıulyn (D.Qaseıinov – QR Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Mádenıet komıtetiniń tóraǵasy) nemese Qyrymbek Eleýulyn (Q.Kósherbaev – QR Bilim berý, mádenıet jáne densaýlyq saqtaý mınıstri) osynda ákimniń orynbasarlarymen jumys isteý úshin merzimsiz demalysqa jiberer edim. Olar negizgi jumystaryn az ýaqytqa – 10-15 kúnge qaldyra tursyn. Temirhan Myńaıdarulyn (T.Dosmuhambetov) da Almatydan bosatyp, osynda jiberý kerek. Árıne múldem bosatpaımyz».
Oqyrmandar stenogrammanyń osy úzindisinen Prezıdenttiń Astanadaǵy mádenı qurylys jáne mádenıet saıasatyndaǵy basymdyqtarǵa elordanyń negizin qalaǵan sátte-aq aıqyn kózqaras tanytqanyna kóz jetkize alady. Mundaǵy basty qaǵıdat jergilikti jerde ónerdiń erekshe ári básekege qabiletti ınfraqurylymyn túzý bolatyn. Árıne ol kúnderi kóp adam úshin bul múmkin emes ári kúmándi nárse bolyp kórinetin. Biraq ýaqyt Nursultan Ábishulynyń bul tusta da óz degenine jetkenin kórsetti.
«N.Á.Nazarbaev: Men mynany aıtqym keledi: biz munda Almaty operasyn kóshirip ákelmeımiz. Biz osy jerde Aqmolanyń opera teatryn quramyz. Iаǵnı Almatynyń mektebi bar, endi Aqmolanyń da jańa mektebi bolmaq. Tólegen Muhamedjanuly, Sizdi osy qyzmetke sol úshin qoıdyq qoı. Osy jerdiń adamdaryn shaqyryńyzdar, búkil álemniń teatr ınstıtýttary men ýchılısheleriniń jas túlekterin tartyńyzdar. Nege solaı istemeske?
Aqmolany áıgili tulǵalar gastrolmen keletin, udaıy shaqyrylatyn jerge nege aınaldyrmasqa? Bul rette almatylyqtar kelip, Aqmolany «jarylqap tastaıdy» dep kadrlardyń negizsiz sabylýynan qashqanymyz jón. Bizdiń maqsatymyz bul emes.
Esińizde bolsyn. Erteń anaý úlken Saraı iske qosylǵanda, ishinde ne bolady?.. Sony oılap júrsizder me, joq pa? Sodan keıin mynany da jasaımyz. Keshegi Temirjolshylar saraıy – ol endi bos, keregi joq ol. Keńes ókimeti kezinde árbir úlken uıymnyń óz mádenıet saraıy boldy. Biraq qazir zaman basqa, al ǵımarat bos turyp qalmaýy kerek. Ol jerden, máselen, fılarmonııa ashyńyzdar».
Prezıdenttiń osyndaı ıdeıalary men túsindirmeleri Astananyń mádenı damýyna qatysty kóp jaıtty uǵyndyrýymen ǵana emes, sondaı-aq onda kórinis tapqan Elbasynyń taktıkalyq jáne strategııalyq turǵydan oılaýynyń úılesimdi sıntezi arqyly da qyzǵylyqty bolyp otyr. Ol «kúndelikti» mindetti talqylaǵandaı bolyp kóringenimen, sonyń sheshimin alys keleshektegi jáne kópshilik úshin taza «teorııalyq» másele bolyp sanalatyn isterdiń múddesine oraılastyratyn (biz «Astana Opera» teatrynyń 2013 jyly, al «Astana Balettiń» 2016 jyly ashylǵanyn bilemiz).
Jańa elordanyń irgesin qalaǵan Nursultan Ábishuly onyń ultty jańǵyrtýdyń jáne bostandyq pen táýelsizdik jolyndaǵy jankeshti kúresiniń sımvoly, halqymyzdyń ǵasyrlar boıǵy arman-múddesiniń materıaldyq jáne rýhanı turǵyda júzege asqanynyń kórinisi bolyp sanalatynyn eshqashan esten shyǵarǵan joq. Sol sebepti «Otan Ana» monýmentiniń qurylysyn salý máselesiniń arnaıy qarastyrylýy kezdeısoq emes.
Men bul jerde myna bir jaıtty oqyrmannyń esine salǵym keledi. 1990 jyldardyń basynda zııaly qaýym arasynda jáne bılik oryndarynda el táýelsizdigi ıdeıasyn ulttyń kópǵasyrlyq tarıhy turǵysynan kórsete alatyn Otan qorǵaýshylarǵa arnalǵan zamanaýı eskertkish qurylysynyń jobasy belsendi túrde usynylyp, talqylanyp júrgen bolatyn. «Eskertkish qandaı bolýǵa tıis? Ol ne bolady: panteon ba, kenotaf pa nemese basqa bir túrde qoıyla ma?». Osy jáne basqa da suraqtar kóptegen adamdy tolǵandyrǵan edi.
Jalpyulttyq mańyzy bar qasterli ortalyqty ornyqtyrý – asyǵys sheshim qabyldaı salatyn jeńil-jelpi sharýa emes. Nursultan Ábishulynyń keńeste aıtqan oı-tolǵamdary da osy sózimizdiń dáleli bolmaq.
«N.Á.Nazarbaev: 9 maýsym kúni saǵat 12-de Otan qorǵaýshylar monýmentiniń irgetasyn qalaý josparlanǵan.
...Meniń oılap otyrǵanym, batyrlarymyzdyń múrdelerin osy jerge alyp kelip qaıta jerleý musylmandar úshin qanshalyqty oryndy? Olardyń súıegin bir jerden ekinshi jerge aýystyrý degen musylmandardyń dástúrinde bar ma? Muny qalaısha durys iske asyrýǵa bolatynyn oılanyńyzdar.
Múmkin batyrlarymyzdyń qany tamǵan kıeli jerlerdiń topyraǵyn ákelgenimiz jón shyǵar?.. Ony bizdiń ata-babalarymyz shaıqasqan – Ańyraqaıdan, Bulantydan, Túrkistannan, Qazaqstannyń barlyq túkpir-túkpirinen ákelsek... Sodan keıin – panfılovshylar jandaryn qıǵan Máskeý túbinen, bizdiń jerlesterimiz partızandyq joryqtarda bolǵan Ýkraına men Belarýsten, Volgogradtan, Germanııadan jetkizsek... Onyń ústine, biz jaı qalany emes, eýrazııalyq elordany salyp jatyrmyz. Menińshe, topyraq salynǵan qutylar tipti durysyraq bolar edi.
Arnaıy ekspedısııa jasaqtap, olarǵa túsirýshiler tobyn qosyp, keıin sonyń bárin kórsetsek... Oılanyńyzdar».
Halyqaralyq yntymaqtastyqty keńeıtý men nyǵaıtý, ınvestısııalar men zamanaýı tehnologııalardy tartý, sheteldik seriktester men ınves- torlardy yntalandyrý jáne qolaıly jaǵdaı qalyptastyrý – Astanany salý kezinde kóptegen oń nátıjege jetkizgen Elbasymyzdyń strategııalyq baǵytynyń taǵy bir serpindi kúshi. Osy oraıda Nursultan Ábishulynyń sheteldik seriktesterge degen qurmet pen alǵysqa toly sózderin mysalǵa keltirgim keledi.
«N.Á.Nazarbaev: Osynda jumys istep jatqan barlyq sheteldik kompanııalardy – «Fıntrakony», «Okan-Isot-holdıngti», «Mabeteksti», «Ahseldi» jáne «TehnoArtty» kelesi jyldan bastap jańa bastamalarǵa tartatynymyzǵa senimdimin. Bárińiz de jumys isteıtin bolasyzdar. Bul jerde áli sharýa kóbeıedi.
Men belgilengen barlyq merzimniń saqtalýyn suraımyn. Sheginetin jer qalǵan joq. Komıssııanyń tóraǵasy – Prezıdent Ákimshiliginiń Basshysy Esimov myrza. Ol kúndelikti barlyq máseleni apta saıyn qaraıtyn bolady. Eger sizderde, aıtalyq, jumys kúshine, tehnıkaǵa, múlik pen nysandardy kúzetýge qatysty problemalar týyndasa, qysylmańyzdar, aıtyńyzdar. Biz bárin ózimiz jasaımyz, sizderdiń esepterińizden emes. Sizder tek jumys isteńizder».
Máseleniń mánisin tereń bilý, aýdıtorııanyń ózindik ereksheligin eskerý, senim ahýalyn qalyptastyrý, strategııalyq turǵydan oılaı bilý jáne qubylmaly jaǵdaıda jedel jol tabý sııaqty qasıetterdi ıelengen Nursultan Ábishuly ózin tek saıası jetekshi, dıplomat, menedjer ǵana emes, sonymen birge ómirlik tájirıbesi mol adam retinde tanytady.
Elbasymen qyzmettes bolǵan nemese aralasqandardyń kópshiligi onyń bolmys-bitiminiń tartymdylyǵy men tutastyǵy, syrtqy jáne ishki mádenıeti, oıyńdaǵyny oqyp otyratyn suńǵylalyǵy men oı-órisiniń keńdigi, óziniń energııasy jáne ıdeıalary arqyly qanattandyra biletin qabileti jóninde aıtyp jatatyny beker emes.
Degenmen, bizdiń Prezıdentimizdiń til tabysý daǵdysymen tanys adamdardyń qaı-qaısysy da Nursultan Ábishulynyń eń shynaıy keıip-kelbeti onyń kózderindegi ot ushqyny men jarasymdy ázilderinsiz tolyǵa túspeıtinin atap ótetini anyq.
Sol keńeste de Prezıdenttiń ázili men ájýasy, ýytty sózderi aıtylmaı qalmady.
Máselen, pikirtalastyń bir sátinde qala ákimi men Prezıdenttiń Is basqarýshysynyń arasyna Memleket basshysynyń tóreshi bolýyna týra keldi.
«Á.R. Jaqsybekov: Kóptegen vedomstvolar abattandyrý jumysyna áli kirisken joq. Biraq kinániń kóbin Is basqarmasyna artamyz. Ál-Farabı shaǵyn aýdany boıynsha aryz-shaǵym óte kóp túsýde. Másele mynada, ál-Farabı shaǵyn aýdanyn abattandyrýǵa 327 mıllıon qajet. Vladımır Vasılevıch osy maqsatpen 76 mıllıon bóldi, odan basqa bir tıyn da bermeı otyr. Aryz-shaǵymnyń kóbisi bizde ǵana, al negizi, tapsyrys berýshi bul isti qarjylandyrýy kerek qoı.
N.Á.Nazarbaev: Vladımır Vasılevıch (V.Nı – QR Prezıdentiniń Is basqarýshysy), Siz Ádilbek Ryskeldiulyna jaýap bermedińiz (Á.Jaqsybekov – Aqmola qalasynyń ákimi). Búkil shaǵyn aýdandy lastap bittińizder: balshyqtan aıaq alyp júre almaısyz.
V.V.Nı: Iá, men oǵan jaýap beremin. Biraq qazir ony bul jerde sóz etýdiń keregi ne? Biz muny jeke talqylaımyz. Mende oǵan aqsha joq. Qalaı tabamyz, solaı mindetti túrde jasaımyz.
N.Á.Nazarbaev: Vladımır Vasılevıch, Siz, káne, jasańyz. Makıevskııdiń «aqshamen aqymaq ta jasaı alady, al Siz aqshasyz jasap kórińiz» degen qanatty sózi bar».
Kógaldandyrý jumystarynyń múshkil hali týraly bilgennen keıin Prezıdent birneshe «halyqtyq» usynys aıtyp, onysyn halyqtyń jalpaq tilimen túsindirdi.
«N.Á.Nazarbaev: Qýrap qalǵan árbir aǵashtan shybyq jasap alyńyz da, osylaı kútim jasaǵan adamdardyń jalańash jambasynan sabalaı berińiz...
S.V.Kýlagın (QR Aýyl sharýashylyǵy mınıstri): Sirá, sabap qana qoımaı, óltirý de kerek shyǵar. Men kórdim, onda eshteńe de óspeıdi.
N.Á.Nazarbaev: Sizdiń adamdaryńyz sondaı ǵoı: otyrǵyzdy bitti, qaıtyp oǵan kóz qyryn da salmaıdy.
Siz sısternaly mashınalardy júrgizip, árbir aǵash kóktegenshe sý quıyp turýyn uıymdastyratyn bolyńyz. Aqmola oblysynyń halqyn jumyspen qamtamasyz etińiz, jumyssyz otyrǵan kolhozshylardy jumyldyryńyz, árqaısysynyń qolyna shelek ustatyp, syra toly bóshkeni ákelip qoıyńyz (zalda kúlki). Kóktep ketkenshe bári sýarylatyn bolsyn. Bul mańyzdy másele, kúletin túgi de joq».
Qala tazalyǵynyń qamyn oılaǵan Memleket basshysy jurttyń bárin nemquraılylyqtan aýlaq bolýǵa, kózboıaýshylyq úshin jumys istemeýge shaqyrdy. Ǵımarattardyń aldyńǵy betterin de, aýlalardyń qýys-qýystaryn da retke keltirý kerektigin aıtty: «Abattandyrý men tazartý jumystary tek bekitilip berilgen «alaqandaı» jerde ǵana emes, birneshe kósheni boılaı júrgizilsin. Adam kútip-baptalǵan alleıadan burylǵan bette... arǵy jaǵyndaǵy qoqysqa murnymen tireletindeı bolyp shyqpasyn. Úı ıeleri qonaq shaqyrǵanda moıyndaryn da jýady, páterlerin de jınastyrady, solaı emes pe?...».
Astananyń baıyrǵy turǵyndary alǵashqy jyldary masalardyń qala úshin eleýli problema bolǵanyn umyta qoımaǵan shyǵar. Olarmen kúrestiń bir sharasy retinde Prezıdent bylaısha keńes berdi: «Ádilbek Ryskeldiuly, eski qurylystardy buzǵannan keıin júzdegen tekshe metr qoqysty qaıda shyǵaryp tastaıtynyńyzdy men bilmeımin. Alaıda ony qalanyń óndiris aımaǵyndaǵy, túrli zaýyttar men qoımalardyń aınalasyndaǵy kóptegen shaǵyn kólshikterdi kómý úshin paıdalanýǵa bolady. Qoqysty sol batpaqtyń ústine aparyp tógińiz, masa bitken mys legenniń astynda basylyp, tunshyǵyp qalatyndaı bolsyn».
Prezıdent bul keńesti ádettegideı iskerlik kóńil-kúımen ári keleshekke degen aıqyn senimdi keıippen aıaqtady: «Tusaýkeser rásimi jaqyndaǵanda biz taǵy bir ret jınalamyz, bárin talqylaımyz jáne naqtylaımyz. Boldyq pa? Rahmet!».
Mine, elimizdiń árbir patrıotynyń bostandyq pen táýelsizdikke baılanysty eń jarqyn ıdeıalaryn, sezimderi men obrazdaryn júzege asyrǵan el ordasy – Astananyń boı kóterýi osylaı bastaldy. Ýaqyt sabaqtastyǵyn qalpyna keltirip ári babalar dástúrin jańǵyrta otyryp, biz jańa qaharmandyq eposty ómirge ákeldik. Onyń eń keremet ańyzynyń biri Astana boldy.
Men sol kezdesýdiń mazmunyn tolyqtaı derlik áńgimelep berdim. Biraq dáıeksózderdi osynsha kóbirek alǵanyma tıtteı de ókinbeımin. Sebebi búginde biz Astana rýhy, astanalyq standart jáne ómir salty, álemdi tanýdyń astanalyq ádisi dep júrgenderimizdiń negizgi arhetıpteri men túpki beıneleri sol jyldardaǵy qyzý oı-talqy barysynda qalyptasqan edi.
Mahmut Qasymbekov,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Keńsesiniń bastyǵy