Bıikke órlegen saıyn joldyń qıyndaı beretinin taýǵa shyqqandar men asýlardan asqandar jaqsy biledi. Jyldan- jylǵa damyp kele jatqan Qazaqstannyń qarjy naryǵyndaǵy jaǵdaı da osyǵan uqsas. Táýelsizdiktiń eleń-alań shaǵyndaǵy eń áýelgi mindet eptep qarjy taýyp, bıýdjet jyrtyqtaryn bútindeý bolatyn. Oǵan qol jetkizdik. Munan keıin ekonomıkany qorlandyrý qajet boldy. Ol da sátimen júzege asyp, ınvestısııa úshin tartymdy elderdiń birine aınaldyq. Endi aldymyzdan zańdy tulǵalar men qarapaıym halyqtyń qolynda, zeınetaqy jınaqtaýshy qorlarda jınaqtalǵan qarjyny qaıda jumsaımyz, qalaısha tıimdi paıdalanýǵa bolady, bir saladaǵy basy artyq qarjyny oǵan muqtaj bolyp otyrǵan ekinshi salaǵa berýdiń qandaı joldary bar degen suraqtar bas kóterdi. Úkimetke onyń da aıla-amaly belgili. Ol úshin baǵaly qaǵazdar rynogyn damytý qajet. Sonda ǵana halyq pen zańdy tulǵalar qolyndaǵy qarjy ony qajet etetin tıimdi salalarǵa ınvestısııa bolyp aǵylady.
Biraq bul amaldy júzege asyrý burynǵylarǵa ıaǵnı bankter men saqtandyrý kompanııalaryn qurýǵa qaraǵanda, áldeqaıda kúrdeli bolyp shyqty. О́ıtkeni ol jarııalylyqty, ashyqtyqty súıedi. Sondyqtan jasyrynbaq oınaýǵa ábden úırenip alǵan kóptegen otandyq kompanııa men aksıonerlik qoǵam bul máselege bel sheship kirisip kete almaı otyr. Degenmen «kósh júre túzeledi» degendeı, júrgen saıyn júrisimizdi shıratyp alǵa jyljyp kelemiz.
Qaraqshynyń ókinishi
«Baqytty» degen búrkenshik atqa ıe bolǵan amerıkalyq qylmystyq toptar basshylarynyń biri Lýchano aqyr aıaǵynda polısııa qolyna túsip, qamaýǵa alynǵanda óz ómiriniń durys qalyptaspaǵandyǵyna ókinishin bildiredi. Jýrnalısterge bergen suhbatynda ol osy oqıǵadan sál buryn dostarymen birge Nıý-Iorktegi qor bırjasyna barǵanyn, onda oǵan bırjalyq oıyndardyń joldary túsindirilgendigin aıtady.
– О́zimniń ómir jolymdy tańdaýda úlken qatelik jibergenimdi sonda baryp aıqyn sezingendeı bolyp edim, endi mine, «jyǵylǵanǵa judyryq» degendeı, qamaýǵa da alyndym, – deıdi Lýchano. – Demek meni jurt «baqytty» dep qanshama maqtaǵanymen qarjy jınaýdyń qaraqshylyqtan basqa da joldary kóp ekendigin der kezinde kóre bilmegen ekenmin. Eger ómirimdi qaıta bastaıtyn bolsam, onda basqa tirliktiń bárin jınap qoıyp, osy baǵaly qaǵazdar oıynyna shyn nıetimmen berilgen bolar edim.
...Qazan tóńkerisinen keıin Reseıden ketip, Amerıkaǵa barǵan Nıkolaı Boıskıı turmystyń qıyndyqtaryn kóp kóredi. Alaıda, onyń balasy Ivan Boıskııdiń ómirde joly boldy. Ol er jetip, úılenisimen zaıyby ekeýine qaıyn jurty syılaǵan qarjyny paıdalanyp, bırjalyq oıyndarǵa qatysa bastaıdy. О́zine kelip túsetin jasyryn málimetterdi sheberlikpen iske jaratýynyń nátıjesinde, aqyry qarjy áleminiń shyńyna shyǵady.
Sonymen, baǵaly qaǵazdar degenimiz, sátin salsa, baılyqtyń eń bir tóte jáne qaýipsiz joly. Batysta onyń naryǵy ábden damyǵan. Máselen, Shvesııada árbir úı ıesi aksııa ustaýshy bolyp esepteledi. AQSh-ta ulttyq baılyqtyń tórtten bir bóligi baǵaly kaǵazdar rynogyna shoǵyrlanǵan. Eldegi eń úlken 200 korporasııa mıllıondaǵan aksıonerden turady. Máselen, ATT kompanııasynyń – 2 mıllıon, «Djeneral Motorstyń» – 1 mıllıonnan astam múshesi bar.
Damyǵan elder qataryndaǵy jıyrma tórt memlekette baǵaly qaǵazdar rynogy ǵasyrlarǵa sozylǵan uzaq ýaqyttan beri ómir súrip keledi. Bul elderde oǵan baılar men qarjygerler ǵana emes, búkil halyq senedi. Máselen, bir ǵana Nıý-Iork qor bırjasynda ár kún saıyn 170-200 mıllıon aksııa satylyp, oǵan salynǵan aqshalaı qarjy 22-25 mıllıard dollardy quraıdy eken. Bul alyp el Reseıdiń bir aılyq, al bizdiń bir jyldyq bıýdjetimizge qaraılas qarjy. Máselen, Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýy boıynsha 2016 jyly bul bırjadaǵy saýdanyń jyldyq kólemi 20 trıllıon dollarǵa jýyqtap, álemdik jıyntyq ónimniń 20 paıyzyna jýyǵyn qurady.
Qor rynogy halyqtan tys tura ala ma?
Al endi qarjy sektorynyń quramdas bir bóligi bolyp tabylatyn baǵaly qaǵazdar naryǵynyń óz ishimizdegi damý jaǵdaıyna keler bolsaq, áńgimemizdi ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynan bastap órbitkenimiz jón. Sebebi 1991-1994 jyldar aralyǵynda elimizdegi burynǵy memlekettik kásiporyndar aksıonerlik qoǵamdarǵa aınaldyryldy. Qor rynogynyń budan basqa da elementteri men ınstıtýttary, sonyń ishinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Baǵaly qaǵazdar jónindegi ulttyq komıssııasy qurylyp, jumys isteı bastady. Bul kezeńniń ózine tán ereksheligi – rynokta negizinen memlekettik baǵaly qaǵazdardy ornalastyrý jónindegi aýksıondar ǵana ótkizilip otyrdy.
Munan keıingi kezeńde (1995-1998 jyldar) Qazaqstan Respýblıkasynda baǵaly qaǵazdar rynogyn damytý týraly alǵashqy baǵdarlama qabyldanyp, soǵan sáıkes qor rynogynyń zańdyq bazalary qalyptastyrylyp, naryqtyq ınfraqurylymdardy qurý jumystary tolyq aıaqtalsa, úshinshi kezeńinde (1999-2000 jyldar) negizgi nazar sharýashylyq sýbektilerin baǵaly qaǵazdar naryǵyna tartý máselesine arnaldy. Keıingi jyldarda da osy is jalǵasyn taýyp, rynoktyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn arttyrý, onyń aýqymyn keńeıtý maqsatyndaǵy jumystar júrgizilip keledi. 2012 jyldan bastap, elimizde «Halyqtyq IPO» baǵdarlamasy júzege asyrylýda.
Mamandardyń pikirinshe, Qazaqstanda qurylǵan qor rynogynyń ınfraqurylymdary TMD elderi arasynda eń úzdikterdiń biri bolyp tabylǵanymen, olar qarjy sektorymyzdaǵy bank kyzmeti sekildi jedel damyp kete almaı otyr. Mundaı kemshilikti tek bizge ǵana emes, búkil TMD elderine tán deýge bolady. Máselen, Reseı qarjygerleri óz elderindegi baǵaly qaǵazdar rynogynyń tartymdylyǵy burnaǵy jyldarmen salystyrǵanda áldeqaıda arta túskenimen, áli de bolsa, halyqtyń basym kópshiliginiń bul rynokqa qatysýǵa qulyqsyz ekendigin jasyrmaıdy. Naq osy olqylyq bizde de bar.
Máselen, bizde aksıonerlik qoǵamdar sany sonshama kóp bolǵanymen olardyń aksııalarynyń keńinen qoldanysqa ıe bolyp, jappaı saýdaǵa túsip jatqandyǵyn áli kóre almaı kelemiz. Bizdiń halqymyz ózderiniń qolynda basy artyq qarjysy bolsa, ony saqtaý men kóbeıtýdiń qarjy sektoryndaǵy birden bir senimdi joly tek bank depozıtteri ǵana dep biledi. Sondaı-aq kóptegen adamdar aqshasyn qunsyzdanýǵa ushyratpaı saqtap qalý jáne odan paıda qaratý úshin saýdamen aınalysýǵa nemese ony jyljymaıtyn múlik rynogyna salýǵa májbúr bolýda.
Korporatıvtik menedjment – ómir talaby
Kásiporyndarǵa bankten kredıt alyp, ony paıyzdyq ósimimen qaıta qaıtarǵannan góri aksııalar shyǵaryp, qajetti ınvestısııalyq qarjyny osy arqyly tartqan áldeqaıda paıdaly ekendigi túsinikti. Sebebi aksııa qaryz bolyp sanalmaıdy. Iаǵnı kompanııa aksııany satyp alýshyǵa onyń qunyn qaıta qaıyrýǵa mindetti emes. Endeshe Qazaqstandaǵy otandyq jáne sheteldik kompanııalar men aksıonerlik qoǵamdardyń basshylary osy múmkindikti nege paıdalanbaıdy?
Kóptegen mamandar munyń sebebin kompanııa men aksıonerlik qoǵam basshylarynyń óz kásiporyndarynyń naqty qarjy jaǵdaıyn jáne osyǵan qatysty barlyq esepterdi halyqtyń aldynda ashyp kórsetkileri kelmeıtindigimen túsindiredi. Úkimet olardy osyndaı sharalarǵa, ıaǵnı kásiporynnyń ashyqtyǵyn qamtamasyz ete otyryp, qor rynogyna shyǵýǵa ıtermelep kele jatqanymen kásiporyndar basshylary buǵan múddeli bolmaı otyr. Olar aksııalar paketteriniń bólinbegen tolyq kúıinde kásiporynnyń ózinde saqtalǵandyǵyn qalaıdy. Ásirese, elimizdegi kompanııalary tabysty jumys istep jatqan sheteldik ınvestorlar shamasy kelse, aksııanyń memlekettik paketine eshkimdi ortaqtastyrmaı birte-birte bárin de ózderi ıemdengendi jón kóredi.
Bul bir másele bolsa, ekinshiden, aksııalar erkin saýdaǵa shyǵarylǵan jaǵdaıda erteńgi kúni qoǵam ishinde bilikti aksıonerler paıda bolýy jáne aksıonerlik qoǵam basshylyǵynyń aldyna óz talaptaryn qoıa bastaýy múmkin. О́ıtkeni shyǵarylǵan aksııalar tartymdy bolýy úshin kompanııanyń tabysty jumys istep, jaqsy bolashaq tanytyp turýy shart. Al korporatıvtik basqarý degenimiz toptyq múddeni bildiretindikten «toptar arasyndaǵy jarys jaǵdaıy toptyń ishke qaraı judyryqsha jumylýyn da kúsheıte beredi» (M.Doıchtiń kaǵıdasy). Bul jaǵdaı basshylyqty únemi izdenispen jumys isteýge, biliktilikti udaıy arttyryp otyrýǵa májbúr etip, zaman talabyna sáıkes korporatıvtik menedjmenttiń qalyptasýyna alyp keledi.
Sóıtip ekonomıkanyń qarqyndy damýynyń nátıjesinde onyń ár salasy boıynsha úlken ózgeristerge jol ashylyp otyrǵanymen Qazaqstandaǵy qor rynogy ázirge onyń kásipqoı qatysýshylary men qarjy toptarynyń arasynda ǵana óris alyp kele jatqandyǵy seziledi. Al zańdy tulǵalar men halyqtyń bankterdegi salymdary bolsa, ýaqyt ótken saıyn artyp keledi.
Qazaqstannyń batyl qadamy
Jalpy, halyqaralyq qarjy ortalyqtarynyń tarıhyna kóz salsaq, alǵash bul qubylys óz bastaýyn orta ǵasyrlardaǵy Italııadan alǵan. Venesııa men Florensııadan keıin HVII ǵasyrdyń ortasyna taman Amsterdamnyń róli artady. Kelesi eki ǵasyr bederinde álemdik qarjy ortalyǵynyń astanasy atanýǵa kóptegen qalalar umtylys tanytsa, bul qurmetti ataq árkez ekonomıkalyq damýy jyldam qarqynmen júrgen memleketterdiń astanalaryna aýysyp turdy. HIH ǵasyrdyń aıaǵyna taman bul oryndy London ıelenip, tek arada elý jyl ótken soń baryp qana ony Nıý-Iorktiń alaqanyna salýǵa májbúr boldy. Sońǵy jyldary Londondaǵy qarjy ortalyǵy qaıta kóterilýde.
Keıingi jyldary álemdik qarjy astanalary «klýbyna» Azııanyń iri qalalary da kirige bastaǵandyǵyn bilemiz. Olardyń «elıtalar» qataryna qosylýy men álsireýi ótken júzjyldyqtyń ekinshi jartysynan bastap jıi qaıtalandy. «Japonııa ekonomıkalyq ǵajaıybynyń» nátıjesinde kóterilgen Tokıonyń ornyna kóp keshikpeı Gonkong pen Sıngapýr keldi. Al jańa «kókjaldar» ishinde Qytaıdyń iri qarjy ortalyǵy bolyp tabylatyn Shanhaıdy bóle-jara ataǵan jón.
Degenmen reıtıngtik zertteýler Nıý-Iork pen Londonnyń áli de myǵym turǵandyǵyn, qarjy ortalyqtarynyń kóshin osy ekeýi bastap kele jatqandyǵyn kórsetedi. Al Parıj ben Maındaǵy Frankfýrt sekildi qalalar sońǵy jyldary kóshbastaýshylardan aıtarlyqtaı keıin qalyp, qazir tek óńirlik qarjy ortalyqtary qataryna qosyldy.
Demek qarqyndy damý nátıjesinde Ortalyq Azııa elderiniń kósh basynda kele jatqan Qazaqstannyń «Astana» qarjy ortalyǵyn qurýǵa degen umtylysy der kezinde jasalyp otyrǵan zańdy qubylys. О́ıtkeni jahandaný yqpalynyń kúsheıýine, álemdik qarjy muhıtyna barlyq óńirlerdiń tartyla bastaýyna baılanysty halyqaralyq qarjy ortalyqtaryn qurý nıeti álemniń ár shalǵaıynda aıqyn kórinis tabýda.
Ekonomıkanyń qazirgi qaryshty damyp kele jatqan jaǵdaıynda, ásirese, onyń qarjy sektorynda býyrqandy ózgerister júrip jatqan tusta biz baǵaly qaǵazdar rynogynan da kóp nárseni kútýge tıistimiz.
Osy rette baǵaly qaǵazdardyń naryǵyna jeke tulǵalardyń qatysýy da jyldan-jylǵa artyp kele jatqandyǵyna qýanysh bildirýge bolady. Mysaly, otandyq qor bırjasynyń aksııalar naryǵyndaǵy jeke tulǵalardyń qarjylaı úlesi 2003 jyly – 2,5 paıyzdy, 2004 jyly – 12,8 paıyzdy, 2005 jyly – 15 paıyzdy qurasa, 2006 jyly 25,7 paıyzǵa deıin ósip, 320 mln AQSh dollaryna jetti. Keıingi kórsetkishter budan da joǵarylaı túsýde.
«Nelikten teńiz sonshalyqty úlken? О́ıtkeni ol eshqandaı ózennen, tipti jylǵadan da bas tartpaıdy» dep túsindiredi Merıann zańy. Bizdegi baǵaly kaǵazdar rynogynyń aýqymy men jumys isteý qaǵıdattary, shartty túrde alǵanda, teńizdiń osy keńeıý zandylyǵyna sáıkes kelýi tıis. Bul naryqtan iri ınvestorlarmen qatar qolyndaǵy azǵantaı qarjysyn iske jaratýǵa umtylǵan jeke adamdarǵa da oryn tabylǵan kezde ǵana biz ony zaman talabyna sáıkes damyp otyr dep aıta alamyz.
Suńǵat ÁLIPBAI, «Egemen Qazaqstan»